جریان‌شناسی سلفیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سلفیه، به معنای تقليد از گذشتگان بوده و در اعمال‌، ‌رفتار و اعتقادات خود بر تابعيت از
پیامبر اسلامپیامبر اسلام حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله می‌باشد و از وجود مبارک آن حضرت در بابهاى طهارت، صلاة، صوم، حج، نکاح وحدود سخن رفته است
،
‌صحابهبحث پیرامون صحابه از این جهت ضروری می‌نماید که دین از طریق این افراد به نسل بعدی انتقال یافته است
و
تابعینتابعین، افرادی هستند که با یک یا چند تن از صحابه ملاقات یا مصاحبت کرده‌اند
تأكيد دارند. در انديشه سلفی‌ها، ‌روش‌های عقلی و منطقی جايگاهی ندارد و تنها نص قرآن، ‌احادیث نبوی و ادله مفهوم از نص قرآن برای آنها دارد. جریان‌های مختلف سلفی‌گری، هر چند از نظر خاستگاه و پیشینه با هم مشترک‌اند، اما سه عامل «
عقایدایمان از مفاهیم کانونی ادیان الهی از جمله اسلام می باشد که نقش تعیین کننده‌ای در سعادت انسان دارد
»، «
سیاستاصلاح و تدبیر (اداره امور) کشور در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی را سیاست گویند
» و «روش رسیدن به هدف»، تفاوت‌هایی در جریان‌های مختلف سلفی‌گری به وجود آورده است. بر اساس این شاخصه‌های ذکر شده می‌توان جریان‌های سلفی را به سلفی تکفیری، سلفی جهادی و سلفی تبلیغی تقسیم کرد.


توضیح اجمالی



سلفیه در لغت به معنای تقليد از گذشتگان يا تقلید کورکورانه از مردگان و در اصطلاح نام فرقه‌ای است كه تمسك به جسته و خود را پيرو پيشينيان نيكو می‌دانند و در اعمال‌، ‌رفتار و اعتقادات خود بر تابعيت از پيامبر اسلام، ‌صحابه و تابعين تأكيد دارند. سلفی‌گری معتقد است عقايد اسلامی را بايد منحصراً از
کتابکتاب یکی از اسمای قرآن کریم است
و فرا گرفت و علما نبايد به طرح ادله‌ای غير از آنچه در قرآن آمده بپردازند.
در انديشه سلفی‌ها، ‌روش‌هاي عقلی و منطقی جايگاهی ندارد و تنها نص قرآن، ‌احاديث نبوی و ادله مفهوم از نص قرآن برای آنها حجيت دارد. سلفيه
رأینظریه ای که حاصل تلاش ذهن یک شخص هست و بر اساس آن حکم می شود را رأی گویند
و قیاس رادر زمينه‌های عقيدتی نفی می‌كند و هرگونه
کفر«كفر» به معناى «پوشاندن و پنهان كردن چيزى » مى باشد
وگرايش را كفر و انحراف مي‌داند و گرايش‌های كلامی، ‌صوفی‌گری و افكار فلسفی را
بدعتبدعت یا همان تشریع، بنیان نهادن عقیده یا عملی از پیش خود به نام دین است
تلقی می‌كند.
جریان‌های مختلف سلفی‌گری، هر چند از نظر خاستگاه و پیشینه با هم مشترک‌اند، اما سه عامل «عقاید»، «سیاست» و «روش رسیدن به هدف»، تفاوت‌هایی در جریان‌های مختلف سلفی‌گری به وجود آورده است؛ مثلاً در بحث عقاید، در اینکه منبع معرفتی، حدیث است یا اینکه باید مستقیماً به نص مراجعه کرد یا در مورد مکتب دیوبند، که به دو اصل طریقت و
شریعتشَریعت به معنی آنچه خداوند متعال براى بندگان خود وضع و تشریع کرده است، می باشد
قائل‌اند، تفاوت‌هایی وجود دارد.
در بحث
سیاستاصلاح و تدبیر (اداره امور) کشور در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی را سیاست گویند
، مسائلی مانند حد و مرز، حضور در سیاست، چگونگی تعامل با دولت و نحوه برخورد با مسلمانان و غیر مسلمانان، از موارد اختلافی است. آن‌گونه که روش رسیدن به هدف، روش ترور و خشونت و
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
برای رسیدن به هدف با این فرض که همه سعی مسلمانان باید معطوف به جهاد باشد و نیز دعوت و روش تبلیغی، یعنی
امر به معروف و نهی از منکر امر به معروف و نهی از منکر به معنی واداشتن به نیکی و بازداشتن از بدی می باشد
، که مهم‌ترین معرف
توحیداعتقاد به یگانگی خداوند و نفی هرگونه شریک برای او را توحید گویند
و خروج از
شرکدر دین اسلام، شرک در برابر توحید قرار دارد یعنی اعتقاد داشتن به چندین خدا و از گناهان کبیره محسوب می‌شود که نابخشودنی است
است، از بحث‌هایی است که دیدگاه‌های مختلفی در خصوص آن‌ها وجود دارد. بر اساس این شاخصه‌های ذکر شده، می‌توان جریان‌های سلفی را به چند دسته تقسیم کرد:

سلفی تکفیری



سابقه تکفیر به قرن اول هجری باز می‌گردد که هم زمان با ظهور
خوارجخوارج از فرقه‌های مسلمان است
است. دغدغه اصلی خوارج، مسئله ایمان و کفر بود که می‌تواند تاثیرهای مهم سیاسی به لحاظ برخورداری افراد از حقوق ناشی از عضویت در جامعه اسلامی، همچون حرمت جان، مال و حق زندگی داشته باشد. آموزه دیگر خوارج را می‌توان نفی حکومت دانست.
به دلیل فهم نادرست از آیه «اِنِ الحُکمُ اِلاَّ لِلهِ». طبق دیدگاه خوارج، خداوند باید مستقیماً در این جهان حکومت کند. بر اساس مسئله ایمان و کفر، خوارج مرتکب
گناه کبیرهعالمان دینی گناهان را به دو قسم کبیره (بزرگ) و صغیره (کوچک) تقسیم کرده‌اند و برای هر کدام احکام خاصی قرار داده‌اند
را کافر می‌دانستند. فرد با ارتکاب کبیره از عضویت در جامعه اسلامی نیز خارج می‌شود.
امر به معروف و نهی از منکر در همه درجات آن
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
است که لازمه آن، نظارت شدید بر رفتار فردی و اجتماعی افراد است و یکی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر را وجوب خروج و جنگ با حاکم ستمگر می‌دانستند. براساس این آموزه‌ها، ویژگی‌های روش شناختی خوارج را می‌توان چنین برشمرد:
۱: تمرکز بر آموزه‌های نقلی دینی و پرهیز از رجوع به
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
؛
۲: اخذ ظواهر دینی و رد هرگونه
تفسیردانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌
و تأویل؛
۳: عمل‌گرایی شدید در‌ اندیشه و تقدم عمل بر نظریه؛
۴: پایان تقدیس قدرت سیاسی پس از رحلت پیامبر و انتقال آن به کل جامعه اسلامی،
۵: دیدگاه خوارج در مورد اعتقاد به
دموکراسیاز نیمه‌ دوم قرن هیجدهم به بعد در جوامع غربی تدریجاً واژه «دموکراسی» به امری شبه مقدس و در زمره مشهورات و مسلمات بدل گردید و از سال‌های پس از جنگ جهانی دوم این وجه شبه مقدس و در زمره مشهورات و مسلمات بودن دموکراسی به جوامع غرب‌زده استعمارزده و نیمه مستعمره نیز به صورت بسیار گسترده انتقال یافت
فراگیر و افراطی که به برابری تمام مسلمانان در امر حکومت معتقد بودند و نیز «
آنارشیسمآنارشیسم، جنبش‌ و نظریه‌ای سیاسی است که عقیده دارد مرجعیت و قدرت سیاسی در هر شکلی نالازم و ناپسند است؛ لذا خواهان برافتادن هرگونه دولت و جایگزین انجمن‌های آزاد و گروه‌های داوطلب به‌جای آن است==بررسی واژه آنارشیسم==واژه‌ی آنارشیسم ریشه در زبان یونانی دارد و ترکیبی از (archos) به معنی سرور، سر، رئیس و حکومت و پیشوند (an) برای منفی کردن می‌باشد
» که برخی از محققان تاریخ اسلام، به‌ویژه خاورشناسان، به آن توجه کرده‌اند.
در دوران معاصر، سلفی‌گری تکفیری بر اساس آموزه خوارج، مرتکب کبیره را کافر می‌دانند. لذا مخالفان خود را کافر می‌شمارند و نوعی تلازم بین ایمان و عمل قائل‌اند. این جریان، هیچ تفاوتی میان کافران و مسلمانان شیعه و سنی قائل نیست و همه را مستحق مرگ می‌داند.
[۲] علیزاده موسوی، سید مهدی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص۹۶.

البته باید به این نکته اشاره کرد که کشورهای غربی هم از این ظرفیت برای مقابله با رشد اسلام‌گرایی در غرب استفاده می‌کنند. آن‌ها پروژه اسلام‌ستیزی در جهان اسلام را با استفاده از این گروه‌ها دنبال می‌کنند.

سلفی جهادی



سلفیه جهادی، جریانی است که در‌ اندیشه‌های ابوالاعلی مودودی ریشه دارد. به نظر «حمید عنایت»، جان کلام نظریه آماده‌سازی
انقلاب اسلامیانقلاب اسلامی، عبارت است از حرکتی بنیادین و تحولی اساسی در اوضاع و احوال سیاسی جامعه بر اساس آموزه‌های اسلامی به منظور جایگزین نمودن نظامی مبتنی بر اصول و احکام اسلامی
مودودی این است که
حکومت اسلامیحکومت اسلامی، حکومتی است که علاوه برآنکه همه‌ی قوانین و مقررات اجرایی آن برگرفته از احکام اسلام است ، مجریان آن نیز مستقیماً از طرف خدا منصوبند یا به اذن خاص یا عام معصوممنصوب شده‌اند
، بدون انقلابی اسلامی، لاجرم وامی‌ماند و فرو می‌ریزد.
[۳] عنایت،‌ حمید، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ص۱۷۸-۱۹۶.
ریشه‌های دیگر این جریان در‌ اندیشه
سید قطبسید قطب، ابراهیم حسین شاذلی (۱۳۲۴- ۱۳۸۷ ق/ ۱۹۰۶- ۱۹۶۶ م) از ادیبان برجسته، نویسنده و نظریه‌پرداز اسلام‌گرای مصری بوده است
است که همه جوامع را جوامع جاهلی نام نهاد و نیز در‌ اندیشه محمد عبدالسلام که بحث «الفریضة الغائبه» را مطرح کرد.
به این ترتیب، مفهوم «جهاد» یکی از لوازم بازگشت به عظمت اسلامی تلقی شد که دو صورت داشت: جهاد با دشمن داخلی و جهاد با دشمن خارجی. طبق این عقیده، بر هر مسلمانی واجب است که هر سال جهاد انجام دهد یا هزینه دوازده ماهه یک سرباز را تامین کند.
عبداللطیف هرماسی سلفی‌گری جهادی را چنین توصیف می‌کند: سلفی‌گری جهادی در فعالیت‌های خود به تعریف رایج میان علمای اسلامی توجهی ندارند که جهان را به دو بخش اسلام و کفر تقسیم می‌کنند، بلکه با توسعه در مفهوم شرک و کفر، گروه بزرگی از مسلمانان را نیز از دایره اسلام خارج می‌کنند. از سوی دیگر، رنگی کاملاً سیاسی به فعالیت‌های خود می‌دهند و روش آنان در مبارزه، جهاد است، که برای توجیه آن، ناگزیر باید برای مخالفان خود حکم کفر و
ارتدادکافر شدن پس از مسلمانی را ارتداد گویند
صادر کنند.
[۴] هرماسی، عبداللطیف، مصاحبه با «سوئیس اینفو»، www.swissinfo. ch
"
جریان‌های بن لادن و طالبان و گروه النصره و جریان‌هایی که علیه سوریه و
عراقعراق یکی از کشورهای مهم و اسلامی خاور میانه و دارای ذخایر مهم نفتی و پیشینه تاریخی غنی است
عمل می‌کنند، جزء سلفی‌های جهادی هستند. این گروه‌ها قائل به جهادند و اصل اعتقادی‌شان بر این است که باید با جهاد، حکومت اسلامی برپا کرد که این جریان به «رادیکالیسم» تمایل یافته و اقدامات افراط گرایانه و خشونت آمیزی در جهان انجام داده است.

سلفی تبلیغی



سلفی‌گری تبلیغی، نوعی از سلفی‌گری است که محور فعالیت خود را تبلیغ‌ اندیشه‌ها و مبانی سلفی‌گری قرار می‌دهد. این جریان می‌کوشد با بهره‌گیری از فناوری پیش رفته ارتباطی، گفتمان سلفی‌گری را جهانی کند. هم‌چنین با ترویج مبانی سلفی‌گری، مثل حدیث‌گرایی، گذشته‌گرایی، توحید و شرک و ایمان و کفر از یک طرف و شبهه افکنی برای تخریب عقاید بقیه مسلمانان، هدف خود را پی‌گیری می‌کند.
[۵] علیزاده موسوی، سید مهدی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص۱۰۰.

پیروان این جریان با ورود به فضای مجازی و استفاده از آن، نوعی اسلام سلفی آنلاین به وجود آورده‌اند. آنها با استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و تارنماهای اینترنتی، بستر ارتباط معنادار گفتمان اسلام سلفی و جهانی‌سازی را فراهم کرده‌اند. نمونه جریان سلفی‌گری تبلیغی،
جماعت تبلیغجماعت تبلیغی، از پر نفوذترین و فراگیرترین جنبش‌های اسلامی معاصر است که در سال ۱۳۰۵ش توسط مولانا محمد الیاس (متوفی ۱۳۲۳ش/۱۹۴۴م) بنیان‌گذاری شد
است. این گروه به روش چهره به چهره معتقد است و در
ایرانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
نیز فعال است. اهل قرآن پاکستان هم در سلک سلفی‌گری تبلیغی فعالیت می‌کنند.

پانویس


 
۱. یوسف/سوره۱۲، آیه۴۰.    
۲. علیزاده موسوی، سید مهدی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص۹۶.
۳. عنایت،‌ حمید، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ص۱۷۸-۱۹۶.
۴. هرماسی، عبداللطیف، مصاحبه با «سوئیس اینفو»، www.swissinfo. ch
۵. علیزاده موسوی، سید مهدی، تبارشناسی سلفی‌گری و وهابیت، ص۱۰۰.


منبع



پایگاه تخصصی وهابیت‌پژوهی و جریان‌های سلفی، برگرفته از مقاله «اصول روش‌شناسی سلفیه»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۰/۰۱/۱۷.    






جعبه ابزار