مقالات دارابی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
آل بحرالعلوم، خاندانی علمی و شیعی با ریشهٔ بروجردی هستند که از اواخر
قرن یازدهم هجری به
عراق مهاجرت کردند و در شهرهای
کربلا و
نجف ساکن شدند و طی دو قرن گذشته، دانشمندان برجستهای در
فقه،
اصول، ادب و
سیاست از میان آنان برخاسته است.
سرسلسلهٔ این خاندان،
سید محمدمهدی طباطبائی بروجردی معروف به سید بحرالعلوم است و از نوادگان او شخصیتهای نامداری چون سیدحسین، سیدعلی، سیدمحمد (صاحب
بلغة الفقیه) و سیدمحمدصادق (کتابشناس و محقق) ظهور کردهاند که هر یک با تألیفات ارزشمند و نقشآفرینیهای علمی، سیاسی و اجتماعی، جایگاه این دودمان را در حوزههای علمیهٔ عراق و
ایران تثبیت کردهاند.
• آل بحرالعلوم، خاندان مهم علمی شیعی در
عراق و
ایران هستند.
• سرسلسله این دودمان
سید محمّدمهدی طباطبائی بروجردی، معروف به سید بحرالعلوم است.
• خاستگاه این خانواده، ابتدا
بروجرد بود، در اواخر
قرن یازدهم به عراق رفتند و در
کربلا و
نجف ساکن شدند.
• در دو
قرن گذشته، دانشمندان بسیاری از این خاندان برخاستهاند که برخی از آنان به مقامات سیاسی و اجتماعی نیز دست یافتهاند.
بعضی از عالمان سرشناس این خانواده عبارتاند از:
سید محمّدرضا فرزند سیّد محمّدمهدی بحرالعلوم (
۱۱۸۹-
۱۲۵۳)، که تحصیلات علمی خود را در زادگاهش، نجف، نزد پدر و فقیهان برجستهای از جمله
شیخ جعفر کاشفالغطا (متوفی
۱۲۲۸)، شیخ
محمّد سعید دینوری،
سیّد محمد قصیر خراسانی (متوفی
۱۲۵۵) به پایان برد و از استادان خود
اجازه روایت گرفت.
وی در کنار پدرش در نجف به
خاک سپرده شد.
از او هفت
پسر و سه
دختر باقی ماند که برخی از ایشان در
علوم دینی به مقامات والایی رسیدند.
سیدحسین فرزند سیدمحمّدرضا (
۱۲۲۱-
۱۳۰۶)،
فقیه اصولی، ادیب و شاعر بود.
در زادگاه خویش، نجف،
فقه و
اصول و
کلام را نزد بزرگانی چون
شریفالعلمای مازندرانی، شیخ
حسن کاشفالغطا و، از همه مهمتر، شیخ
محمدحسن نجفی معروف به صاحب جواهر آموخت.
• پس از درگذشت صاحب جواهر (
۱۲۶۶) نیز همچنان به تعلیم و تربیت طلاب ادامه داد.
• در
۱۲۸۴، به قصد مداوای
چشم به
تهران آمد و پس از ناامیدی از معالجه پزشکان به قصد شفا خواستن، به
مشهد رفت و در آنجا شفا یافت، یکی دو سال نیز به
بروجرد رفت و در آنجا بهتدریس پرداخت.
• در
۱۲۸۷ به نجف برگشت.
• پس از درگذشت برادرش، سیدعلی (مؤلف
البرهان القاطع)بناچار، زعامت
شیعیان را پذیرفت.
• در ۲۵
ذی الحجه ۱۳۰۶ به هنگام فرود آمدن از بام، پایش لغزید و از پله سقوط کرد و سرش بشدت آسیب دید و در همان روز درگذشت، در آرامگاه خانوادگی بحرالعلوم به خاک سپرده شد.
• از او تعدادی نوشته در فقه و اصول بهجا مانده است.
سیدعلی فرزند سیدمحمّدرضا (
۱۲۲۴ ـ
۱۲۹۸) از فقهای بزرگ آل بحرالعلوم به تیزهوشی مشهور بود.
مهمترین اثر او البرهان القاطع فی شرح المختصر النافع (کتابی از محقق حلّی در فقه امامیّه) در
فقه استدلالی است. این کتاب در سه جلد به قطع رحلی چاپ شده است.
•
سیدابراهیم فرزند سیدحسین (
۱۲۴۸-
۱۳۱۹)، ادیب و شاعر نامی آل بحرالعلوم بود.
• فقه و اصول و کلام و ادب و
شعر را از پدرش آموخت، در بیست سالگی به ادبیات و شعر روی آورد و از شاعران پرآوازه
عراق شد.
• شاعران نامداری چون شیخ
علی اشرفی،
شیخ محمّدرضا شبیبی، شیخ
عبدالمحسن کاظمی، شیخ
محمّد سماوی، و شیخ
عبدالحسین خیاط نزد او تربیت شده یا از محضر او بهره بردهاند.
• دیوان شعر او در
۱۳۲۲ در صیدا به چاپ رسید.
•
سیّدمحمّد فرزند سید محمدتقی (
۱۲۶۱-
۱۳۲۶)، فقیهی اصولی بود که فقه را از عموی خود سیدعلی و
شیخ راضی نجفی، اصول را از میرزا
عبدالرحیم نهاوندی و
سیدحسین ترک، و
علوم عقلی را از میرزا باقرشکی فرا گرفت.
• در مدّت کوتاهی، آوازه فضل و دانش او فراگیر شد.
• در نجف مرجع خاص و عام بود.
به اشاره او با توجه به پایگاه اجتماعی و مذهبیش،
دولت عثمانی، محصّلان علوم دینی را از خدمت سربازی معاف کرد؛ او کتابخانهای از کتب فقهی، حدیثی و اصولی بنیاد کرد که به گفته
سیدمحسن امین عاملی جامعترین کتابخانه عراق در این موضوعات بود.
• به اندازهای در تحقیق و تدریس کوشا بود که حتی در اواخر عمرش که نابینا شده بود دست از اشتغالات علمی برنداشت و به املای تحقیقات خود پرداخت. حاصل املاهای او، کتابی استدلالی در قواعد فقهی به نام
بلغة الفقیه است
که در زمان مؤلف،
۱۳۲۵، در
تبریز و در
۱۳۲۸ به قطع وزیری
و سرانجام در چهار جلد همراه با تعلیقات سیدمحمّدتقی آل بحرالعلوم به چاپ رسید.
سیدمحمّدمهدی فرزند سیدحسن (
۱۲۸۳-
۱۳۵۱)، در زادگاهش
کربلا تحصیل کرد، در قیام مردم عراق بر ضد
انگلیس شرکت داشت و در دولت عبدالرحمن النقیب متصدی وزارت معارف عراق شد.
سیدمحمدعلی فرزند سیدعلی نقی (
۱۲۸۷-
۱۳۵۵)، از مشاهیر روحانیون خاندان بحرالعلوم بود که در مبارزههای سیاسی مردم عراق با استعمار انگلیس و سپس قیام مردم عراق (قیام ۱۳۴۰ معروف به «
ثورة العشرین») شرکت و رهبری داشت، ازینرو دستگیر و به
اعدام محکوم شد که ظاهراً از ترس شورش مردم، حکم اجرا نشد.
بعدها رهبران جنبش و علمای عراق او را به عضویت
مجلس سنا (مجلس اعیان) برگزیدند.
•
سیدمحمّدتقی فرزند سیدحسن (
۱۳۱۸-
۱۳۹۶)، فقیه و اصولی بود.
• از درس استادان برجسته
حوزه علمیه نجف، چون میرزا
محمّدحسین نائینی،
آقا ضیاءالدین عراقی، شیخ
محمّدحسین اصفهانی، و
سیّدابوالحسن اصفهانی استفاده برد و شاگردان بسیاری تربیت کرد.
• مرجع خاص و عام و مراتب قدس و تقوای او زبانزد بود.
• از تألیفات او کتابهای حاشیه بر
مکاسب شیخ انصاری، واقعه طف، حاشیة بر بلغة الفقیه (از سیدمحمّد بحرالعلوم) را میتوان نام برد.
•
سیدمحمّدصادق فرزند سیدحسن (
۱۳۱۵-
۱۳۹۹)، ادیب، شاعر، محقق و کتابشناس معروف شیعی بود.
• او کتابخانه خصوصی بزرگی فراهم کرد که در آن صدها جلد کتاب خطی نفیس یافت میشد. دهها نسخه از کتابهای نایاب را دستنویسی کرد.
• از
۱۳۶۷، به مدت سیزده سال، متصدی
قضاوت در استانهای جنوبی عراق بود.
• مهمترین اثر او کتاب دلیل القضاء الشرعی در سه جلد است که به چاپ رسیده است. همچنین چندین کتاب خطی را پس از تحقیق بهچاپ رسانیده است که مهمترین آنها عبارتاند از:
تاریخ کوفه (
براقی)؛
تاریخ احمد بن ابی یعقوب؛ (یعقوبی)
الحجة علی الذاهب الی کفر ابیطالب (اثر
سید فخّار بن معد موسوی؛
شذور العقود فی ذکر النقود (
مقریزی)؛
فرق الشیعه نوبختی؛ شرح دیوان شیخ الابطح ابی طالب؛ کتاب
البلدان؛ (یعقوبی)
فهرست و
رجال شیخ طوسی؛
رجال سید بحرالعلوم.
• او در ۱۳۹۹ در
نجف درگذشت.
برای آگاهی بیشتر از شرح حال دیگر افراد این خاندان رجوع کنید به:
)
۱. محمّدمحسن آقا بزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۲. محمّدمحسن آقا بزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، جزء ۱: نقباء البشر فیالقرن الرابع عشر، جزء ۲: الکرامالبررة، مشهد ۱۴۰۴؛
۳. محسن امین، اعیان الشیعة، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۴. محمّدبنمحمّدتقی بحرالعلوم، بلغةالفقیه، چاپ محمدتقی آل بحرالعلوم؛
۵. محمّدمهدیبنمرتضی بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم: المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمد صادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ ش؛
۶. محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵؛
۷. علی خاقانی، شعراء الغری، قم ۱۴۰۸؛
۸. عباس قمی، فوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة، قم
[بیتا.
].؛
•
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بحرالعلوم».
