حدیث قلم و دوات

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



واقعه حدیث قلم و دوات، در سال یازدهم هجرت، توسط پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که چهار روز پیش از ارتحال خویش تصمیم گرفت، سندی زنده در باب موضوع خلافت و تثبیت موقعیت و جانشینی امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام)، به یادگار گذارد، و این مطلب با توجه به حدیث ثقلین که مورد اتفاق جمیع محدثان از اهل تسنن و تشیع است، مشخص می‌باشد.


توصیف اجمالی از واقعه

[ویرایش]

پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سال یازدهم هجرت، چهار روز پیش از ارتحال خویش تصمیم گرفت، سندی زنده در باب موضوع خلافت و تثبیت موقعیت و جانشینی امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام)، به یادگار گذارد، چرا که از توطئه‌هایی که به دور از چشم ایشان برای غصب مقام خلافت حضرت صورت می‌گرفت، به خوبی آگاه بود. به همین دلیل روزی که سران صحابه برای عیادت ایشان آمده بودند، خطاب به جمع حاضران فرمود: «کاغذ و دواتی برای من بیاورید تا برای شما چیزی بنویسم که پس از آن گمراه نشوید.» ولی بعضی از صحابه به مخالفت برخاستند و مانع نوشتن این نامه شدند. لذا این واقعه در تاریخ به حدیث «قلم و دوات» مشهور شد.

حدیث قلم و دوات یا حدیث قرطاس

[ویرایش]

حدیث قلم و دوات به نام دیگری نیز مشهود شده که حدیث قرطاس می‌باشد. قرطاس مفرد قراطیس و به معنای کاغذ است. هر دو لفظ (قرطاس و قراطیس) در قرآن مجید به کار رفته‌اند.
«لو نزلنا علیک کتاب فی قرطاس قلمسوه بایدیهم لقال الذین کفرو ان هذا الّا سحر مبین؛ اگر ما کتابی بفرستیم در کاغذی که ان را بدست خود لمس کنند باز کافران گویند این نیست مگر سحری آشکار.»
«و ما قدرو الله حق قدره اذ قالو ما انزل الله علی بشر من شی قل من انزل الکتب الذی جاء به موسی نوراً و هدی للناس تجعلونه قراطیس تبدونها و تخفونها کثیراً؛ آن کسانی که گفتند، خدا بر هیچ بشری کتابی نفرستاده، خدا نشناختند، ‌ای پیامبر بگو به آنها کتابی را که موسی آورد و در آن نور هدایت برای مردم بود، آن را چه کسی فرستاد که شما آیاتش را در اوراق نگاشتید، بعضی را آشکار نمودید و بسیاری را پنهان نمودید.»
بنابراین حدیث قرطاس، همان حدیث دوات و قلم است که روز پنج‌شنبه‌ای از اواخر عمر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) روی داد. البته این نام بیشتر در میان اهل سنت رواج پیدا کرده است.
[۳] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول ج۲، ص۶۳۸.


هدف پیامبر از نوشتن نامه

[ویرایش]

روشن است هدف پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چیزی جز تحکیم و تثبیت خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام) و لزوم پیروی از اهل بیت خود نبود و این مطلب با توجه به حدیث ثقلین که مورد اتفاق جمیع محدثان از اهل تسنن و تشیع است، مشخص می‌شود.
روایت شده که "عمر" در دیدار با "ابن‌عباس" گفته که «پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در هنگام بیماری، سر آن داشت تا به اسم علی (علیه‌السّلام) تصریح کند؛ اما من به خاطر اسلام از این کار ممانعت کردم.»
«انّی تارک الثلقین ما ان تمسکتم بهما لن تضلو: کتاب الله و عترتی اهل البیتی؛ من در میان شما، دو چیز گرانبها می‌گذارم، تا از آن دو پیروی می‌نمائید، هرگز گمراه نمی‌شوید، این دو چیز گرانبها عبارتند از: کتاب خدا (قرآن) و عترت و اهل بیت من.»
از سعید بن جبیر روایت شده که ابن عباس گفته است: «پنج شنبه و چه روز پنج شنبه سختی بود! » آنگاه ابن‌عباس گریست و سیل اشک او را دیدم که همچون رشته مروارید بر گونه‌هایش جاری شد. سپس ادامه داد: رسول خدا فرمود: «برای من کاغذ و قلمی بیاورید تا برای شما نوشته‌ای بنگارم که پس از آن هرگز گمراه نشوید.»
[۶] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۷.
[۷] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۵۲ ش، چاپ اول، ج۴، ص۱۳۲۰.
[۸] مقدسی، مطهر بن طاهر، البداء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی تهران، ۱۳۷۴، چاپ اول، جلد چهارم، ششم، ص۷۶۰.

مشاهده گردید که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عین این جمله را در حدیث ثقلین نیز نقل کرده و علت پیروی از کتاب و اهل بیت خود را این دانسته که هرگز گمراه نشوند.
در روایتی که "عبیدالله بن عبدالله" از ابن عباس نقل می‌کند، پس از بیان ماجرای جلوگیری از ممانعت نوشتن نامه، آمده است: «ابن عباس همواره می‌گفت: مصیبت و خسارت سنگین و حقیقتاً خسارت تام، آن است که آنان به سبب اختلاف، هیاهو و کشمکش مانع شدند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آن نامه را بنویسد.»
[۹] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، ج۲، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
[۱۰] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب العلم، باب ۳۹، ج۴.
[۱۱] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۵.
[۱۲] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸
[۱۳] ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، ج۲، ص۲۴۲.

بنابراین پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پس از بیانات گوناگون در جهت معرفی علی (علیه‌السّلام) به ولایت امت و بویژه پس از ماجرای غدیر، در پی تثبیت امر امامت و خلافت آن حضرت بود. بر اساس سخنی از امیرالمومنین هدف از اعزام سپاه اسامه که در زمان بیماری پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رخ داد دور کردن مخالفان آن حضرت و تثبیت ولایت ایشان بوده است.
[۱۴] ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، ج۳۸، ص۱۷۳.


نزاع و درگیری در محضر پیامبر

[ویرایش]

پس از درخواست رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برای مهیا ساختن قلم و دوات، برخی گفتند: قلم و دوات را حاضر کنید و برخی گفتند: نیازی نیست. در پاره‌ای از روایات نام آنان که مخالفت کرده‌اند، نیامده است؛
[۱۵] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب ۱۷۵، ج۱.
[۱۶] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجزیه، باب۶، ج۳.
[۱۷] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴.
[۱۸] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶
[۱۹] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب ۶، ج۷.
ولی در پاره‌ای از روایات تصریح شده است که "عمر" به مخالفت برخاست و گفت: «انّ النبی غلب علیه الوجع و عندکم القرآن، حسبنا کتاب الله؛بیماری بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چیره شده است (که چنین سخنانی می‌گوید)، قرآن نزد شماست و کتاب خدا ما را کافی است.»
ابن خلدون می‌گوید پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در حالت بیماری گفت مرکب و کاغذی بدهید تا برایتان نامه‌ای بنویسیم که پس از گمراه نشوید، بعضی از اصحاب گفتند: پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) سخنش نامفهوم است.
[۲۱] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ج۱، ص۴۵۷.

این ماجرا را بخاری شش بار
[۲۲] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب العلم، باب۳۹، ج۴.
[۲۳] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب ۱۷۵، ج۱.
[۲۴] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجزیه، باب۶، ج۲.
[۲۵] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب ۸۴ (باب مرض النبی و وفاته)، ج۴
[۲۶] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
و مسلم سه بار
[۲۷] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶.
[۲۸] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۷.
[۲۹] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.
در کتاب خود آورده‌اند و از این احادیث متوجه می‌شویم که بعد از مخالفت عمر، بعضی به حمایت از او و جمعی به مخالفت با او برخاستند؛ البته بسیاری از دانشمندان اهل سنت نیز در کتاب‌های خود به این ماجرا پرداخته‌اند.
[۳۰] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۲۲۲.
[۳۱] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۲۹۳.
[۳۲] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۲۴.
[۳۳] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۲۵.
[۳۴] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۵۵.
[۳۵] احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۳، ص۳۴۶.
[۳۶] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۵۲ ش، چاپ اول، ج۳، ص۱۹۳.
[۳۷] ابن اثیر، غرالدین علی، الکامل فی تاریخ، تحقیق ابی الفداء عبدالله القاضی، بیروت، دارالکتاب العلمیه، ۱۴۱۸ ق، چاپ سوم، ج۲، ص۱۸۵.
در یک‌جا آمده است: «فقالو، اهجر رسول الله.» (هجر به معنای هذیان‌گویی است) (یعنی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به هذیان‌گویی افتاده است).
چگونه می‌توان درباره پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که فرستاده خدا و رابط میان خدا و خلق شمرده می‌شود، این کلمات و سخنان را بر زبان جاری کرد؟! در حالی‌که قرآن در شان او می‌گوید: «و ماینطق عن الهوی؛او هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید.»
علاوه بر این سخنان ناروا، بعضی از صحابه در محضر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به نزاع و کشمکش پرداختند، جمعی با عمر همراهی کردند و گروهی به مخالفت با او برخاستند و می‌گفتند: «بگذارید رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وصیت‌نامه‌اش را بنویسد.»
بنابراین حضار با هم به درگیری و خصومت پرداختند، برخی از آنها می‌گفتند: «قلم و دوات را حاضر کنید تا برای شما نامه‌ای بنویسد که پس از آن هرگز گمراه نشوید و برخی نیز سخن عمر (که بیماری بر پیامبر غلبه کرده) را می‌گفتند.»
[۴۰] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
[۴۱] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۵.
[۴۲] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.


عکس‌العمل پیامبر

[ویرایش]

عکس‌العملی که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در برابر برخوردهای ناروای جمعی از صحابه و نزاع و درگیری آنان از خود نشان داد، نیز قابل توجه است. مطابق روایات تاریخی، دو نوع عکس‌العمل از آن حضرت نقل شده است؛ فرمود:
۱: «قوموا عنّی و لاینبعی عندی التنازع؛ از نزد من برخیزید (و دور شوید) که در محضر من نزاع و کشمکش سزاوار نیست.»
[۴۴] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب ۸۴، ج۴ و کتاب المرضی، باب ۱۷، ج۱.
[۴۵] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.
این روایت مشخص می‌نماید که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تا چه‌اندازه از اختلاف و سخنان جسارت‌آمیز آنان ناراحت شده است.
۲: هنگامی که نزاع و کشمکش پیش آمد و حرف‌های زشتی به آن حضرت زده شد، فرمود: «ذرونی فالذّی انا فیه خیر ممّا تدعونی الیه؛ مرا به حال خودم واگذارید! چراکه این حالتی که من در آن هستم، بهتر از چیزی است که مرا بدان فرا می‌خوانید.»
[۴۷] واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۴.
[۴۸] بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب۱۷۵، ج۱.
[۴۹] قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶
[۵۰] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ج۱، ص۴۷۵


پانویس

[ویرایش]
 
۱. انعام/سوره۶، آیه۷.    
۲. انعام/سوره۶، آیه۹۲.    
۳. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول ج۲، ص۶۳۸.
۴. ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، ج۱۲، ص۲۱.    
۵. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه وفا، ۱۴۰۳ ه، ج۲۲، ص ۴۷۵-۴۷۶.    
۶. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۷.
۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۵۲ ش، چاپ اول، ج۴، ص۱۳۲۰.
۸. مقدسی، مطهر بن طاهر، البداء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی تهران، ۱۳۷۴، چاپ اول، جلد چهارم، ششم، ص۷۶۰.
۹. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، ج۲، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
۱۰. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب العلم، باب ۳۹، ج۴.
۱۱. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۵.
۱۲. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸
۱۳. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، ج۲، ص۲۴۲.
۱۴. ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق ابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، ج۳۸، ص۱۷۳.
۱۵. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب ۱۷۵، ج۱.
۱۶. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجزیه، باب۶، ج۳.
۱۷. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴.
۱۸. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶
۱۹. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب ۶، ج۷.
۲۰. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ ه، چاپ اول، کتاب المرضی، باب ۱۷ (باب قول المریض قوموا عنی)، ج۱، ص۳۴.    
۲۱. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ج۱، ص۴۵۷.
۲۲. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب العلم، باب۳۹، ج۴.
۲۳. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب ۱۷۵، ج۱.
۲۴. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجزیه، باب۶، ج۲.
۲۵. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب ۸۴ (باب مرض النبی و وفاته)، ج۴
۲۶. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
۲۷. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶.
۲۸. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۷.
۲۹. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.
۳۰. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۲۲۲.
۳۱. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۲۹۳.
۳۲. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۲۴.
۳۳. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۲۵.
۳۴. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۱، ص۳۵۵.
۳۵. احمد بن حنبل، مسند احمد، دارصادر، بیروت، ج۳، ص۳۴۶.
۳۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، ۱۳۵۲ ش، چاپ اول، ج۳، ص۱۹۳.
۳۷. ابن اثیر، غرالدین علی، الکامل فی تاریخ، تحقیق ابی الفداء عبدالله القاضی، بیروت، دارالکتاب العلمیه، ۱۴۱۸ ق، چاپ سوم، ج۲، ص۱۸۵.
۳۸. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ ه، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب ۱۷۵، ج۴، ص۶۹.    
۳۹. نجم/سوره۵۳، آیه۳.    
۴۰. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب المرضی، باب۱۷، ج۱.
۴۱. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۵.
۴۲. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.
۴۳. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ ه، چاپ اول، کتاب العلم، باب۳۹، ج۱، ص۳۴.    
۴۴. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب ۸۴، ج۴ و کتاب المرضی، باب ۱۷، ج۱.
۴۵. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۸.
۴۶. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ ه، چاپ اول، کتاب الجزیهف باب۶، ج۴، ص۹۹.    
۴۷. واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، باب۸۴، ج۴.
۴۸. بخاری، ابی عبدالله محمد بن اسماعلیل، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۸ هـ، چاپ اول، کتاب الجهاد و السیر، باب۱۷۵، ج۱.
۴۹. قشیری نیشابوری، ابی الحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ هـ، کتاب الوصیه، باب۶، ج۶
۵۰. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آیتی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۷۵، چاپ دوم، ج۱، ص۴۷۵


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «حدیث قلم و دوات»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۸/۲۲.    



جعبه ابزار