طواف کعبه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



گشتن دور خانه کعبه به مقدار مشخص و با شرائط خاص را طواف کعبه گویند.


طواف در لغت

[ویرایش]

طواف در لغت به معنای احاطه کردن،
و دور چیزی چرخیدن
با پای پیاده را گویند و طائف به کسی گویند که دور خانه می‌گردد؛

طواف در اصطلاح

[ویرایش]

و اما در اصطلاح فقه "طائف" کسی است که حول بیت عتیق(کعبه) در روز که قربانی واجب است، بگردد.

ماده طواف در قرآن

[ویرایش]

ماده "طواف" در قرآن هم به معنای لغوی به کار رفته و هم به معنای اصطلاحی؛ در معنای لغوی می‌توان به این آیه استناد کرد:
«فَطَافَ عَلَیهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّکَ وَ هُمْ نَائِمُونَ»
«اما عذابی فراگیر (شب هنگام) بر (تمام) باغ آنها فرود آمد در حالی که همه در خواب بودند».
مراد از طواف در اینجا کنایه از بلا و مصیبتی است که در شب روی می‌دهد.
و در برخی آیات به معنای مصطلح فقهی اشاره شده است:
«... وَلْیطَّوَّفُوا بِالْبَیتِ الْعَتِیقِ»
«...و بر گِرد خانه گرامی کعبه، طواف کنند».

طواف از واجبات حج

[ویرایش]

در شرع مقدس اسلام "طواف کعبه" از جمله واجبات حج به شمار می‌رود که فرد با شرایط خاصی باید هفت مرتبه دور خانه خدا (کعبه) بگردد؛
[۱۰] الهدایه، شیخ صدوق، محمد بن علی، ص۲۲۵.

بدین صورت که در هر شوط باید از حجرالاسود شروع و به همان ختم شود.
نام دیگر طواف در فقه، شوط بوده،
[۱۳] الهدایة، شیخ صدوق، محمد بن علی، ص۲۲۵.

با این تفاوت که طواف به مجموع انجام هفت شوط اطلاق می‌گردد.

وجه تسمیه کعبه به بیت عتیق

[ویرایش]

اما دلیل اینکه "کعبه" به بیت عتیق نام گرفت، اینست که چون در زمان حضرت نوح –علیه‌السلام- از طوفان در امان ماند.

پیشینه تاریخی طواف

[ویرایش]

سابقه تاریخی طواف به زمان حضرت آدم –علیه‌السلام- باز می‌گردد، زمانی که آدم ابوالبشر از بهشت رانده شد، نزد کعبه آمده و آن را همانند طواف ملائکه در عرش، طواف نمود.
طواف بیت‌ الله الحرام، در طول تاریخ استمرار داشت که رکنی از ارکان حج به شمار می‌رفت و حتی در زمان جاهلیت قبل از اسلام هر موقع یکی از افراد جاهلی وارد حرم می‌شد، یا قصد مسافرت داشت، اولین عملی که انجام می‌داد، طواف بیت بود؛ جاهلیت سنگهایی را جمع می‌کردند و خانه‌ای همانند مناره می‌ساختند و به دور آن طواف می‌نمودند که نام این عمل را "دوّار" نهادند.
[۱۸] المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۶، ص۳۵۴.

در زمان جاهلیت عمل طواف از مهمترین راههای تقرب به خدایان لحاظ می‌شد و همانند دیگر شعار دینی آن را بسیار پاس می‌داشتند و انجام آن زمان و مکان خاصی نداشت؛ بلکه آنها هر موقع داخل معبدی می‌شدند که بت در آنجا بود و یا وارد کعبه و ضریح می‌شدند، هفت مرتبه حول آن می‌چرخیدند که فقراء با پای برهنه و افراد ثروتمند با کفش به طواف خانه می‌رفتند.
[۱۹] المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۶، ص۳۵۵.

اما در اسلام طواف از معنا و شرایط خاصی برخوردار شد و از جمله واجبات حج به شمار رفت که بیان آن گذشت.

کعبه و طواف در نگاه قرآن

[ویرایش]

در قرآن کریم سه آیه راجع به طواف حج وجود دارد که به برخی از احکام طواف نیز اشاره شده است.
کعبه اولین خانه مبارکی است که در آن هدایت، رحمت و برکتی برای مردم است:
[۲۳] البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۶۶۱.

«إِنَّ أَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لِلْعَالَمِینَ»
«نخستین خانه‌ای که برای مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد، همان است که در سرزمین مکه است، که پر برکت، و مایه هدایت جهانیان است».
مراد از "وضع بیت" این است که خداوند این خانه را محل عبادت و وسیله‌ای برای عبادت مردم قرار داده و مراد از "بکّه" همان مکه است؛
از امام صادق -علیه‌السلام- نیز روایت شده: موضع و محلی که کعبه بنا شده، "بکه" و شهر را "مکه" نامیده‌اند.
[۲۶] علل الشرایع، ج۲، ص۳۹۰.


← گسترش زمین از زیر کعبه


زمین از زیر کعبه گسترش یافته و روایات در مساله "دحوالارض" بسیار زیاد است و این احادیث نه با کتاب مخالفت دارد و نه برهان عقلی آن را رد می‌نماید.

← تقدس کعبه


تقدس این مکان به حدی است که نه تنها کافران حق تولیت آن را نداشته،


بلکه مشرکان نیز به علت نجاستشان حق ورود به این مکان را ندارند؛
لذا تولیت آن بر عهده اهل تقواست.

← آماده سازی کعبه توسط حضرت ابراهیم


پس آماده سازی کعبه برای طواف از جمله وظایف اولیه‌ای بود که خدای متعال در ابتدا، بنای این مکان را به حضرت ابراهیم و اسماعیل -سلام‌الله علیمها- واگذار نمود که قرآن کریم به وضوح گویای این مطلب است:
«وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیتِ أَنْ لَاتُشْرِکْ بِی وَ طَهِّرْ بَیتِی لِلطَّائِفِینَ وَالْقَائِمِین...»
(به خاطر بیاور) زمانی را که جای خانه (کعبه) را برای ابراهیم آماده ساختیم (تا خانه را بنا کند؛ و به او گفتیم:) چیزی را همتای من قرار مده! و خانه‌ام را برای طواف‌ کنندگان و قیام‌کنندگان و... (از آلودگی بتها و از هر گونه آلودگی) پاک ساز!»

←← مراد از تطهیر و طواف در آیه


مراد از تطهیر، پاک نمودن خانه خدا از هر گونه خباثتی است؛ مانند: شرک، فواحش، ظلم به مردم و...؛
همچنین مراد از "طواف" یعنی کسانی که پیاده به دور کعبه می‌گردند. "طواف" یک عبادت قدیمی است، مربوط به زمان حضرت ابراهیم که دین اسلام آن را تقریر و امضاء نمود؛ این عمل حتی در جاهلیت نیز وجود داشت و آنها به دور بتها به عنوان طواف می‌گشتند.
[۳۳] التحریر و التنویر، ابن عاشور، محمد بن طاهر، ج۱۷، ص۱۷۴.

در آیه دیگر می‌فرماید:
«وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أمْناً... وَعَهِدْنَا إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَنْ طَهِّرَا بَیتِی لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ»
«و (به خاطر بیاورید) هنگامی که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم... و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که: خانه مرا برای طواف ‌کنندگان و مجاوران و رکوع ‌کنندگان و سجده‌ کنندگان، پاک و پاکیزه کنید!»
"مَثَابَةً" یعنی محل اجتماع مردم، بعد از آنکه از هم جدا شدند؛
و از این جهت به بیت "مثابه" گویند، زیرا اهل خانه بعد از آنکه برای امور از خانه خارج می‌شوند، دوباره به آنجا باز می‌گردند.
[۳۷] غریب الحدیث، ابن قتیبه، عبدالله، ج۱، ص۳۰۶.

لذا مراد از "بیت" همان کعبه و مسجدالحرام است که مرجع مردم بوده و هر سال بسوی این بیت مقدس رفت و آمد می‌کنند.
[۳۸] مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳۸۲-۳۸۳.

کلمه"عَهِدْنَا" به معنای امر کردن آمده
که به حضرت ابراهیم و اسماعیل امر شد، خانه خدا را برای طواف کنندگان، عاکفین و مؤمنین از کثافات، خون مشرکین که نزد خانه خدا می‌ریختند و از بتهای آنها پاک کنند و خانه را از بنیان بر اساس طهارت و پاکی بسازن.
بنابراین با توجه به اطلاق آیه مراد این است که بعد از بنای خانه آن را از نجاسات ظاهری و همچنین از جهات معنوی، از شرک، بت‌پرستی و چیزهایی که با حق منافات دارد، همانند طواف به حالت عریان، پاک گردانید.
[۴۳] التحریر و التنویر، ج۱، ص۶۹۲.

مراد از "طائِفِینَ" افرادی هستند که به دور خانه طواف می‌کنند؛
و در این مسئله تفاوتی نیست که فرد برای حج آمده باشد یا برای عمره.
[۴۵] مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، ج۴، ص۴۷.


←← یک سؤال


حال این سوال مطرح می‌شود، هنگامی که خداوند این فرمان را به حضرت ابراهیم و اسماعیل داد، کعبه و مسجدی نبود تا آن را برای طواف کنندگان و مؤمنان پاک نمایند؛ پس مراد از "تطهیر بیت" چیست؟ در پاسخ می‌توان گفت: منظور این است که خانه‌ای پاک و پاکیزه برای خدا بنا کنید، یا اینکه مکانی را که بناست در آنجا کعبه بنا شود، پاک کنید؛
چنانکه در آیه ۲۶ حج گفته‌اند: ظاهراً کلامی در تقدیر است، به این معنا که ما به ابراهیم دستور دادیم، کعبه را بنا کند و بعد از آن، شریکی به من قرار ندهد و بیت مرا پاک سازد.
[۴۸] التحریر و التنویر، ج۱۷، ص۱۷۴.

از جمله نکات قابل توجه این است که حاجی در ابتدا باید طواف را انجام دهد، بعد نماز طواف را بخواند.
[۴۹] احکام القرآن، جصاص، احمد بن علی، ج۱، ص۹۲.
[۵۰] الدرالمنثور، ج۱، ص۱۶۰.


زمان انجام طواف در مناسک حج

[ویرایش]

از دیگر مسائلی که باید در حج مراعات شود، اینکه در حج تمتع، بعد از آنکه قربانی انجام شد، باید طواف را بجای آورند و طواف قبل از قربانی معنا ندارد.
قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
«ثُم لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیطَّوَّفُوا بِالْبَیتِ الْعَتِیقِ»
«سپس، باید آلودگیهایشان را برطرف سازند؛ و به نذرهای خود وفا کنند؛ و بر گرد خانه گرامی کعبه، طواف کنند».
فقهاء با تمسک به اطلاق آیه و روایات اهل بیت –سلام‌الله علیهم- تصریح کرده‌اند: در حج تمتع بعد از آنکه حاجی قربانی کرد و سر را تراشید، همه چیز بر وی حلال می‌شود، مگر زن و عطر؛ بعد از آنکه به مکه باز گشت و طواف و سعی را انجام داد، عطر نیز حلال می‌گردد، و برای تحلیل نساء باید، طواف نساء را انجام بدهد.
قرآن کریم به صراحت از این نوع طواف سخن به میان نیاورده، اما در احادیثی که از اهل بیت عصمت وارده شده، تصریح بر این امر دارد که مراد از طواف "بیت عتیق"، همان طواف نساء است،
و فقهاء نیز با استناد به این نوع از تفسیر، طبق آن فتوا داده‌اند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. کتاب العین، ج۷، ص۴۵۸.    
۲. الصحاح، ج۴، ص۱۳۹۶.    
۳. لسان العرب، ج۹، ص۲۲۵.    
۴. مفردات الفاظ القرآن، ص۵۳۱.    
۵. لسان العرب، ج۹، ص۲۲۵.    
۶. قلم/سوره۶۸، آیه۱۹.    
۷. تفسیر نمونه، ج۲۴، ص۳۹۵.    
۸. حج/سوره۲۲، آیه۲۹.    
۹. کشف اللثام، ج۵، ص۴۱۳.    
۱۰. الهدایه، شیخ صدوق، محمد بن علی، ص۲۲۵.
۱۱. المقنعه، ص۴۰۰.    
۱۲. جواهر الکلام، ج۱۹، ص۲۸۷.    
۱۳. الهدایة، شیخ صدوق، محمد بن علی، ص۲۲۵.
۱۴. جواهر الکلام، ج۱۹، ص۲۸۶.    
۱۵. تفسیر قمی، ج۲، ص۸۴.    
۱۶. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۳۱۱.    
۱۷. علل الشرایع، ج۲، ص۴۰۷.    
۱۸. المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۶، ص۳۵۴.
۱۹. المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۶، ص۳۵۵.
۲۰. هود/سوره۱۱، آیه۷.    
۲۱. حج/سوره۲۲، آیه۲۹.    
۲۲. بقره/سوره۲، آیه۱۲۵.    
۲۳. البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۶۶۱.
۲۴. آل عمران/سوره۳، آیه۹۶.    
۲۵. المیزان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۳۵۰.    
۲۶. علل الشرایع، ج۲، ص۳۹۰.
۲۷. تفسیر نورالثقلین، ج۱، ص۳۶۷.    
۲۸. المیزان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۳۵۹.    
۲۹. انفال/سوره۸، آیه۳۴.    
۳۰. توبه/سوره۹، آیه۲۸.    
۳۱. انفال/سوره۸، آیه۳۴.    
۳۲. حج/سوره۲۲، آیه۲۶.    
۳۳. التحریر و التنویر، ابن عاشور، محمد بن طاهر، ج۱۷، ص۱۷۴.
۳۴. بقره/سوره۲، آیه۱۲۵.    
۳۵. کتاب العین، ج۸، ص۲۴۶.    
۳۶. الصحاح، ج۱، ص۹۵.    
۳۷. غریب الحدیث، ابن قتیبه، عبدالله، ج۱، ص۳۰۶.
۳۸. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳۸۲-۳۸۳.
۳۹. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳۸۲.    
۴۰. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۵۴.    
۴۱. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳۸۲    
۴۲. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۵۴.    
۴۳. التحریر و التنویر، ج۱، ص۶۹۲.
۴۴. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۵۴.    
۴۵. مفاتیح الغیب، فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، ج۴، ص۴۷.
۴۶. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۴۵۴.    
۴۷. حج/سوره۲۲، آیه۲۶.    
۴۸. التحریر و التنویر، ج۱۷، ص۱۷۴.
۴۹. احکام القرآن، جصاص، احمد بن علی، ج۱، ص۹۲.
۵۰. الدرالمنثور، ج۱، ص۱۶۰.
۵۱. المقنع، ص۲۸۰.    
۵۲. حج/سوره۲۲، آیه۲۹.    
۵۳. المقنع، ص۲۸۰.    
۵۴. اصول کافی، ج۴، ص۵۲۱.    
۵۵. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۳۱۱    
۵۶. فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، راوندی، قطب‌الدین، ج۱، ص۳۸۱.    
۵۷. تفسیر جوامع الجامع، ج۲، ص۵۵۷.    
۵۸. تذکرة الفقهاء، ج۸، ص۳۵۳.    
۵۹. الحدائق الناظره، ج۱۷، ص۲۸۱.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه موضوعی قرآن.    




جعبه ابزار