• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

مقالات دارابی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف




جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام معروف به جواهر الکلام اثر جامع فقه امامی تألیف محمدحسن نجفی، معروف به صاحب جواهر، فقیه برجسته قرن سیزدهم هجری قمری است که شرح مبسوط شرایع الاسلام محقق حلی محسوب می‌شود.
صاحب جواهر تألیف جواهر الکلام را در حدود ۲۵ سالگی آغاز کرد و بیش از سی سال بر آن کار نمود، به‌گونه‌ای که مباحث را نه به ترتیب شرایع، بلکه گاه از خمس و گاه از نماز پیش برد تا در ۱۲۵۷ق با جهاد به پایان رساند.
جواهرالکلام به‌دلیل وسعت تتبع، نقد دقیق اقوال فقهای امامی و غیر امامی، استناد به قرآن، سنّت، اجماع و اصول عملی، و شمول فروع نادر فقهی، مرجع بی‌بدیل فقها شد.
جواهر الکلام در ۴۳ جلد، شامل عبادات (جلد ۱ تا ۲۱)، عقود (۲۲ تا ۳۱)، ایقاعات (۳۲ تا ۳۵) و احکام (۳۶ تا ۴۳) است و ویژگی‌هایی چون تعابیر اختصاری و ارجاعات داخلی دارد.
ویژگی‌های جواهر:
• شرح شرایع الاسلام محقق حلی (متوفی ۶۷۶ق).
• نقد آرای فقهایی چون شهید ثانی (رحمۀ‌الله‌علیه) و شارحان شرایع.
• استناد به ۵۵۱ منبع فقهی، اصولی، حدیثی و ادبی.
صاحب جواهر با جواهر الکلام تحولی در استنباط فقهی ایجاد کرد و این اثر تا امروز مرجع اصلی حوزه‌های علمیه است.

فهرست مندرجات

۱ - شناخت اجمالی
۲ - انگیزه تألیف جواهر الکلام
۳ - اهمیت جواهر الکلام
۴ - تاریخ تالیف جواهر الکلام
۵ - علت نگارش جواهر الکلام
۶ - سبب‌ گزینش‌ شرایع‌
۷ - سال تألیف جواهر الکلام
۸ - شیوه نگارش جواهر الکلام
۹ - ادله‌های مورد استناد جواهر الکلام
۱۰ - گفتار دیگران درباره جواهر الکلام
۱۱ - نقل اقوال علما در جواهرالکلام
       ۱۱.۱ - امامی
       ۱۱.۲ - غیر امامی
۱۲ - آرای فقهی صاحب جواهر
۱۳ - دیدگاه اصولی صاحب جواهر
۱۴ - ویژگی‌های جواهرالکلام
       ۱۴.۱ - تنوع
       ۱۴.۲ - شمول بر فروع فقهی در هر موضوع
       ۱۴.۳ - کاربرد تعابیر اختصاری
۱۵ - منابع جواهر الکلام
       ۱۵.۱ - فقهی
       ۱۵.۲ - اصولی
       ۱۵.۳ - حدیثی
       ۱۵.۴ - ادبی
       ۱۵.۵ - موارد دیگر
۱۶ - اهمیت جواهر الکلام
۱۷ - نقد دیدگاه صاحب جواهر
۱۸ - نقاط ضعف جواهر الکلام
۱۹ - شروح و حواشی بر جواهرالکلام
۲۰ - نسخ موجود جواهرالکلام
۲۱ - مراحل چاپ جواهر الکلام
۲۲ - تقسیم‌بندی مطالب جواهرالکلام
۲۳ - مباحث مطرح شده در ۴۳ جلد
۲۴ - نسخه‌های جواهر الکلام
۲۵ - حواشی و شروح جواهر الکلام
۲۶ - ویژگی‌های جواهر الکلام
۲۷ - بازبینی و تصحیح جواهرالکلام
۲۸ - تاریخ چاپ جواهر الکلام
۲۹ - فهرست منابع‌
۳۰ - پانویس
۳۱ - منابع


جواهر الکلام در حقیقت دائره المعارف فقه شیعه و یک مجموعه کامل فقهی است که حاوی نظریات و آرای فقهی علمای متقدم و متأخر است.
کتاب جواهر از دیدگاه تمام علما و تراجم حائز اهمیت است.
صاحب روضات الجنات، که معاصر صاحب جواهر بود، در وصف این کتاب چنین می نویسد:
«جواهر الکلام دریای پهناور عجیبی است که تمام مراتب عملی را دارا است؛ کتاب روشنی است که هر کس هر گونه مسائل فقهی و احکام الهی را بخواهد، با تحقیقات مبسوط در آن به دست می آورد. جواهر مانند شکوفه ای است از درخت طوبا که ریشه اش در طور معنی واقع و استوار گردیده و فروعش در خانه ها ظاهر شده است».

جواهر الکلام، شرح‌ مبسوطِ شرایع‌ الاسلام‌ فی‌ مسائل‌ الحلال‌ و الحرام‌ محقق‌ حلّی‌ (متوفی‌ ۶۷۶) است‌.
در دوره پیش‌ از صاحب‌ جواهر، به‌ سبب‌ عواملی‌ چون‌ نهضت‌ علمی‌ آقامحمدباقر بهبهانی‌ و مقاومت‌ سرسختانه او و پیروانش‌ در برابر اخباریان‌، عوامل‌ سیاسی‌ و تحقق‌ امنیت‌ نسبی‌، زمینه رشد و شکوفایی‌ حوزه‌های‌ علمی‌ شیعه‌ فراهم‌ شده‌ بود.
صاحب‌ جواهر در عصری‌ می‌زیست‌ که‌ از یک‌ سو به‌ دلیل‌ تلاش‌های‌ شاگردان‌ وحید بهبهانی‌، حوزه علمی‌ نجف‌، به‌ویژه‌ در عرصه فقه‌ و اصول‌ و ادبیات‌، در اوج‌ تحول‌ و نشاط‌ علمی‌ بود و از سوی‌ دیگر، چندین‌ اثر مبسوط‌ و ابتکاری‌ در فقه‌ و اصول‌ تألیف‌ شده‌ بود، از جمله‌ کشف‌ الغطاء عن‌ مبهمات‌ الشریعه الغرّاء شیخ‌ جعفر نجفی‌، مفتاح‌ الکرامه سید محمدجواد عاملی‌، القوانین‌ المحکمه میرزا ابوالقاسم‌ قمی‌، ریاض‌ المسائل‌ فی‌ بیان‌ الاحکام‌ بالدلائل سیدعلی‌ طباطبائی‌ و الدره النجفیه سیدمحمدمهدی‌ بحرالعلوم‌.
بر پایه آنچه‌ از صاحب‌ جواهر نقل‌ شده‌، وی‌ ابتدا نمی‌خواسته‌ شرحی‌ بر شرایع‌ بنگارد، بلکه‌ بر آن‌ بوده‌ تا برای‌ مراجعات‌ شخصی‌ خود، یادداشت‌هایی‌ در مباحث‌ گوناگون‌ فقهی‌ تنظیم‌ کند.
[۲] محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.
[۳] جعفر بن‌ باقر آل‌محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، ج‌۲، ص‌۱۳۳، بیروت‌ ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.

مظفر شیوه تألیف‌ کتاب‌ را مؤید این‌ نکته‌ دانسته‌ است‌.


از مشهورترین و با ارزش‌ترین آثار فقهی قرن سیزدهم کتاب «جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام» می‌باشد این کتاب از نظر وسعت تتبع و جمع‌آوری و احاطه به اقوال و دلال نظریات فقهی علما بر تمام کتاب‌های فقهی برتری دارد. هم چنین از نظر توجه و روی آوردن اهل علم و بزرگان از فقهای شیعه کمتر کتابی مانند جواهر الکلام توفیق داشته است.
علت این توفیق بی‌نظیر، وسعت تتبع و احاطه بر اقوال فقهای عظام و مناقشات آنان با دقتی کم‌نظیر و تحقیقی بی‌همتا بوده است.
کتاب جواهر الکلام در حالی‌که یک دوره کامل فقه شیعه می‌باشد جامع جمیع کتاب‌های فقهی نیز می‌باشد.
در واقع نگارش کتاب جواهر الکلام یکی از حوادث عجیب و خارق العاده زمان خود می‌باشد.


اگرچه مشهور این است که مؤلف بر خلاف ترتیب متعارف ابتدا از کتاب خمس شروع به تالیف نموده و به عنوان اولین کتاب فقهی اش آن را در سال ۱۲۳۱ق به پایان رسانده است. اما آقا بزرگ تهرانی در الذریعة نظر دیگری داشته مبنی بر این که مؤلف بصورت متعارف ابتدا از کتاب طهارت آغاز کرده است زیرا در بحث استنجاء از استادش شیخ جعفر کاشف الغطاء (م ۱۲۲۷ق) تعبیر به «سلمه الله تعالی» کرده است که نشان از حیات او دارد و بنابراین مباحث طهارت را قبل از کتاب خمس آغاز کرده است.
اگرچه تاریخ دقیق تالیف مجلد اول و دوم مشخص نیست اما این دو کتاب قبل از وفات شیخ جعفر کاشف الغطاء در سال ۱۲۲۷ق نگاشته شده است. جلد سوم از بحث اقسام غسل‌ها تا غسل نفاس تاریخ تالیف آن مشخص نیست اما شیخ عبد الکریم از علمای معاصر مؤلف در سال ۱۲۳۱ق آن را عاریه گرفته است.
جلد چهارم در احکام اموات و غسل‌های مستحبی در سال ۱۲۳۰ پایان یافته است.
همین طور جلد دهم در احکام سجود و رکوع و تشهد نیز در سال ۱۲۳۰ پایان یافته است.
جلد شانزدهم (کتاب خمس) در سال ۱۲۳۱ پایان یافته است.
جلد چهاردهم در بحث نماز جماعت و نماز مسافر در سال ۱۲۳۴ و نمازهای واجب در سال ۱۲۳۵ و بقیه نمازها در سال ۱۲۳۶ و بعضی از مجلدات نماز در سال ۱۲۴۷ پایان یافته است. بحث کتاب قضا در جلد چهلم در سال ۱۲۵۰ پایان یافته است. بحث دیات در جلد ۴۳ در سال ۱۲۴۵ پایان یافته است و با نگارش بحث جهاد در جلد ۲۱ در سال ۱۲۵۷ تمام مباحث شرایع پایان یافته است.


آنچه در مورد تاریخ نگارش و تالیف کتاب‌ها ذکر شد از الذریعة بود که کامل نمی‌باشد و اما علت تقدیم و تاخیر تاریخ تالیف بعضی از مجلدات هم چنانکه در تکمله ذکر شده است این که صاحب جواهر ده کتاب را برای استفاده خودش نگاشته است و به عنوان کتاب درسی ننوشته است.
در تکمله از صاحب جواهر این‌گونه نقل شده است: فعزمت ان اکتب کتابا یکون لی مرجعا عند الحاجة و لو اردت ان اکتب کتابا مصنفا فی الفقه لکنت احب ان یکون علی نحو ریاض المیر السید علی.
در کتاب معارف الرجال نیز این‌گونه آمده است: حدث الاساتذة ان الشیخ لم یقصد بشرحه کتاب الشرایع الا ضبط اقوال الفقهاء فیه فی المسائل الفقهیة و صورها لمراجعة نفسه.
[۸] محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.



صاحب‌ جواهر در مقدمه‌، سبب‌ گزینش‌ شرایع‌ را به‌ عنوان‌ متن‌، جامعیت‌، استواری مباحث‌، شیوایی نثر و نیز توجه‌ و اهتمام‌ خاص‌ فقها به‌ آن‌ دانسته‌ و غرض‌ خود را از تألیف‌ جواهر، آشنا کردنِ فقه‌دانان‌ با فواید و دقایق‌ پنهان‌ شرایع‌، تبیین‌ ادله مسائل‌ آن‌، توضیح‌ لغزش‌های‌ شارحان‌ آن‌ و پرداختن‌ به‌ اقوال‌ فقها و مستندات‌ آنها به‌ گونه‌ای‌ موجز، ذکر کرده‌ است‌.
مشهور است‌ که‌ نجفی‌ تألیف‌ جواهر را در ۲۵ سالگی‌ آغاز کرده‌ است‌.


محمدباقر خوانساری‌ نیز نوشته‌ که‌ او در ۱۲۶۲ حدود هفتاد سال‌ داشته‌؛ بنابراین‌، آغاز تألیف‌ کتاب‌ را سال‌ ۱۲۱۷ حدس‌ زده‌اند،
[۱۲] خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۷۲، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
ولی‌ به‌ نظر آقابزرگ‌ طهرانی‌ قرائنی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ تنها بخشی‌ از مبحث‌ طهارت‌ را در زمان‌ حیات‌ استادش‌، شیخ‌ جعفر کاشف‌الغطاء، تألیف‌ کرده‌ بوده‌، پس‌ تألیف‌ کتاب‌ مدتی‌ پیش‌ از ۱۲۲۷ آغاز شده‌ بوده‌ است‌.
از تاریخ‌هایی‌ که‌ مؤلف‌، بر پایه نسخه‌های‌ معتبر کتاب‌، برای‌ انتهای‌ تألیف‌ مجلدات‌ مختلف‌ آن‌ ذکر کرده‌ است‌، برمی‌آید که‌ او مباحث‌ را دقیقاً مطابق‌ با ترتیب‌ شرایع‌ تألیف‌ نمی‌کرده‌ است‌.
مثلاً نگارش‌ بخشی‌ از مبحث‌ نماز و همه مبحث‌ نکاح‌ در سال‌ ۱۲۴۷، مبحث‌ قضا در ۱۲۵۰، مبحث‌ دیات‌ در ۱۲۵۴ و مبحث‌ حج‌ در ۱۲۵۶ به‌ پایان‌ رسیده‌ و آخرین‌ مبحثی‌ که‌ نگاشته‌ شده‌، جهاد و امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر بوده‌ که‌ در ۱۲۵۷ خاتمه‌ یافته‌ است‌. برخی‌ ارجاعات‌ متن‌ کتاب‌ نیز مؤید این‌ نکته‌ است‌.
بدین‌ ترتیب‌، تألیف‌ آن‌ بیش‌ از سی‌ سال‌ به‌ طول‌ انجامیده‌ است‌.


جواهر شرحی‌ مزجی‌ است‌ و از این‌رو، فصل‌بندی‌ و ترتیب‌ ابواب‌ آن‌ همانند خود شرایع‌ و شامل‌ چهار بخش‌ کلی عبادات‌، عقود، ایقاعات‌ و احکام‌ است‌.
صاحب‌ جواهر در ذیل‌ تعابیر و اصطلاحات‌ مهم‌ در متن‌ شرایع‌، به‌ویژه‌ آن‌ها که‌ موضوع‌ احکام‌ فقهی است‌، به‌ استناد منابع‌ لغت‌ و اصطلاح‌شناسی‌، به‌ نقل‌ و تحلیل‌ دیدگاه‌های‌ گوناگون‌ درباره معنای‌ مراد از این‌ اصطلاحات‌ و احیاناً نقد آن‌ها پرداخته‌ است‌.
در موارد بسیاری‌ به‌ توضیح‌ کوتاه‌ متن‌ بسنده‌ نشده‌ و پس‌ از پایان‌ یافتن‌ جمله‌ یا عبارت‌ متن‌ و ذکر یک‌ حکم‌ شرعی‌ یا مسئله فقهی‌، درباره آن‌ به‌ گونه مبسوط‌تری‌ توضیح‌ داده‌ شده‌ است‌ که‌ معمولاً شامل‌ تمام‌ یا بخشی‌ از این‌ موضوعات‌ می‌شود: اجماعی‌ یا اختلافی‌ بودن‌ حکم‌، ادله حکم‌ مذکور، دیدگاه‌های‌ گوناگون‌ فقهی‌ درباره آن‌ با اشاره‌ به‌ نام‌ فقهای‌ موافق‌ و مخالف‌ یا آثار آن‌ها و توضیح‌ و تحلیل‌ و نقد دلایل‌ و مستندات‌ آنان‌.
شرح‌ و تبیین‌ احکامی‌ که‌ چندان‌ مهم‌ و مناقشه‌ برانگیز نبوده‌، مفصّل‌ نیست‌ ولی‌ در پاره‌ای‌ از موارد، به‌ویژه‌ در مباحث‌ عبادات‌، بسیار طولانی‌ است‌.
صاحب‌ جواهر در موارد بسیاری‌ توضیح‌ مطلب‌ را به‌ مباحث‌ قبلی‌
[۲۵] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۱، ص‌۱۵۶، قم‌۱۴۱۷ـ.
یا بعدی‌ احاله‌ کرده‌ و در مواردی‌ عنوان‌ مسئله ارجاع‌ شده‌ را ذکر کرده‌ است‌.
همچنین‌ گاهی‌ پس‌ از توضیحی‌ اندک‌ در باره موضوع‌ مورد بحث‌، تفصیل‌ مطلب‌ را به‌ جای‌ خود ارجاع‌ داده‌ است‌.
نجفی‌ چه‌ بسا بر سخن‌ محقق‌ حلّی‌ قیدی‌ زده‌ که‌ اغلب‌ برای‌ تبیین‌ بیشتر مطلب‌ است‌، ولی‌ گاه‌ ناشی‌ از اختلاف‌نظرش‌ با او و از باب‌ مناقشه‌ است‌.
در پاره‌ای‌ از موارد، نقد او بر نظر اجتهادی‌ محقق‌ حلّی‌، بسیار صریح‌ است‌.


مهم‌ترین‌ ادله مورد استناد در جواهر الکلام‌ عبارت‌اند از: قرآن‌، سنّت‌، اجماع‌ یا شهرت‌ منقول‌ و مُحَصَّل‌، سیره متشرعه‌، سیره (بنای‌) عقلا و اصول‌ عملی‌ مانند اصل‌ برائت‌، استصحاب‌ و اشتغال‌.
از ادله دیگر، که‌ استناد به‌ آن‌ها در این‌ کتاب‌ کم‌ نیست‌، این‌ موارد شایان‌ ذکر است‌: «ضروری دین‌»، «ضروری مذهب‌»، «اجماع‌ مسلمین‌» و «اجماع‌ مُرکَّب‌».
بهره‌گیری‌ از عامل‌ «عرف‌»، به‌ویژه‌ برای‌ شناخت‌ موضوعات‌ احکام‌، نیز در جواهر شیوع‌ دارد، البته‌ اعتبار عرف از دیدگاه‌ صاحب‌ جواهر منوط‌ به‌ وجود شرایطی‌ است‌.
[۵۳] علی‌اکبر کلانتری‌ ارسنجانی‌، «عرف‌ در مکتب‌ فقهی‌ صاحب‌ جواهر»، ج۱، ص۱۱۶ ـ ۱۲۴، فقه‌: کاوشی‌ نو در فقه‌ اسلامی‌، ش‌ ۲۴ (تابستان‌ ۱۳۷۹).

استناد به‌ قواعد فقهی‌، از جمله‌ قاعده لا ضرر، نیز در این‌ کتاب‌ چشمگیر است‌.
[۵۴] مرتضی‌ موسوی‌ خلخالی‌، قاعده لاضرر، ج۱، ص‌ ۲۲، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ ضیاءالدین‌ عراقی‌، چاپ‌ قاسم‌ حسینی‌ جلالی‌، قم‌ ۱۴۱۸.

بخش‌ مهمی‌ از مباحث‌ جواهرالکلام‌ را بحث‌ و تحلیل‌ درباره چگونگی‌ استنباط‌ احکام‌ فقهی‌ از احادیث‌ تشکیل‌ داده‌ است‌ که‌ عمدتاً به‌ بررسی‌ دلالت‌ احادیث بر آن‌ احکام و حل‌ تعارض احادیث‌ با یکدیگر یا با ادله دیگر اختصاص‌ دارد.
بحث‌ تفصیلی‌ درباره سند احادیث‌ در این‌ کتاب‌ کمتر دیده‌ می‌شود.
این‌ امر، همچنان‌که‌ از تعابیر صاحب‌ جواهر برمی‌آید، نتیجه منطقی‌ این‌ دیدگاه‌ اصولی اوست‌ که‌ ضعف‌ سند احادیث‌ با اجماع‌ یا شهرت‌ یا فتوای‌ فقها جبران‌ شدنی‌ است‌.
به‌ نظر برخی‌ محققان‌
[۶۸] محمدتقی‌ خوئی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ النکاح‌، تقریرات‌ درس‌ آیت‌اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، ج‌۳۲، ص‌۲۸، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
کاربرد اصطلاحات‌ حدیثی‌ (مانند مضمر، خبر، صحیح‌، صحیحه‌، حسنه‌ و موثق‌) درباره احادیث‌ ذکر شده‌ در آن‌، در مواردی‌ با تسامح‌ یا بی‌دقتی‌ همراه‌ است‌.


اگرچه قلم و زبان از بیان عظمت کتاب جواهر الکلام عاجز است اما به ذکر کلام بعضی از بزرگان اشاره می‌شود.
اعیان الشیعة: لا یفضلون علیه کتابا فی تمامه و استیفائه کتب الفقه، جمعه لاقوال العلما من اوله الی آخره و احتوائه علی وجوه الاستنباط و الاستدلال مع ما فیه من النظر الدقیق و جید التحصیل و التحقیق.
در جای دیگر: و صاحب جواهر الکلام فی الفقه الذی کان تالیفه من معجزات عصره و صار علیه معول العلماء الی الیوم.
اعیان الشیعة: اشتهرت کتبه اشتهارا یقل نظیره و هو یدل علی غزارة مادته و تبحره فی الفقه اشهرها جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام لم یوقف مثله فی الاسلام.
آقا بزرگ تهرانی در الذریعة: خلف کتابه الجواهر الذی لا یوجد فی خزائن الملوک بعض جواهره، و لم یعهد فی ذخائر العلماء شی ء من ثماره و زواهره، لم یکتب مثله جامع فی استنباط الحلال و الحرام، و لم یوفق لینظره احد من الاعلام لانه محیط باول الفقه و آخره.
کرام البررة: و آثاره هامة جلیلة اشهرها «جواهر الکلام» فی شرح «شرائع الاسلام» و هو من آیات الفقه الجعفری.
[۷۳] کرام البررة، ج۱، ص۳۱۳.

روضات الجنات: کیف و له کتاب فی فقه المذهب من البدء الی الختام سماه «جواهر الکلام» فی شرح «شرائع الاسلام» قد ارخی فیه عنان بسط الکلام، و اسخی فیه بنان الخط بالاقلام.
ریحانة الادب:
کتاب جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، او نسبت به فقه جعفری، مانند بحار الانوار مجلسی است نسبت به اخبار اهل بیت (علیهم‌السّلام) که تمامی فروعات فقهیه را از اول تا آخر با ادله آنها با کمال دقت نظر استقصا کرده و در استیفای دقیقه احکام فقهیه و در آنها بر اصول مقرره دینیه و تطبیق احکام نادره غیر معنونه با ادله شرعیه بی‌نظیر.



بخشی از کتاب جواهر نقل‌ اقوال‌ فقهای‌ امامی‌ و غیر امامی است.

۱۱.۱ - امامی

بخش‌ قابل‌ توجهی‌ از جواهر را نقل‌ اقوال‌ فقهای‌ امامی‌، مستقیم‌ یا غیرمستقیم‌ و گزارش‌گونه‌، تشکیل‌ داده‌ است‌.
غرض‌ مؤلف‌ از این‌ کار، حل‌ تعارض‌ میان‌ آرای‌ فقها یا آثار آنان‌، نقد دیدگاه‌های‌ آن‌ها یا تأیید دیدگاه‌ محقق‌ حلّی‌ یا خودش‌ است‌.
آرای‌ فقهای‌ متقدم‌ و متأخر شیعه‌ و حتی‌ شماری‌ از معاصران‌ وی‌ در این‌ اثر مورد توجه‌ قرار گرفته‌ است‌.
دیدگاه‌های‌ شارحان‌ شرایع‌ به‌ویژه‌ آرای‌ شهید ثانی‌ (متوفی‌ ۹۶۵) در مسالک‌ الافهام‌ و سید محمد بن‌ علی‌ موسوی‌ عاملی‌ (متوفی‌ ۱۰۰۹) در مدارک‌ الاحکام‌ بسیار نقل‌ و نقد شده‌ است‌.
صاحب‌ جواهر همخوانی‌ یا ناهمخوانی‌ آرای‌ محقق‌ را در شرایع‌ با دو اثر دیگرش‌ المختصر النافع و المعتبر یادآور شده‌ است‌.
[۷۹] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۳۱، قم‌۱۴۱۷ـ.
چه‌ بسا صاحب‌ جواهر برای‌ آرای‌ فقهی‌، حتی‌ اقوالی‌ که‌ نپذیرفته‌، ادله‌ای‌ فرضی‌ آورده‌ و تحلیل‌ و نقد کرده‌ است‌.
او گاه‌ آرا و استدلال‌هایی‌ را بدون‌ ذکر قائلان‌ آن‌ نقل‌ کرده‌ و گاه‌ هیچ‌ قائلی‌ برای‌ یک‌ نظر نیافته‌ است‌.
در موارد متعددی‌ صرفاً مردود بودن‌ یک‌ دیدگاه‌، بدون‌ ذکر دلیل‌، مطرح‌ شده‌ است‌.
در پاره‌ای‌ موارد، انتقاد صاحب‌ جواهر از فقهای‌ پیشین‌ یا معاصر خود
[۹۴] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۱۸۷، قم‌۱۴۱۷ـ.
بسیار تند و صریح‌ است‌.

۱۱.۲ - غیر امامی

علاوه‌ بر آرای‌ فقهای‌ امامی‌، در شماری‌ از احکام‌، اقوال‌ مذاهب دیگر از جمله‌ زیدیان‌ و نیز برخی‌ فقهای‌ بزرگ‌ اهل‌ سنّت‌ از جمله‌ ابوحنیفه‌ و شافعی‌ مورد توجه‌ قرار گرفته‌ است‌.
نقل‌ دیدگاه‌های‌ اهل‌ سنّت‌ به‌ مواردی‌ که‌ احتمال‌ تقیه‌ در احادیث‌ مطرح‌ بوده‌، اختصاص‌ ندارد.
صاحب‌ جواهر در ضمن‌ بحث‌ درباره هر مسئله‌، نظر خود را بیان‌ کرده‌ که‌ در بیش‌تر موارد مطابق‌ با نظر اجماعی‌ یا مشهور فقیهان‌ امامی‌ است‌. از این‌رو، برخی‌ فقها وی‌ را «سخنگوی‌ دیدگاه‌ مشهور» (لسان‌ المشهور) خوانده‌اند.
[۱۰۸] عبداللّه‌ جوادی‌ آملی‌، کتاب‌ الصلوه، ج‌۳، ص‌۴، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ محمد محقق‌ داماد، قم‌ ۱۴۱۶.

او در چند جای‌ جواهر الکلام‌،
[۱۱۰] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۶، ص‌۷۱، قم‌۱۴۱۷ـ.
محقق‌ اردبیلی‌ و پیروان‌ مکتب‌ فقهی‌ او (یا «اَتْباع‌المقدس‌») را به‌ دلیل‌ نپذیرفتن‌ برخی‌ احکام‌ اجماعی‌ نکوهیده‌ است‌. با این‌ همه‌، گاهی‌ خود نیز رأی‌ مشهور را رد کرده‌ است‌.
برخی‌ مبانی‌ و دیدگاه‌های‌ صاحب‌ جواهر درباره مسائل‌ فقهی‌ یا اصولی‌ در جواهرالکلام‌ انعکاس‌ یافته‌ است‌.


از جمله‌ آرای‌ فقهی‌ اوست‌: مشروط‌ نبودن‌ تصدی‌ امر قضا به‌ اجتهاد، کافی‌ نبودن‌ معاطات‌ برای‌ تحقق‌ عقد بیع‌، اصلِ کبیره‌ بودنِ گناهان‌ مگر در مواردِ استثنا شده‌ و وسیع‌ بودن‌ دامنه اختیارات‌ حاکم‌ شرعی‌.
[۱۱۷] عزالدین‌ بحرالعلوم‌، بحوث‌ فقهیه، ج۱، ص‌۲۱۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ حلّی‌، (بیروت) ۱۴۱۵.

نجفی‌ در برخی‌ موارد به‌ مناسبت‌ ضرورت‌ بحث‌، به‌ مبحث‌ اصول‌ پرداخته‌ است‌، ولی‌ در بیش‌تر مباحث‌ تنها به‌ دیدگاه‌ اصول‌ خود اشاره‌ کرده‌ و تفصیل‌ بحث‌ را به‌ محاضرات و دروس‌ اصول‌ خود
[۱۲۱] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۴۵۹، قم‌۱۴۱۷ـ.
یا آثار مکتوبش‌ در علم‌ اصول‌ واگذارده‌ است‌.


همچنین‌ وی‌ از رساله‌هایی‌ اصولی‌ یا فقهی‌ که‌ نگاشته‌ یا قصد نگارش‌ آن‌ها را داشته‌، گزارش‌ داده‌ است‌.
برخی‌ از مهم‌ترین‌ دیدگاه‌های‌ اصولی‌ صاحب‌ جواهر، که‌ در جای‌ جای‌ کتاب ذکر شده‌ و با توجه‌ به‌ از میان‌ رفتن‌ کتاب‌ او در علم‌ اصول‌، اهمیتی‌ خاص‌ دارد، چنین‌ است‌: جواز تسامح‌ در ادله سنن‌، حجت نبودن‌ مفهوم‌ لقب‌ و مفهوم‌ وصف‌، معتبر بودن‌ «حدیث‌ موثق‌» حتی‌ اگر «حدیث‌ صحیح‌» نباشد، جواز تخصیص‌ قرآن‌ به‌ خبر واحد و ضرورت‌ قصد امتثال‌ امر در عبادات‌ می‌باشد.
[۱۴۶] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۴۷۳، قم‌۱۴۱۷ـ.
[۱۴۷] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۶، ص‌۱۹، قم‌۱۴۱۷ـ.
[۱۴۸] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۱۰۴، قم‌۱۴۱۷ـ.



ویژگی‌هایی برای جواهر الکلام ذکر شده است.

۱۴.۱ - تنوع

صاحب‌ جواهر از کاربرد دقت‌های‌ فلسفی‌ و عقلی‌ در فرایند استنباط‌ احکام‌ به‌ شدت‌ انتقاد کرده‌ است‌.
در جواهرالکلام‌ علاوه‌ بر مباحث‌ فقهی‌ و اصولی‌ و قرآنی‌ و حدیثی‌ و ادبی‌، مطالب‌ متنوع‌ دیگری‌ نیز به‌ چشم‌ می‌خورد.
صاحب‌ جواهر گاه‌ به‌ مناسبت‌ بررسی مفهوم‌ احادیث‌ و استنباط‌ احکام‌ فرعی‌ از آن‌ها، به‌ عرف‌ زمان‌ خود توجه‌ کرده‌ و به‌ برخی‌ از عادات‌ و سنّت‌های‌ متداول‌ در آن‌ عصر اشاره‌ نموده‌ است‌.
گاه‌ حوادث‌ مهم‌ عصر خود، مانند واقعه شیوع‌ بیماری‌ طاعون‌ در نجف‌، را یادآور شده‌ است‌.
در مبحث‌ نماز، وی‌ به‌ مناسبت‌ ذکر امارات‌ قبله‌، زاویه انحراف‌ قبله شهرهای‌ متعددی‌ را در جهان‌ اسلام‌ از پاره‌ای‌ منابع‌ نقل‌ کرده‌ که‌ البته‌ عاری‌ از دقت‌ است‌.
او در دو جا ابوالحسن‌ شریف‌ فتونی‌ عاملی‌ (متوفی‌ ۱۱۳۸) را جد خود شمرده‌ است‌. در جایی‌ دیگر، زمان‌ انحصار مذاهب‌ اهل‌سنّت‌ را به‌ چهار مذهب‌، اوایل‌ قرن‌ هفتم‌ دانسته‌ است‌.

۱۴.۲ - شمول بر فروع فقهی در هر موضوع

از ویژگی‌های‌ مهم‌ جواهر الکلام‌، شمول‌ آن‌ بر فروع‌ فقهی‌ بسیار در هر موضوع‌ است‌، به‌ گونه‌ای‌ که‌ برخی‌ مسائل‌ که‌ در منابع‌ فقهی‌ دیگر اصلاً مطرح‌ نشده‌، در این‌ کتاب‌ یافته‌ می‌شود.
[۱۶۳] خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۸۰، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
[۱۶۴] خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج۱، ص‌۹۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).

صاحب‌ جواهر علاوه‌ بر مسائل‌ جزئی‌ فقهی‌ که‌ در ذیل‌ متن‌ شرایع‌ مطرح‌ کرده‌، در برخی‌ موارد خود بابی‌ گشوده‌ (با عنوان‌ فائده‌، فوائد و مانند این‌ها) و مسائلی‌ را که‌ محقق‌ حلّی‌ و فقهای‌ دیگر بدان‌ نپرداخته‌اند، مطرح‌ نموده‌ است‌.
[۱۶۷] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۳۸۸، قم‌۱۴۱۷ـ.
[۱۶۹] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۴۰۳، قم‌۱۴۱۷ـ.

وی‌ گاهی‌ به‌ مسائلی‌ که‌ در زمان‌ خود مطرح‌ بوده‌، پرداخته‌ و بدانها پاسخ‌ داده‌ است‌.

۱۴.۳ - کاربرد تعابیر اختصاری

یکی‌ دیگر از ویژگی‌های‌ جواهر الکلام‌، کاربرد فراوان‌ تعابیر اختصاری‌ در مورد نام‌ اشخاص‌ و آثار علمی‌ است‌، مانند تعبیر «فاضل‌» برای‌ علامه‌ حلّی‌، «فاضلان‌» برای‌ محقق‌ حلّی‌ و علامه‌ حلّی‌، «خراسانی‌» برای‌ فاضل‌ سبزواری‌ (متوفی‌ ۱۰۹۰)، «فاضل‌ معاصر» برای‌ سید علی‌ طباطبائی‌ معروف‌ به‌ صاحب‌ ریاض‌ (متوفی‌ ۱۲۳۱) و «شارحُ الدُّروس‌» برای‌ آقاحسین‌ خوانساری‌ (متوفی‌ ۱۰۹۸).
[۱۷۲] معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹ـ۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.

از اختصارات‌ مهم‌ و پرشمار در جواهر الکلام‌، تعبیر «متأخّران‌» (المُتَأخّرون‌) است‌ به‌ معنای‌ فقهایی‌ که‌ از نیمه دوم‌ قرن‌ هفتم‌ تا اوایل‌ قرن‌ دهم‌ می‌زیسته‌اند، یعنی‌ از زمان‌ محقق‌ حلّی‌ تا پیش‌ از محقق‌ کرکی‌ (متوفی‌ ۹۴۰)
[۱۷۵] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۴۳۷، قم‌۱۴۱۷ـ.
[۱۷۷] معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌۱، ص‌۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.
و همچنین‌ تعبیر «متأخران‌ از متأخران‌» (متأخّرُ و المتأخرین‌) به‌ مفهوم‌ فقهایی‌ که‌ از زمان‌ محقق‌ کرکی‌ تا عصر صاحب‌ جواهر بوده‌اند.
[۱۸۱] معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌۱، ص‌۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.

البته‌ تتبع‌ موارد کاربرد این‌ اختصارات‌ در جواهر الکلام‌ نشان‌ می‌دهد که‌ واژگان‌ مزبور در این‌ کتاب‌ در همه موارد به‌ معنای‌ دقیق‌ خود به‌ کار نرفته‌ است‌.
[۱۸۵] خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۸۰ ـ ۸۱، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
[۱۸۶] محمدفاضل‌ استرآبادی‌، «نگاهی‌ به‌ کتاب‌ نفیس‌ جواهرالکلام‌»، ج۱، ص‌۱۶۷، فقه‌ اهل‌ بیت، سال‌ ۲، ش‌ ۸ (زمستان‌ ۱۳۷۵).



منابعی‌ که‌ نام‌ آن‌ها در جواهر آمده‌ و مستقیم‌ یا غیرمستقیم‌ از آن‌ها استفاده‌ شده‌، طیف‌ گسترده‌ای‌ از منابع‌ فقهی‌، اصولی‌، کلامی‌، قرآنی‌، حدیثی‌، تاریخی‌ و ادبی‌ را دربرمی‌گیرد.

۱۵.۱ - فقهی

بخش‌ مهمی‌ از این‌ منابع‌، کتب‌ فقهی فقهای‌ مشهور شیعه‌ از عصر امامان‌ (علیهم‌السلام‌) تا زمان‌ مؤلف‌ است‌.
از میان‌ فقهای‌ متقدم‌، آثار متعددِ کسانی‌ چون‌ شیخ‌ صدوق‌، شیخ مفید، سید مرتضی‌ و شیخ طوسی‌ و از فقیهان‌ اعصار بعد، کسانی‌ مانند محقق‌ حلّی‌، علامه‌ حلّی‌، یحیی بن‌ سعید حلّی‌، شهید اول‌، شهید ثانی‌، محقق‌ اردبیلی‌، فیض‌ کاشانی‌، محمدباقر مجلسی‌ و محمدباقر سبزواری‌ بسیار مورد نقل‌ و استناد قرار گرفته‌ است‌.
علاوه‌ بر الحدائق‌ الناضره شیخ‌ یوسف‌ بحرانی‌ (متوفی‌ ۱۱۸۶) و مشارق‌ الشموس‌ آقا حسین‌ خوانساری‌ و ریاض‌ المسائل‌ سید علی‌ طباطبائی‌، بهره‌گیری‌ صاحب‌ جواهر از آثار متعدد وحید بهبهانی‌ و شاگردانش‌، که‌ از استادان‌ او به‌ شمار می‌روند، چشمگیر است‌.
از منابع‌ فقهی‌ اهل‌سنّت‌، که‌ معمولاً با واسطه‌ از آن‌ها نقل‌ قول‌ می‌شود، نام‌ منابع‌ فقه‌ شافعی‌ و حنفی‌ بیشتر به‌ چشم‌ می‌خورد.
[۱۸۸] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۳۰۳، قم‌۱۴۱۷ـ.

همچنین‌ رساله‌های‌ فقهی‌ متعددی‌ در کتاب‌ ذکر و از آن‌ها نقل‌ قول‌ شده‌ است‌.

۱۵.۲ - اصولی

شماری‌ از منابع‌ اصول‌ فقه‌، از جمله‌ الذریعه شریف‌ مرتضی‌ و عدة الاصول‌ شیخ‌ طوسی‌ و نیز برخی‌ منابع‌ آیات‌ الاحکام‌، از جمله‌ فقه القرآن‌ قطب‌ راوندی‌ (متوفی‌ ۵۷۳) و کنز العرفان‌ فاضل‌ مقداد (متوفی‌ ۸۲۶) و تفاسیری‌ چون‌ التبیان‌ شیخ‌ طوسی‌، مجمع‌ البیان‌ طبرسی‌ (متوفی‌ ۵۴۸) و الکشاف‌ زمخشری‌ از دیگر آثار مورد استناد در این‌ کتاب‌ است‌.

۱۵.۳ - حدیثی

آثار حدیثی‌ مهمی‌ چون‌ کتب‌ اربعه‌، بحار الانوار مجلسی‌ و وسائل‌ الشیعه حرّ عاملی‌، برخی‌ منابع‌ حدیث‌ اهل‌سنّت‌ و آثار شیخ‌ طوسی‌ و نجاشی‌ در علم‌ رجال‌ از دیگر منابع‌ مورد استناد صاحب‌ جواهرند.

۱۵.۴ - ادبی

استفاده‌ یا نقل‌ قول‌ او از منابع‌ ادبی‌ و اصطلاح‌شناسی‌، به‌ویژه‌ در برخی‌ مباحث‌، بسیار گسترده‌ است‌ و شمار زیادی‌ از منابع‌ متقدم‌ مانند کتاب‌ العین‌ خلیل بن‌ احمد و تهذیب‌ اللغه ازهری‌ و منابع‌ جدیدتر از جمله‌ الطراز سیدعلی‌خان‌ مدنی‌ (متوفی‌ ۱۱۲۰)، مجمع البحرین‌ طریحی‌ و المصباح‌ المنیر فیومی‌ را دربرمی‌گیرد.
برخی‌ منابع‌ فارسی زبان‌ نیز در آن‌ ذکر شده‌اند، از جمله‌ روض الجنان‌ ابوالفتوح‌ رازی‌ (متوفی‌ پس‌ از ۵۵۲)، جامع‌ عباسی‌ شیخ‌ بهائی‌ و حدیقه المتقین‌ مجلسی‌ اول‌.
اشعار موجود در کتاب‌، به ‌ویژه‌ در مباحث‌ طهارت‌ و نماز، عمدتاً منقول‌ از اثر منظوم‌ فقهی‌ بحر العلوم‌، الدرّه النجفیه، است‌، جز مواردی‌ اندک‌ که‌ اشعار غیرفقهی‌ آمده‌ است‌.
آثاری‌ که‌ نام‌ آن‌ها در جواهر الکلام‌ آمده‌، در کتاب‌ التعریف‌ بمصادر الجواهر
[۱۹۳] التعریف‌ بمصادر الجواهر، قم‌: دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه علمیه قم‌، ج۱، ص‌ ۲۲۱، ۱۳۷۸ ش‌.
معرفی‌ شده‌ و تعدادشان‌ ۵۵۱ اثر ذکر شده‌ است‌، هر چند شماری‌ از آن‌ آثار از قلم‌ افتاده‌اند، از جمله‌ نهایه الوصول‌ فی‌ علم‌الاصول‌ علامه‌ حلّی‌ و شرح‌ الکافیه رضی‌الدین‌ استرآبادی‌ معروف‌ به‌ نجم‌ الائمه (متوفی‌ ۶۸۶).
با این‌ همه‌، بسیاری‌ از آثار یاد شده‌ را نمی‌توان‌ مأخذ و منبع‌ جواهر الکلام‌ به‌ شمار آورد، زیرا تعابیر نجفی‌ (از جمله‌: المَحْکی‌ عَنْ، مایحکی‌ عن‌) در این‌ کتاب‌ به‌ خوبی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ از شمار قابل‌ توجهی‌ از این‌ منابع‌ با واسطه‌ نقل‌ قول‌ کرده‌ است‌.
بر این‌ اساس‌، بیشتر این‌ آثار را باید منبع‌ با واسطه جواهر الکلام‌ دانست‌.

۱۵.۵ - موارد دیگر

از برخی‌ معاصران‌ صاحب‌ جواهر نقل‌ شده‌ که‌ وی‌ اعتماد خاصی‌ به‌ کتاب‌ کشف‌ اللثام‌ فاضل‌ هندی‌ (متوفی‌ ۱۱۳۷) داشته‌ و پیش‌ از مطالعه آن‌ به‌ تألیف‌ نمی‌پرداخته‌ است‌ کثرت‌ موارد نقل‌ قول‌ او از این‌ اثر مؤید این‌ قول‌ است‌.
همچنین‌ گفته‌اند که‌ وی‌ از جامع‌ المقاصد محقق‌ کرکی‌، مسالک‌ الافهام‌ شهید ثانی‌، مدارک‌ الاحکام‌ سید محمد بن‌ علی‌ موسوی‌ عاملی‌ و مفتاح‌ الکرامه سید محمدجواد بن‌ محمد حسینی‌ عاملی همواره‌ بی‌واسطه‌ استفاده‌ می‌کرده‌ است‌
[۲۰۰] محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌۲، ص‌۲۲۵ـ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.

در موارد متعدد نیز از در اختیار داشتنِ نسخه‌های‌ معتبر منابع‌ حدیثی‌ خبر داده‌ است‌.


جواهر الکلام‌ پس‌ از تألیف‌، بسیار مورد اقبال‌ و ستایش‌ عالمان‌ شیعه قرار گرفت‌، که‌ از یک‌ سو به‌ دلیل‌ شخصیت‌ مؤلف‌ آن‌ بود و از سوی‌ دیگر به‌ دلیل‌ ویژگی‌های‌ انحصاری‌ آن‌.
این‌ کتاب‌ را اثری‌ بی‌نظیر در تاریخ‌ اسلام‌، بزرگ‌ترین‌ اثر فقهی‌، معجزه‌ای ‌پایدار، برترین‌ شگفتی‌ عصر خود
[۲۰۹] جعفر بن‌ باقر آل‌محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، ج‌۲، ص‌۱۲۹، بیروت‌ ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
و مظهر نبوغ‌ یک‌ انسان‌ برشمرده‌ و گفته‌اند که‌ هیچ‌ فقیهی‌ برای‌ استنباط فقهی‌ بی‌نیاز از این‌ کتاب‌ نیست‌ و با داشتن‌ این‌ کتاب‌، چندان‌ به‌ اثر دیگری‌ نیاز ندارد.
[۲۱۱] خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۶۹ـ۷۲، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).

شهرت و مقبولیت‌ جواهر الکلام‌ چنان‌ فراگیر شد که‌ نام‌ مؤلف‌ آن‌ و خاندانش‌ را ذیل‌ خود قرار داد و نجفی‌ در زبان‌ فقها به‌ صاحب‌ جواهر معروف‌ شد.
دیدگاه‌ها و استدلال‌های‌ صاحب‌ جواهر در جواهر الکلام‌ پس‌ از وی‌ در دروس‌ و آثار فقهی‌ و محافل‌ علمی‌ فقهای‌ امامی‌ مورد مراجعه‌ و بحث‌ و نقد قرار گرفته‌ و می‌گیرد، مثلاً سید محمدکاظم‌ طباطبائی‌ یزدی‌ که‌ در العروة الوثقی‌ کمتر به‌ نام‌ فقها اشاره‌ کرده‌، آرا و استنباط‌های‌ مذکور در جواهر الکلام‌ را بسیار مورد توجه‌ قرار داده‌ است‌.
شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌ (متوفی‌ ۱۲۸۱) در کتاب‌ المکاسب‌ بارها بدون‌ تصریح‌ به‌ نام‌ صاحب‌ جواهر (با تعابیری‌ چون‌ «بعض‌ المعاصرین‌» كه‌ مراد از آن‌ را صاحب‌ جواهر دانسته‌اند)
[۲۲۲] محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌ المکاسب‌، ج‌۲، ص۴۷۶، قم‌ ۱۳۱۶.
دیدگاه‌های‌ وی‌، از جمله‌ نظر او درباره معاطات، را بررسی‌ و نقد کرده‌ است‌.
سیره فقهای‌ بعد نیز چنین‌ بوده‌ است‌،
[۲۳۱] محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۲، ص‌۹۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
هر چند برخی‌ فقها در پاره‌ای‌ موارد به‌ دفاع‌ از دیدگاه‌های‌ صاحب‌ جواهر برخاسته‌اند.
[۲۳۵] روح‌اللّه‌ خمینی‌، کتاب‌ الطهاره، ج‌۳، ص‌۴۱۵ـ۴۱۶، تهران۱۴۲۸.
[۲۳۷] محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۵، ص‌۲۷۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.



پاره‌ای‌ از آرای‌ اصولی‌ صاحب‌ جواهر نیز از جانب‌ شیخ‌ انصاری‌ و فقهای‌ دیگر تحلیل‌ و نقد شده‌ است‌، از جمله‌ این‌ دیدگاه‌ او که‌ ضعف‌ سند حدیث‌ با اجماع‌ یا شهرت‌ قابل‌ جبران‌ است‌
[۲۴۴] محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۱، ص‌۵۱۳، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
یا اصرار او بر استناد احکام‌ فقهی‌ به‌ اجماع‌، در حالی‌ که‌ در برخی‌ موارد اصلاً اجماع‌ تحقق‌ نیافته‌ یا مستند به‌ ادله‌ای‌ است‌ که‌ خود مناقشه‌پذیر است‌.
[۲۴۹] رضا خلخالی‌، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۲۶ـ۲۹ و در موسوعه، ج‌۲۹، ص‌۱۷۴، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.

برخی‌ فقها بر آن‌اند که‌ در پاره‌ای‌ موارد میان‌ آرای‌ صاحب‌ جواهر در جواهر الکلام‌ با فتاوای‌ او در نجاة العباد، که‌ وی‌ خود آن‌ را چکیده فتوایی جواهر الکلام‌ شمرده‌، تفاوت‌هایی‌ دیده‌ می‌شود.
[۲۵۴] مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱، ص‌۲۴۹، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.

در مواردی‌، دیدگاه‌های‌ صاحب‌ جواهر درباره اسناد احادیث‌ مورد استناد در احکام‌ فقهی‌، از سوی‌ شماری‌ از فقها و حدیث‌شناسان‌ نقد شده‌ است‌.
[۲۵۷] مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱، ص‌۴۳۱، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
[۲۵۸] رضا خلخالی‌، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج۲۶، ص۲۴۵، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
[۲۵۹] محمدتقی‌ خوئی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ النکاح‌، ج‌۳۲، ص‌۴۴، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.

تدریس‌ قسمت‌هایی‌ از جواهر نیز نزد شماری‌ از فقها متداول‌ بوده‌ است‌.


به‌ نظر محققان‌، به‌رغم‌ اهمیت‌ و عظمت‌ کتاب‌ جواهر الکلام، به‌ دلیل‌ نقل‌ با واسطه احادیث‌ و اقوال‌ فقها بدون‌ مراجعه‌ به‌ منابع‌ اصیل‌، اشتباهاتی‌ در آن‌ راه‌ یافته‌ است‌.
[۲۶۲] محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، ص‌۷۸، قم‌: مؤسسه دائره معارف‌ الفقه‌ الاسلامی‌، ۱۴۲۱/۲۰۰۰.

مثلاً، گاه‌ اشتباهات‌ موجود در نسخه‌های‌ غیر معتبر در آن‌ تکرار شده‌
[۲۶۳] محمد بن‌ مکی‌ شهید اول‌، غایه المراد فی‌ شرح‌ نکت‌ الارشاد، ج‌ ۱، مقدمه‌، ص‌ ۲۸۶، قم‌ ۱۴۱۴ـ۱۴۲۱.
و گاه‌ سند احادیث‌، اشتباه‌ نقل‌ شده‌
[۲۶۴] ابوالقاسم‌ خوئی‌، مبانی تکمله المنهاج‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۲۲، قم‌ ۱۳۹۶.
یا با حدیثی‌ دیگر خلط‌ گردیده‌ است‌.
[۲۶۵] مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌ ۲۱ـ۲۲،ج‌ ۲۲، ص‌ ۳۱۶، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.

گاهی‌ به‌ اشتباه‌، تعبیری‌ که‌ در منابع‌ فقهی آمده‌، حدیث‌ قلمداد شده‌ است‌. همچنین‌ از آن‌جا که‌ تألیف‌ کتاب‌ به‌ ترتیب‌ مباحث‌ آن‌ صورت‌ نگرفته‌، موارد متعددی‌ از ارجاعات‌ مؤلف‌ به‌ مباحث‌ قبلی‌ یا بعدی‌، با شکلِ فعلی‌ کتاب‌ تطبیق‌ نمی‌کند.


شروح‌ و حواشی‌ متعددی‌ بر جواهر الکلام‌ یا بخش‌هایی‌ از آن‌ تألیف‌ شده‌، از جمله‌ الانصاف‌ فی‌ تحقیق‌ مسائل‌ الخلاف‌ اثر محمد طاها نجف‌ تبریزی‌ (متوفی‌ ۱۳۲۳)، بحر الجواهر علی‌ بن‌ باقر بروجنی‌ و الهدایه الی‌ المرام‌ من‌ مبهمات‌ جواهر الکلام‌ سید محمدباقر موسوی‌ همدانی‌ (قم‌ ۱۳۷۹ ش‌).
[۲۷۶] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۲، ص‌ ۳۹۷.
[۲۷۷] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
[۲۷۸] احمد حسینی‌ اشکوری‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی، ج‌ ۱، ص‌ ۷۹ـ۸۰، ج‌ ۱، قم‌ ۱۳۵۷ ش‌.

همچنین‌ فقیهان‌ معروفی‌ مانند آیت‌اللّه‌ بروجردی‌ (متوفی‌ ۱۳۸۰)، ابوتراب‌ خوانساری‌ (متوفی‌ ۱۳۴۶)، عبداللّه‌ بهبهانی‌ (متوفی‌ ۱۳۲۸)، ملاعلی‌ کنی‌ (متوفی‌ ۱۳۰۶)، زین‌العابدین‌ مازندرانی‌ (متوفی‌ ۱۳۰۹) و علی‌ بن‌ محمد مرعشی‌ سید الحکماء (متوفی‌ ۱۳۱۶) بر آن حاشیه‌ نوشته‌اند.
[۲۷۹] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
[۲۸۴] محمدفاضل‌ لنکرانی‌، نهایه التقریر، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ حسین‌ طباطبائی‌ بروجردی‌،ج۱،مقدمه،ص۲۳،(قم‌ بی‌تا).
[۲۸۵] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
[۲۸۸] موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج۱، ص‌ ۷۶۶، قم‌: مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸ـ۱۴۲۴.
[۲۸۹] موسوعه مؤلفی‌ الامامیه، قم‌: مجمع‌ الفکر الاسلامی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۲۷، ۱۳۷۸ـ۱۳۷۹ ش‌.

علی‌ بن‌ زین‌العابدین‌ مازندرانی‌ فهرستی‌ کامل‌ از جواهر الکلام‌ تدوین‌ کرده‌ که‌ در ۱۳۲۲ در تهران‌ چاپ‌ شده‌ است‌.
[۲۹۰] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۱۶، ص‌ ۳۸۳.

شرح‌حال‌ اعلام‌ مهم‌ مذکور در جواهر الکلام ‌و اشخاص‌ دیگر در کتاب‌ البدر الزاهر فی‌ تراجم‌ اعلام‌ کتاب‌ الجواهر اثر ناصر کرمی‌ (قم‌ ۱۴۲۴) آمده‌ است‌.
از جمله‌ آثار پژوهشی‌ که‌ درباره جواهر الکلام‌ در قم‌ فراهم‌ شده‌، معجم‌ فقه‌ الجواهر است‌ در شش‌ جلد که‌ در سال‌های‌ ۱۴۱۷ تا ۱۴۱۹/۱۹۹۶ تا ۱۹۹۸ در بیروت‌ چاپ‌ شد.
این‌ اثر معجمی‌ فقهی‌ به‌ ترتیب‌ الفبایی‌ است‌ شامل‌ آن‌ بخش‌ از موضوعات‌ و اصطلاحات‌ فقهی‌ که‌ در جواهر الکلام‌ آمده‌ همراه‌ با چکیده آرای‌ فقهی‌ درباره هر موضوع‌.
اثر پژوهشی‌ دیگر، جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید است‌ که‌ در هر صفحه آن‌، متن‌ شرایع‌ الاسلام‌ همراه‌ با دیدگاه‌های‌ صاحب‌ جواهر در بالا آمده‌ و در پایین‌ صفحه‌ دیدگاه‌های‌ مخالفان‌ و ادله آنان‌ و مناقشات‌ و تحلیل‌های‌ صاحب‌ جواهر در باره آن‌ها مطرح‌ شده‌ است‌ و امتیازات‌ دیگری‌ نیز دارد.
[۲۹۱] خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج۱، ص‌ ۹۶، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
از این‌ اثر تاکنون‌ (۱۳۸۶ ش‌) چهار جلد انتشار یافته‌ است‌.


نسخه اصلی‌ جواهر الکلام‌ که‌ مؤلف‌ آن‌ را تصحیح‌ کرده‌ بوده‌، به‌ نوشته آقابزرگ‌ طهرانی‌
[۲۹۲] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۵، ص‌ ۲۷۶.
شامل‌ ۴۴ مجلد بوده‌ است‌.
نسخه‌های‌ خطی‌ متعددی‌ از مجلدات‌ گوناگون‌ جواهر در برخی‌ کتابخانه‌های‌ نجف‌، قم‌، تهران‌، مشهد و همدان‌ وجود دارد.
[۲۹۳] آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۱۳، ص‌ ۳۱۹ـ۳۲۰.
[۲۹۴] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۹۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۲۹۵] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۲۹۶] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۰۸، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۲۹۷] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۱۰، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۲۹۸] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۳۲، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۲۹۹] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۴۶ـ ۱۴۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۳۰۰] رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۲۴۲ـ۲۴۳، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
[۳۰۱] خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌ ۷۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
[۳۰۲] محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌ ۱، مقدمه‌، ص‌ ۳۳ـ ۳۵، قم‌۱۴۱۷ـ.



نخستین‌ چاپ‌ سنگی‌ جواهر الکلام‌ در شش‌ مجلد رحلی‌ در ۱۲۶۲ (در زمان‌ حیات‌ مؤلف‌) انجام‌ پذیرفت‌ و تا ۱۳۷۶ این‌ کتاب‌ ۲۴ بار چاپ‌ شد.
[۳۰۳] خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌ ۷۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).

چاپ‌ جدید جواهر در فاصله سال‌های‌ ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۸ در ۴۳ جلد (با تحقیق‌ عباس‌ قوچانی‌، علی‌ آخوندی‌، محمود قوچانی‌ و رضا استادی‌) در نجف و تهران‌ صورت‌ گرفت‌ و سپس‌ چندین‌بار در تهران‌ و بیروت به‌ صورت‌ افست‌ تجدید چاپ‌ شد.
همچنین‌ جواهر الکلام‌ در قطع‌ بزرگ‌ در پانزده‌ جلد (بیروت‌ ۱۴۱۲/۱۹۹۲) چاپ‌ شد.
از ۱۴۱۶ چاپ‌ دیگری‌ از این‌ اثر با تحقیق‌ مآخذ احادیث‌ آن‌ در مشهد آغاز شده‌ که‌ ناتمام‌ مانده‌ است‌.
جدیدترین‌ چاپ‌ این‌ کتاب‌ با تحقیقی‌ کامل‌ و استوار در مؤسسه نشر اسلامی‌ قم‌ در حال‌ انجام‌ است‌ که‌ تاکنون‌ شانزده‌ جلد آن‌ منتشر شده‌ است‌.


کتاب جواهر الکلام نیز نظیر شرایع الاسلام دارای چهار بخش اساسی عبادات، عقود، ایقاعات و احکام می‌باشد. از جلد اول تا ۲۱ عبادات و از جلد ۲۱ تا ۳۱ عقود و از جلد ۳۲ تا ۳۵ ایقاعات و از جلد ۳۵ تا ۴۳ احکام مطرح شده است.


جلد اول: تعریف طهارت، اقسام طهارت، اقسام آب‌ها و مبطلات وضو.
جلد دوم: احکام تخلی، کیفیت وضو، احکام وضو.
جلد سوم: جنابت، غسل جنابت، غسل‌های حیض، استحاضه، نفاس.
جلد چهارم: احکام اموات، غسل میت، کفن پوشاندن، دفن میت و ملحقات آن.
جلد پنجم: غسل‌های مستحبی، تیمم، اقسام نجاسات.
جلد ششم: بقیه نجاسات، احکام نجاسات، ظروف.
جلد هفتم: نمازهای واجب و مستحب، اوقات نماز، نماز شب، قبله.
جلد هشتم: بقیه مباحث قبله، لباس نمازگزار، مکان نمازگزار.
جلد نهم: اذان و اقامه، نیت، تکبیرة الاحرام، قیام، قرائت.
جلد دهم: بقیه مبحث قرائت، سجود، رکوع، تشهد، سلام، قنوت.
جلد یازدهم: مبطلات نماز، نماز جمعه، نماز عید فطر و قربان، نماز آیات.
جلد دوازدهم: نماز میت، نماز طلب باران (استسقاء)، نمازهای مستحبی، احکام خلل در نماز، شک در نماز.
جلد سیزدهم: نماز قضاء، نماز جماعت، معنی عدالت، تعریف گناهان کبیره و صغیره.
جلد چهاردهم: دنباله نماز جماعت، احکام مسجد، نماز مسافر.
جلد پانزدهم: کتاب زکات.
جلد شانزدهم: کتاب‌های خمس، انفال، زکات، روزه.
جلد هفدهم: دنباله کتاب صوم، اعتکاف، کتاب حج.
جلد هیجدهم: دنباله کتاب حج.
جلد نوزدهم: بقیه کتاب حج.
جلد بیستم: بقیه کتاب حج.
جلد بیست و یکم: کتاب جهاد، امر به معروف و نهی از منکر.
جلد بیست و دوم: معنی عقد و تجارت، مکاسب محرمه، بیع، معاطات، شراء و آداب تجارت.
جلد بیست و سوم: خیارات (خیار مجلس، حیوان، شرط، غبن)، احکام عقود، ربا.
جلد بیست و چهارم: بیع صرف و احکام آن، بیع ثمار، بیع سلم.
جلد بیست و پنجم: کتاب‌های قرض، رهن، مفلس.
جلد بیست و ششم: کتاب‌های حجر، ضمان، ضمان حواله، ضمان کفالت، صلح، شرکت، مضاربه.
جلد بیست و هفتم: کتاب‌های مزارعه و مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، وکالت.
جلد بیست و هشتم: کتاب‌های وقف، سکنی و عمری و رقبی، حبس، هبات، سبق و رمایه، وصایا.
جلد بیست و نهم: کتاب نکاح (دائم، اسباب تحریم).
جلد سی‌ام: دنباله کتاب نکاح.
جلد سی و یکم: بقیه کتاب نکاح (مهریه، نفقه زوجه).
جلد سی و دوم: کتاب طلاق.
جلد سی و سوم: کتاب‌های خلع و مبارات، ظهار، ایلاء.
جلد سی و چهارم: کتاب‌های لعان، عتق، (تدبیر و مکاتبه و استیلاء).
جلد سی و پنجم: کتاب‌های اقرار، جعاله، ایمان، نذر.
جلد سی و ششم: کتاب‌های صید و ذباحه، اطعمه و اشربه.
جلد سی و هفتم: کتاب‌های غصب، بقیه اسباب ضمان، شفعه.
جلد سی و هشتم: کتاب‌های احیاء موات ( زمین، منافع مشترک معادن، آب‌ها) لقطه.
جلد سی و نهم: کتاب ارث.
جلد چهلم: کتاب قضاء.
جلد چهل و یکم: کتاب‌های شهادات، حدود و تعزیرات.
جلد چهل و دوم: کتاب قصاص.
جلد چهل و سوم: کتاب دیات.


در صفحه ۲۵ و عنوان کتاب این طور آمده است:
قوبل نسخة الاصل المخطوطة و المصححة بقلم المصنف طاب ثراه. که ظاهرا منظور نسخه‌ای است که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی وجود دارد و در زمان حیات مؤلف استنساخ شده است زیرا در صفحه آخر آن این عبارت وجود دارد: بلغ مقابلة و تصحیحا علی نسخة المؤلف سلمه الله تعالی. نویسنده این نسخه، شیخ عیسی حویزی می‌باشد و تاریخ تملک آن سال ۱۲۵۵ق اعلام شده است.
البته نسخه دیگری که مورد اعتماد می‌باشد، نسخه چاپ سنگی است که در سال ۱۲۷۰ق نویسنده آن از نگارش آن فراغت یافته است و در حاشیه صفحه آخر آن آمده است: بلغ مقابلة مع النسخة المصححة من النسخة الاصلیة بحمد الله تعالی. این نسخه متعلق به عمدة العلما، شیخ حسین قمشه‌ای در سال ۱۳۲۶ق در نجف اشرف بوده است.


جواهر الکلام دارای شروح و حواشی زیادی نمی‌باشد و حواشی معتبر آن عبارتند از:
۱- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف آقا ضیاء‌الدین عراقی (م ۱۳۶۱ق).
[۳۰۴] مستدرکات اعیان الشیعة، ج۶، ص۱۸۳.

۲- الانصاف فی تحقیق مسائل الخلاف من کتاب جواهر الکلام، تالیف شیخ محمد طه بن مهدی تبریزی (م ۱۳۲۳ق).
۳- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف شیخ محمدامین بن شیخ حسن بن اسدالله تستری.
۴- حاشیه بر کتاب خمس، تالیف سید ابوتراب خوانساری (م ۱۳۴۶ق).
۵- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف شاگرد مؤلف ملا علی کنی صاحب تحقیق الدلائل (م ۱۳۰۶ق).
۶- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف میرزا محمد تنکابنی (م ۱۳۰۲ق).
۷- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف سید عبدالاعلی بن علی‌رضا موسوی سبزواری (م ۱۴۱۴ق).
۸- حاشیه بر جواهر الکلام، تالیف سید کاظم (محمدکاظم) بن محمد حسینی لواسانی طهرانی (م ۱۳۹۴ ق).


اولین ویژگی همان‌طور که قبلا گذشت وسعت تتبع و دقت مؤلف در اقوال و نظریات فقهای بزرگ شیعه می‌باشد.
دومین خصوصیت نیز اسلوب و روش بی‌نظیری است که از ابتدا تا انتهای کتاب ثابت مانده است.
سومین ویژگی این که با داشتن کتاب جواهر از بسیاری از کتاب‌های فقهی می‌توان بی‌نیاز شد و مجتهد با رجوع به این کتاب می‌تواند اطمینان پیدا کند در بسیاری از مسائل فقهی نیازی به کتاب دیگری ندارد اما سایر کتاب‌های فقهی این‌گونه نیستند.
در نقل قولی که از صاحب جواهر شده این‌گونه می‌گوید: من کان عنده جامع المقاصد و الوسائل و الجواهر فلا یحتاج الی کتاب للخروج عن عهدة الفحص الواجب علی الفقیه فی آحاد المسائل الفرعیة.
[۳۰۵] مستدرکات الوسائل، ج۵، ص ۳۱۴.

از خصوصیات دیگر این که مسائل و فروع کم‌یاب و نادر فقهی که در سایر کتاب‌های فقهی پیدا نمی‌شود در جواهر ذکر شده است و بنابراین، این کتاب جامع فروع و امهات مسائل فقهی می‌باشد.
و به دلیل همین خصوصیات و ویژگی‌های خاص جواهر الکلام، در تمام مراکز علمی فقهی و نزد دانش پژوهان فقه، این کتاب ارزنده وجود دارد.


با توجه به این‌که مؤلف، جواهر الکلام را به عنوان کتاب درسی تالیف ننموده است، بسیاری از مباحث آن نیاز به بازبینی و توضیح عبارت داشته است ولی مؤلف نتوانسته است در طول حیات پربرکتش به این مهم نائل شود.
از طرف دیگر با توجه به غلط‌های واضح و ناقص بودن بسیاری از نسخه‌ها و تشویش و درهم بودن بسیاری از عناوین و ابواب کتاب، ضرورت رفع این نقایص بدیهی است.
همین‌طور از اختلاف و تفاوت‌های چاپ‌های سنگی مختلف و اشتباهاتی که باعث تغییر در معنای کلام می‌شود چاپی سالم و صحیح و متفق از کتاب را واجب می‌کند.


کتاب موجود توسط دار احیاء التراث العربی در بیروت بوسیله مؤسسه تاریخ عربی و در سال؟؟ ؟ چاپ شده است.


(۱) آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه.
(۲) جعفر بن‌ باقر آل‌محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، بیروت‌ ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
(۳) محمدتقی‌ آملی‌، مصباح‌ الهدی‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌، تهران‌ ۱۳۸۰.
(۴) رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
(۵) محمدفاضل‌ استرآبادی‌، «نگاهی‌ به‌ کتاب‌ نفیس‌ جواهرالکلام‌»، فقه‌ اهل‌ بیت، سال‌ ۲، ش‌ ۸ (زمستان‌ ۱۳۷۵).
(۶) مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، فرائدالاصول‌، قم‌ ۱۴۱۹.
(۷) مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.
(۸) عزالدین‌ بحرالعلوم‌، بحوث‌ فقهیه، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ حلّی‌،) بیروت (۱۴۱۵.
(۹) مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌ ۲۱ـ۲۲، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
(۱۰) التعریف‌ بمصادر الجواهر، قم‌: دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه علمیه قم‌، ۱۳۷۸ ش‌.
(۱۱) محمد علی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
(۱۲) عبداللّه‌ جوادی‌ آملی‌، کتاب‌ الصلوه، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ محمد محقق‌ داماد، قم‌ ۱۴۱۶.
(۱۳) جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌ ۱، قم‌: مؤسسه دائره معارف‌ الفقه‌ الاسلامی‌، ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۱۴) مرتضی‌حائری‌، کتاب‌ الخمس‌، تحقیق‌ محمدحسین‌ امراللهی‌، قم‌ ۱۴۱۸.
(۱۵) محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، قم‌ ۱۴۰۵.
(۱۶) احمد حسینی‌، تراجم‌ الرجال‌، قم‌ ۱۴۱۴.
(۱۷) احمد حسینی‌ اشکوری‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی، ج‌ ۱، قم‌ ۱۳۵۷ ش‌.
(۱۸) محمدجواد بن‌ محمدحسینی‌ عاملی‌، مفتاح‌ الکرامه فی‌ شرح‌ قواعد العلامه، چاپ‌ افست‌ قم‌: مؤسسه آل‌البیت‌،) بی‌تا (.
(۱۹) عبدالصاحب‌ حکیم‌، منتقی‌ الاصول‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ روحانی‌، ج‌ ۱، قم‌ ۱۴۱۶.
(۲۰) رضا خلخالی‌، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌ ۲۶ـ۲۹، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
(۲۱) روح‌اللّه‌ خمینی‌، رهبر انقلاب‌ و بنیانگذار جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، کتاب‌ الخلل‌ فی الصلّوه، قم‌) بی‌تا (.
(۲۲) روح‌اللّه‌ خمینی‌، کتاب‌ الطهاره، تهران۱۴۲۸.
(۲۳) محمدباقر خوانساری‌، روضات الجنات.
(۲۴) ابوالقاسم‌ خوئی‌، مبانی تکمله المنهاج‌، قم‌ ۱۳۹۶.
(۲۵) محمدتقی‌ خوئی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ النکاح‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، ج‌ ۳۲، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
(۲۶) عبدالاعلی‌ سبزواری‌، مهذب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام‌، قم‌ ۱۴۱۳ـ ۱۴۱۶.
(۲۷) محمد بن‌ مکی‌ شهید اول‌، غایه المراد فی‌ شرح‌ نکت‌ الارشاد، قم‌ ۱۴۱۴ـ۱۴۲۱.
(۲۸) محمدسعید طباطبائی‌ حکیم‌، المحکم‌ فی‌ اصول‌ الفقه، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
(۲۹) محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، حاشیه المکاسب، قم‌ ۱۳۷۸.
(۳۰) محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، بیروت‌ ۱۴۰۹.
(۳۱) علی‌ غروی‌ تبریزی‌، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌ ۹، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/۱۹۹۹.
(۳۲) خالد غفوری‌، «) درباره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
(۳۳) محمدفاضل‌ لنکرانی‌، نهایه التقریر، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ حسین‌ طباطبائی‌ بروجردی‌، قم‌ (بی‌تا).
(۳۴) محمد بن‌ حسن‌ فاضل‌ هندی‌، کشف‌ اللثام، قم‌ ۱۴۱۶.
(۳۵) محمداسحاق‌ فیاض‌، محاضرات‌ فی‌ اصول‌ الفقه‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۴۱۰.
(۳۶) علی‌اکبر کلانتری‌ ارسنجانی‌، «عرف‌ در مکتب‌ فقهی‌ صاحب‌ جواهر»، فقه‌: کاوشی‌ نو در فقه‌ اسلامی‌، ش‌ ۲۴ (تابستان‌ ۱۳۷۹).
(۳۷) ابوالهدی‌ کلباسی‌، سماء المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌، چاپ‌ محمد حسینی‌ قزوینی‌، قم‌ ۱۴۱۹.
(۳۸) محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الا´مال فی‌ شرح‌ کتاب‌المکاسب‌، قم‌ ۱۳۱۶.
(۳۹) مرتضی‌ مطهری‌، آشنائی‌ با علوم‌ اسلامی‌، ج‌ ۳: اصول‌ فقه، فقه، قم‌: صدرا، (۱۳۵۸ ش‌).
(۴۰) معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.
(۴۱) موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، قم‌: مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸ـ۱۴۲۴.
(۴۲) موسوعه مؤلفی‌ الامامیه، قم‌: مجمع‌ الفکر الاسلامی‌، ۱۳۷۸ـ۱۳۷۹ ش‌.
(۴۳) حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۴۴) مرتضی‌ موسوی‌ خلخالی‌، قاعده لاضرر، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ ضیاءالدین‌ عراقی‌، چاپ‌ قاسم‌ حسینی‌ جلالی‌، قم‌ ۱۴۱۸.
(۴۵) محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.
(۴۶) محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، قم‌۱۴۱۷ـ.
(۴۷) محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، نجاه العباد، محشی‌ به‌حواشی‌ محمدکاظم‌ طباطبائی‌ یزدی‌ و اسماعیل‌ صدر موسوی‌، (نجف‌ ؟) ۱۳۱۸.
(۴۸) حسین‌ بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمه مستدرک‌ الوسائل‌، قم‌ ۱۴۱۵ـ۱۴۲۰.


۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۸ ۱۳، مقدمه مظفر، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۲. ↑ محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.
۳. ↑ جعفر بن‌ باقر آل‌محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، ج‌۲، ص‌۱۳۳، بیروت‌ ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۱۶۱۷، مقدمه‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۵. ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعة، ج۵، ص۲۷۶.    
۶. ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعة، ج۵، ص۲۷۶.    
۷. ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعة، ج۵، ص۲۷۷.    
۸. ↑ محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌ ۲، ص‌ ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.
۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۲ ۳، مقدمه‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۰. ↑ آقا بزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۵، ص‌۲۷۶.    
۱۱. ↑ محمدباقر خوانساری‌، روضات الجنات، ج‌۲، ص‌۳۰۵.    
۱۲. ↑ خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۷۲، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۱۳. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۵، ص‌۲۷۵۲۷۶.    
۱۴. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۵، ص‌۲۷۶۲۷۷.    
۱۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۴۶۸، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۱، ص‌۴۱۰، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۱، ص‌۳۹۸، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۳، ص‌۴۵۳، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۱۱۴۱۳۷، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۲۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۱۷۱ ۱۷۹، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۲۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۱۵۱۱۹۳، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۲۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۷۳، قم‌۱۴۱۷.    
۲۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۷۵، قم‌۱۴۱۷.    
۲۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۷، ص‌۱۸۹، قم‌۱۴۱۷.    
۲۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۱، ص‌۱۵۶، قم‌۱۴۱۷ـ.
۲۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۷۳، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۲۶۰، قم‌۱۴۱۷.    
۲۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۵، ص۲۶۰، قم‌۱۴۱۷.    
۲۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۸، ص‌۵۱ ۵۲، قم‌۱۴۱۷.    
۳۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۵، ص‌۱۵۹، قم‌۱۴۱۷.    
۳۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۶، ص‌۲۷۴، قم‌۱۴۱۷.    
۳۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۱۰۳۱۰۴، قم‌۱۴۱۷.    
۳۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۰، ص‌۳۸۷، قم‌۱۴۱۷.    
۳۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۱، ص‌۴۰۳، قم‌۱۴۱۷.    
۳۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۲۹۵، قم‌۱۴۱۷.    
۳۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۶، ص‌۲۱۴، قم‌۱۴۱۷.    
۳۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۰، ص‌۲۷۴، قم‌۱۴۱۷.    
۳۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۲۲۵، قم‌۱۴۱۷.    
۳۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۶، ص‌۱۳۴، قم‌۱۴۱۷.    
۴۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۶، ص۳۵۳، قم‌۱۴۱۷.    
۴۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۱، ص‌ ۳۴، قم‌۱۴۱۷.    
۴۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۶، ص‌۵۶، قم‌۱۴۱۷.    
۴۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۳، ص‌۲، قم‌۱۴۱۷.    
۴۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۴، ص‌۱۰۸، قم‌۱۴۱۷.    
۴۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۱۵، قم‌۱۴۱۷.    
۴۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۳، ص‌۲۹۸، قم‌۱۴۱۷.    
۴۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۹، ص‌۶، قم‌۱۴۱۷.    
۴۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۲۰۳، قم‌۱۴۱۷.    
۴۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص۱۱۵، قم‌۱۴۱۷.    
۵۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۲۱، قم‌۱۴۱۷.    
۵۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۵۱، قم‌۱۴۱۷.    
۵۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۹، ص‌۲۴۵، قم‌۱۴۱۷.    
۵۳. ↑ علی‌اکبر کلانتری‌ ارسنجانی‌، «عرف‌ در مکتب‌ فقهی‌ صاحب‌ جواهر»، ج۱، ص۱۱۶ ـ ۱۲۴، فقه‌: کاوشی‌ نو در فقه‌ اسلامی‌، ش‌ ۲۴ (تابستان‌ ۱۳۷۹).
۵۴. ↑ مرتضی‌ موسوی‌ خلخالی‌، قاعده لاضرر، ج۱، ص‌ ۲۲، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ ضیاءالدین‌ عراقی‌، چاپ‌ قاسم‌ حسینی‌ جلالی‌، قم‌ ۱۴۱۸.
۵۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۸ ۹، قم‌۱۴۱۷.    
۵۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۶، ص‌ ۷۴، قم‌۱۴۱۷.    
۵۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۴، ص‌۳۳۸، قم‌۱۴۱۷.    
۵۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۱۴۲، قم‌۱۴۱۷.    
۵۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۴۰۵۴۰۶، قم‌۱۴۱۷.    
۶۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۹، ص‌۴۰۶، قم‌۱۴۱۷.    
۶۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌ ۲۶، قم‌۱۴۱۷.    
۶۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۲۶۶، قم‌۱۴۱۷.    
۶۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۱، ص‌۱۴۳، قم‌۱۴۱۷.    
۶۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۱، ص‌۱۹۱، قم‌۱۴۱۷.    
۶۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۴۱۰، قم‌۱۴۱۷.    
۶۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۳۶۲، قم‌۱۴۱۷.    
۶۷. ↑ مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌:کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت‌اللّه‌ خوئی‌، ج‌۲۲، ص‌۳۰۵، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱۲۲، قم‌:مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.    
۶۸. ↑ محمدتقی‌ خوئی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ النکاح‌، تقریرات‌ درس‌ آیت‌اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، ج‌۳۲، ص‌۲۸، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
۶۹. ↑ سیدمحسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۹، ص۱۴۹.    
۷۰. ↑ سیدمحسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۱، ص۱۴۱.    
۷۱. ↑ سیدمحسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۹، ص۱۴۹.    
۷۲. ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعة، ج۵، ص۲۷۶.    
۷۳. ↑ کرام البررة، ج۱، ص۳۱۳.
۷۴. ↑ محمدباقر خوانساری‌، روضات الجنات، ج۲، ص۳۰۴.    
۷۵. ↑ محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۵۷.    
۷۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۷۶، قم‌۱۴۱۷.    
۷۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۳۵۸، قم‌۱۴۱۷.    
۷۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۲۳۳، قم‌۱۴۱۷.    
۷۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۳۱، قم‌۱۴۱۷ـ.
۸۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۳۳۵، قم‌۱۴۱۷.    
۸۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۱۹۲۱۹۳، قم‌۱۴۱۷.    
۸۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۱۸۳، قم‌۱۴۱۷.    
۸۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۳۰۰، قم‌۱۴۱۷.    
۸۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۳۶۵، قم‌۱۴۱۷.    
۸۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۳، ص‌۱۰۷، قم‌۱۴۱۷.    
۸۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۹۶، قم‌۱۴۱۷.    
۸۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۰، ص‌ ۲۲۹، قم‌۱۴۱۷.    
۸۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۴، ص‌۸۶، قم‌۱۴۱۷.    
۸۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۳، ص‌۳۷، قم‌۱۴۱۷.    
۹۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۱۴۰، قم‌۱۴۱۷.    
۹۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۱۷۸، قم‌۱۴۱۷.    
۹۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۱۹۱۱۹۲، قم‌۱۴۱۷.    
۹۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۹، ص‌۳۷، قم‌۱۴۱۷.    
۹۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۱۸۷، قم‌۱۴۱۷ـ.
۹۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص۳۰۰، قم‌۱۴۱۷.    
۹۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۴۲۲، قم‌۱۴۱۷.    
۹۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۱۴، قم‌۱۴۱۷.    
۹۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۰، ص‌۲، قم‌۱۴۱۷.    
۹۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۲۰۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۲۳۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۲۹۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۲۷۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۵۵ ۵۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۴۵۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۵. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۳، ص‌۳۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۰۶. ↑ مرتضی‌ حائری‌، کتاب‌ الخمس‌، ج۱، ص‌ ۵۳۳، تحقیق‌ محمدحسین‌ امراللهی‌، قم‌ ۱۴۱۸.    
۱۰۷. ↑ امام خمینی‌، کتاب‌ الخلل‌ فی الصلّوه، ج۱، ص‌ ۱۳۹، قم‌ (بی‌تا).    
۱۰۸. ↑ عبداللّه‌ جوادی‌ آملی‌، کتاب‌ الصلوه، ج‌۳، ص‌۴، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ محمد محقق‌ داماد، قم‌ ۱۴۱۶.
۱۰۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۳۴۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۶، ص‌۷۱، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۱۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۳۴۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۲. ↑ مرتضی‌ حائری‌، کتاب‌ الخمس‌، ج۱، ص‌۵۳۳، تحقیق‌ محمدحسین‌ امراللهی‌، قم‌ ۱۴۱۸.    
۱۱۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج۴۰، ص‌۱۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۴. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج۴۰، ص‌۱۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۲، ص‌۲۴۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۱، ص‌۴۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۷. ↑ عزالدین‌ بحرالعلوم‌، بحوث‌ فقهیه، ج۱، ص‌۲۱۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ حلّی‌، (بیروت) ۱۴۱۵.
۱۱۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۱۰۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۱۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۵، ص‌۲۱۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۳۰۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۴۵۹، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۲۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۴۹۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۵۳۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۹، ص‌۳۱۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۵، ص‌۳۳۱، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۹، ص‌۳۸۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۳۶۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۳، ص‌۱۶۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۲۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۳۶۱، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۵، ص‌۲۱۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۲۸۵۲۸۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ‌ص‌۸، مقدمه‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۳۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۳۲۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۲۱۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۹، ص‌۱۰۱، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۴۲۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۰، ص‌۱۱۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۹، ص‌۲۹۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۳۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۶، ص‌۳۵۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۳، ص‌۲۵۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۴، ص‌۳۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۲، ص‌۱۹۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۸۷ ۸۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۹، ص‌۱۵۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۶، ص‌۱۹۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۴۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۴۷۳، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۴۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۶، ص‌۱۹، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۴۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۱۰۴، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۴۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۲۱۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۲۸۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۸، ص‌۲۸۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۹، ص‌۴۰۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۳، ص‌۵۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۳۳۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۶، ص‌۴۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۱۷۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۶، ص‌۱۲۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۱، ص‌۳۹۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۵۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۳۶۹۳۷۱، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۱۷۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۹، ص‌۳۱۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۶، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۳. ↑ خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۸۰، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۱۶۴. ↑ خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج۱، ص‌۹۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۱۶۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۲۹۹ ۳۰۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۲، ص‌۳۰۵۳۱۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۳۸۸، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۶۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۷، ص‌۴۸۴۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۶۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۴۰۳، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۷۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۶، ص‌۱۰۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۶، ص‌۱۵۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۲. ↑ معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹ـ۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.
۱۷۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۲۶۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۸۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۸، ص‌۴۳۷، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۷۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۶، ص‌۱۴۲، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۷. ↑ معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌۱، ص‌۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.
۱۷۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲، ص‌۳۶۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۷۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳، ص‌۱۶۹، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۲۲۰، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۱. ↑ معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌: الغدیر، ج‌۱، ص‌۳۱، ۱۴۱۷ـ۱۴۱۹/۱۹۹۶ـ۱۹۹۸.
۱۸۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۱۳۴، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۵، ص‌۸۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۱۰۷، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۵. ↑ خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۸۰ ـ ۸۱، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۱۸۶. ↑ محمدفاضل‌ استرآبادی‌، «نگاهی‌ به‌ کتاب‌ نفیس‌ جواهرالکلام‌»، ج۱، ص‌۱۶۷، فقه‌ اهل‌ بیت، سال‌ ۲، ش‌ ۸ (زمستان‌ ۱۳۷۵).
۱۸۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۱۹۱، قم‌۱۴۱۷.    
۱۸۸. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۰، ص‌۳۰۳، قم‌۱۴۱۷ـ.
۱۸۹. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۰، ص‌۳۴۸، قم‌۱۴۱۷.    
۱۹۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۳، قم‌۱۴۱۷.    
۱۹۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۹۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۷۵، قم‌۱۴۱۷.    
۱۹۳. ↑ التعریف‌ بمصادر الجواهر، قم‌: دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه علمیه قم‌، ج۱، ص‌ ۲۲۱، ۱۳۷۸ ش‌.
۱۹۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۵، ص‌۴۱۸، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۹۵. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۷، ص‌۱۹۲، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۹۶. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱۱، ص‌۴۴۴۵، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۹۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۵، ص‌۹۵۹۶، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۱۹۸. ↑ حسین‌ بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمه مستدرک‌ الوسائل‌، ج۲، ص۱۴۵-۱۴۶، قم‌ ۱۴۱۵۱۴۲۰.    
۱۹۹. ↑ محمد بن‌ حسن‌ فاضل‌ هندی‌، کشف‌ اللثام، ج‌۱، ص‌۳۲۳۳، مقدمه جعفریان‌، قم‌ ۱۴۱۶.    
۲۰۰. ↑ محمد حرزالدین‌، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، ج‌۲، ص‌۲۲۵ـ۲۲۶، قم‌ ۱۴۰۵.
۲۰۱. ↑ محمدجواد بن‌ محمدحسینی‌ عاملی‌، مفتاح‌ الکرامه فی‌ شرح‌ قواعد العلامه،ج۱، ص۱۰، مقدمه خالصی، چاپ‌ افست‌ قم‌:مؤسسه آل‌البیت‌، (بی‌تا).    
۲۰۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۲۳، ص‌۳۰۹، قم‌۱۴۱۷.    
۲۰۳. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۳۷، ص‌۱۰۲، قم‌۱۴۱۷.    
۲۰۴. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۴۳، ص‌۲۳، قم‌۱۴۱۷.    
۲۰۵. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌ ۴۳، ص‌۲۷، قم‌۱۴۱۷.    
۲۰۶. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۵، ص‌۲۷۶.    
۲۰۷. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌۱، ص‌۱۳، مقدمه‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.    
۲۰۸. ↑ حسین‌ بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، خاتمه مستدرک‌ الوسائل‌، ج۲، ص۱۱۵، قم‌ ۱۴۱۵۱۴۲۰.    
۲۰۹. ↑ جعفر بن‌ باقر آل‌محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، ج‌۲، ص‌۱۲۹، بیروت‌ ۱۴۰۶/ ۱۹۸۶.
۲۱۰. ↑ مرتضی‌ مطهری‌، آشنائی‌ با علوم‌ اسلامی‌، ج‌۳، ص‌۸۱، ج‌ ۳:اصول‌ فقه، فقه، قم‌:صدرا، (۱۳۵۸ ش‌).    
۲۱۱. ↑ خالد غفوری‌، «(درباره) جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌۶۹ـ۷۲، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۲۱۲. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۴۹۱.    
۲۱۳. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۴، ص۴۹۰.    
۲۱۴. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۵۹۷.    
۲۱۵. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۵۹۵.    
۲۱۶. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۲۹۷.    
۲۱۷. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۱۰.    
۲۱۸. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۱۶.    
۲۱۹. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، العروه الوثقی‌، ج۶، ص۵۳۰.    
۲۲۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌ المکاسب‌، ج‌۲، ص‌۳۱۶، قم‌ ۱۳۱۶.    
۲۲۱. ↑ محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌ المکاسب‌، ج‌۲، ص‌۳۳۷، قم‌ ۱۳۱۶.    
۲۲۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌ المکاسب‌، ج‌۲، ص۴۷۶، قم‌ ۱۳۱۶.
۲۲۳. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، حاشیه المکاسب، ج‌۲، ص‌۲۴، قم‌ ۱۳۷۸.    
۲۲۴. ↑ محمدکاظم‌ بن‌ عبدالعظیم‌ طباطبائی‌ یزدی‌، حاشیه المکاسب، ج‌۲، ص‌۲۹، قم‌ ۱۳۷۸.    
۲۲۵. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، ج‌۳، ص‌۲۵، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.    
۲۲۶. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، ج‌۳، ص‌۲۶۴، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.    
۲۲۷. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، ج‌۳، ص‌۳۲۶، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.    
۲۲۸. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، ج‌۵، ص‌۱۴۰، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.    
۲۲۹. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، کتاب المکاسب، ج‌۵، ص‌۱۷۳ ۱۷۴، قم‌ ۱۳۷۸ ش‌.    
۲۳۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ عبداللّه‌ مامقانی‌، غایه الامال فی‌ شرح‌ کتاب‌المکاسب‌، ج‌۲، ص‌۱۸۰، قم‌ ۱۳۱۶.    
۲۳۱. ↑ محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۲، ص‌۹۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
۲۳۲. ↑ عبدالاعلی‌ سبزواری‌، مهذب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام‌، ج‌۵، ص۴۱۵، قم‌ ۱۴۱۳ ۱۴۱۶.    
۲۳۳. ↑ عبدالاعلی‌ سبزواری‌، مهذب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام‌، ج۱۰، ص۲۰۰، قم‌ ۱۴۱۳ ۱۴۱۶.    
۲۳۴. ↑ عبدالاعلی‌ سبزواری‌، مهذب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام‌، ج۲۲، ص۱۸۷، قم‌ ۱۴۱۳ ۱۴۱۶.    
۲۳۵. ↑ روح‌اللّه‌ خمینی‌، کتاب‌ الطهاره، ج‌۳، ص‌۴۱۵ـ۴۱۶، تهران۱۴۲۸.
۲۳۶. ↑ علی‌ غروی‌ تبریزی‌، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌:کتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۹، ص‌۳۰، قم‌:مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/۱۹۹۹.    
۲۳۷. ↑ محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۵، ص‌۲۷۲، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
۲۳۸. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، فرائد الاصول‌، ج‌۳، ص‌۲۵۲، قم‌ ۱۴۱۹.    
۲۳۹. ↑ مرتضی‌ بن‌ محمدامین‌ انصاری‌، فرائد الاصول‌، ج‌۳، ص‌۳۶۵، قم‌ ۱۴۱۹.    
۲۴۰. ↑ عبدالصاحب‌ حکیم‌، منتقی‌ الاصول‌، ج‌۱، ص‌۴۶۱، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ روحانی‌، ج‌ ۱، قم‌ ۱۴۱۶.    
۲۴۱. ↑ محمدسعید طباطبائی‌ حکیم‌، المحکم‌ فی‌ اصول‌ الفقه، ج‌۴، ص‌۹۹، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۴.    
۲۴۲. ↑ محمدسعید طباطبائی‌ حکیم‌، المحکم‌ فی‌ اصول‌ الفقه، ج‌۴، ص‌۱۰۱، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۴.    
۲۴۳. ↑ محمداسحاق‌ فیاض‌، محاضرات‌ فی‌ اصول‌ الفقه‌، ج‌۲، ص۲۰۱، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۴۱۰.    
۲۴۴. ↑ محمدعلی‌ توحیدی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، ج‌۱، ص‌۵۱۳، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۳۷۱ ش‌.
۲۴۵. ↑ علی‌ غروی‌ تبریزی‌، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌:کتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۹، ص‌۳۴۰، قم‌:مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/۱۹۹۹.    
۲۴۶. ↑ حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، ج‌۲، ص‌۳۲۱، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌.    
۲۴۷. ↑ حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، ج‌۴، ص‌۳۳۷، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌.    
۲۴۸. ↑ حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، ج‌۵، ص‌۲۸۶۲۸۷، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌.    
۲۴۹. ↑ رضا خلخالی‌، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۲۶ـ۲۹ و در موسوعه، ج‌۲۹، ص‌۱۷۴، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
۲۵۰. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، نجاه العباد، ص۲، محشی‌ به‌حواشی‌ محمدکاظم‌ طباطبائی‌ یزدی‌ و اسماعیل‌ صدر موسوی‌، (نجف‌ ؟) ۱۳۱۸.    
۲۵۱. ↑ محمدتقی‌ آملی‌، مصباح‌ الهدی‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌،ج‌۲، ص‌۴۷۰، تهران‌ ۱۳۸۰.    
۲۵۲. ↑ محمدتقی‌ آملی‌، مصباح‌ الهدی‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌،ج‌۳، ص‌۷۴، تهران‌ ۱۳۸۰.    
۲۵۳. ↑ محمدتقی‌ آملی‌، مصباح‌ الهدی‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌،ج‌۹، ص‌۵۲، تهران‌ ۱۳۸۰.    
۲۵۴. ↑ مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱، ص‌۲۴۹، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۲۵۵. ↑ ابوالهدی‌ کلباسی‌، سماء المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌، ج‌۱، ص‌۳۷۷، چاپ‌ محمد حسینی‌ قزوینی‌، قم‌ ۱۴۱۹.    
۲۵۶. ↑ ابوالهدی‌ کلباسی‌، سماء المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌، ج‌۲، ص‌۳۱۶۳۱۷، چاپ‌ محمد حسینی‌ قزوینی‌، قم‌ ۱۴۱۹.    
۲۵۷. ↑ مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱، ص‌۴۳۱، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۲۵۸. ↑ رضا خلخالی‌، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج۲۶، ص۲۴۵، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
۲۵۹. ↑ محمدتقی‌ خوئی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ النکاح‌، ج‌۳۲، ص‌۴۴، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶/ ۱۹۹۹.
۲۶۰. ↑ تحت اشراف‌ جعفر سبحانی‌، موسوعه طبقات‌ الفقهاء، ج‌۱۴، قسم‌ ۲، ص‌۶۸۸، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۶۱. ↑ احمد حسینی‌، تراجم‌ الرجال‌، ج۱، ص۳۶۱، قم‌ ۱۴۱۴.    
۲۶۲. ↑ محمدحسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، ص‌۷۸، قم‌: مؤسسه دائره معارف‌ الفقه‌ الاسلامی‌، ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۲۶۳. ↑ محمد بن‌ مکی‌ شهید اول‌، غایه المراد فی‌ شرح‌ نکت‌ الارشاد، ج‌ ۱، مقدمه‌، ص‌ ۲۸۶، قم‌ ۱۴۱۴ـ۱۴۲۱.
۲۶۴. ↑ ابوالقاسم‌ خوئی‌، مبانی تکمله المنهاج‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۲۲، قم‌ ۱۳۹۶.
۲۶۵. ↑ مرتضی‌ بروجردی‌، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌ ۲۱ـ۲۲،ج‌ ۲۲، ص‌ ۳۱۶، قم‌: مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۲۶۶. ↑ حسن‌ موسوی‌ بجنوردی‌، القواعد الفقهیه، ج‌ ۱، ص‌ ۲۷۱، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌ ۱۳۷۷ ش‌.    
۲۶۷. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۲۰، ص‌ ۵۰، قم‌۱۴۱۷.    
۲۶۸. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۲۰، ص‌۲۸۷، قم‌۱۴۱۷.    
۲۶۹. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۲۱، ص‌ ۱۱۸، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۰. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌ ۲۱، ص‌۱۶۵،قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۱. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌ ۲۱، ص‌۱۸۵،قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۲. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۲۱، ص‌۲۳۷، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۳. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۲۳، ۳۹۰، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۴. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۳۵، ص‌ ۱۴۶، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۵. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج‌ ۳۵، ص‌۱۷۴، قم‌۱۴۱۷.    
۲۷۶. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۲، ص‌ ۳۹۷.
۲۷۷. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
۲۷۸. ↑ احمد حسینی‌ اشکوری‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی، ج‌ ۱، ص‌ ۷۹ـ۸۰، ج‌ ۱، قم‌ ۱۳۵۷ ش‌.
۲۷۹. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
۲۸۰. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۴، قسم‌ ۱، ص‌ ۲۶۶، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۱. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۴، قسم‌ ۱، ص‌۳۱۰، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۲. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۴، قسم‌ ۱، ص‌۳۷۴، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۳. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۴، قسم‌ ۱، ص‌۴۴۰، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۴. ↑ محمدفاضل‌ لنکرانی‌، نهایه التقریر، تقریرات‌ درس‌ آیه اللّه‌ حسین‌ طباطبائی‌ بروجردی‌،ج۱،مقدمه،ص۲۳،(قم‌ بی‌تا).
۲۸۵. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۶، ص‌ ۵۸.
۲۸۶. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۳، ص‌ ۶۷۰، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۷. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج‌ ۱۴، قسم ۱، ص‌ ۵۹۵، قم‌:مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸۱۴۲۴.    
۲۸۸. ↑ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، ج۱، ص‌ ۷۶۶، قم‌: مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸ـ۱۴۲۴.
۲۸۹. ↑ موسوعه مؤلفی‌ الامامیه، قم‌: مجمع‌ الفکر الاسلامی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۲۷، ۱۳۷۸ـ۱۳۷۹ ش‌.
۲۹۰. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۱۶، ص‌ ۳۸۳.
۲۹۱. ↑ خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج۱، ص‌ ۹۶، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۲۹۲. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۵، ص‌ ۲۷۶.
۲۹۳. ↑ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌ ۱۳، ص‌ ۳۱۹ـ۳۲۰.
۲۹۴. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۹۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۲۹۵. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۲۹۶. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۰۸، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۲۹۷. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۱۰، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۲۹۸. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۳۲، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۲۹۹. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۱۴۶ـ ۱۴۷، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۳۰۰. ↑ رضا استادی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیه اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌ ۳، ص‌۲۴۲ـ۲۴۳، ج‌ ۲ و ۳، قم‌ (بی‌تا (.
۳۰۱. ↑ خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌ ۷۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۳۰۲. ↑ محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، ج‌ ۱، مقدمه‌، ص‌ ۳۳ـ ۳۵، قم‌۱۴۱۷ـ.
۳۰۳. ↑ خالد غفوری‌، «) در باره (جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید»، ج‌۱، ص‌ ۷۵، آینه پژوهش‌، سال‌ ۱۲، ش‌ ۱ (فروردین‌ ـ اردیبهشت‌ ۱۳۸۰).
۳۰۴. ↑ مستدرکات اعیان الشیعة، ج۶، ص۱۸۳.
۳۰۵. ↑ مستدرکات الوسائل، ج۵، ص ۳۱۴.



• دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جواهر الکلام»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۵/۰۸/۱۱.    
• سایت اندیشه قم.    
• نرم افزار مجموعه آثار محقق حلی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.






جعبه ابزار