مقالات دارابی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عبدالقادر بن ملوکشاه بن حامد بداؤنی (
۹۴۷‑
۱۰۲۴ق)، مورخ، مترجم و منتقد برجستهٔ دربار اکبرشاه گورکانی، با تألیف «
منتخب التواریخ» و ترجمهٔ آثار مهمی چون مهابهارات، رامایان و جامع التواریخ از سانسکریت و
عربی به
فارسی، نقش مهمی در انتقال فرهنگ هندی به
جهان اسلام ایفا کرد.
او که در رقابت با ابوالفضل و نقد سیاستهای مذهبی اکبرشاه شهرت یافت، بخش مهمی از تاریخنگاری دورهٔ گورکانی را رقم زد و آثارش، بهویژه منتخب التواریخ، تا سالها پس از مرگش مخفیانه نگهداری میشد.
•
عبدالقادر بن ملوکشاه بن حامد بداؤنی، مترجم از
عربی و سانسکریت به
فارسی و مورّخ دربار اکبر از سلاطین تیموری
هند بود.
• او در
۹۴۷ در تُدا (واقع در امیرنشینِ سابق جیپور) متولّد شد. دوران کودکی را در بَساوَر، ۲۹ کیلومتری شمال شرقیِ تدا، گذراند.
• در
۹۶۰، او را برای ادامه تحصیل نزد شیخ حاتم سَنْبهَلی و شیخ ابوالفتح سنبهلی
[تهانیسری
]فرستادند.
• در
۹۶۶، همراه پدر خود ملوکشاه، به آگره رفت و نزد شیخ مبارک ناگَوْری، پدر ابوالفضل وفیضی، به تحصیل پرداخت.
فقه حنفی را نیز نزد قاضی ابوالمعالی فرا گرفت. پس از مرگ پدرش در
۹۶۹، به بدائون و سپس، در
۹۷۳، به پَتیاله رفت و در آنجا، به عنوان «صدر»، به خدمت حسینخان درآمد.
• مدت نه سال در خدمت وی باقی بود و در سفر به لکهنو و گانتاوگولا او را همراهی کرد. در
۹۸۱، میان آنها اختلاف افتاد و از یکدیگر جدا شدند. در خلال این سالها، وی تحصیلات دینی خود را ادامه داد و به محضر عالمانی چون شیخ نظامالدین اَمبیتهعَوی، شیخ اَبّان اَمْروهَوی، شیخ اَللّهبخش گته مَکْتِسیری، و شیخ محمدحسین سِکَندرهای راه یافت.
• بدائونی در ۹۸۱ با مساعی مهرآمیز جلالالدین قورچی، «منصبدار» پانصدی، و حکیم عینالملک، طبیب دربار، به اکبرشاه معرفی شد.
اکبرشاه که تحت تأثیر مهارت بدائونی در مناظره قرار گرفته بود، در
۹۸۲، به او منصب امامت (پیشنمازی) بخشید و به وی فرمان داد که، به عنوان منصبدار بیستی، اسبها را به داغگاه ببرد.
شکست بداؤنی در رقابت با ابوالفضل در این مقام (ابوالفضل نیز همزمان با بداؤنی به دربار راه یافته بود) مایه تلخکامی وی شد و او را واداشت که مدد معاشی به مبلغ یک هزار «بیغا» را، ابتدا در بَساور، و سپس در
۹۹۷ در بدائون، بپذیرد.
ناکامی بداؤنی، پس از قضاوت نادرستی که درباره برتری خود بر ابوالفضل داشت، بر نظر وی درباره وقایع دربار اکبرشاه و فعالیتهایی مذهبی که ابوالفضل در آن سهم بسزایی دارا بود تأثیر نهاد. با ترک دربار اکبرشاه چیزی نمانده بود که بدائونی از الطاف و عنایات شاه محروم شود و فقط، با وساطت خواجه نظامالدین احمد مؤلّف طبقات اکبری که در
۹۶۷ در آگره ملاقاتش کرده بود، از این خطر نجات یافت. اما، از
۹۸۲ به بعد، به فرمان اکبرشاه به کارهای ادبی مشغول شد.
در تاریخ درگذشت او اختلاف است
اما استوری اشاره میکند
که «اگر اشاره به مرگ ظهوری و ملک قمّی بعدها به سرگذشت ظهوری در
منتخب التواریخ افزوده نشده باشد،
۱۰۲۴ به حقیقت نزدیکتر مینماید».
آثار ادبی بداؤنی عبارت است از:
۱) کتاب الحدیث، که از میان رفته است، حاوی چهل
حدیث در فضیلت
جهاد که در ۹۸۶ به اکبرشاه پیشکش شده است؛
۲) نامه خردافزا، ترجمه از سِنْگهاسن بَتّیسی، مجموعهای از ۳۲ حکایت درباره راجه بکَر ماجی اهل مالوَه، که به فرمان اکبرشاه در ۹۸۲ به رشته تحریر درآمد؛ ۳) رزمنامه، ترجمهای از مهابهارات، که به توصیه اکبرشاه در
۹۹۰ صورت گرفت؛
۴) ترجمهای از رامایان که در
۹۹۲ به فرمان اکبرشاه آغاز و در
۹۹۷ به وی عرضه شد؛
۵) بخشی از تاریخ اَلْفی، شامل تاریخ عمومی اسلام از آغاز تا سال ۱۰۰۰، که در
۹۹۳ به اشاره اکبرشاه آغاز شده بود و در سال
۱۰۰۰ بداؤن در مجلدات اول و دوم آن تجدید نظر کرد؛
۶) نجات الرشید، اثری در
تصوّف،
اخلاق و جنبش مهدوی در عصر بداؤن؛
۷) بازنویسی و تلخیص ترجمه یکی از تواریخ کشمیر به قلم ملاّ شاهمحمد شاهآبادی (احتمالاً راج ترنگینی)؛
۸) بخشی از ترجمه
معجم البلدانِ یاقوت به زبان فارسی؛
۹) ترجمه
مختصر جامع التواریخ رشیدالدین به خواهش اکبرشاه در سال ۱۰۰۰؛
۱۰) تکمیل بحر الاسمار، ترجمهای فارسی از افسانهای سانسکریت، ظاهراً کَته'اساگَر، که قبلاً برای سلطان
زینالعابدین کشمیری صورت گرفته بوده، به فرمان اکبرشاه در
۱۰۰۳؛
۱۱) منتخب التواریخ، تاریخ عمومی مسلمانانِ
هندوستان از عهد
سبکتکین تا
۱۰۰۴ که تألیف آن از
۹۹۹ آغاز شده و، در پایان آن، زندگینامههای شیوخ و علما و پزشکان و شاعران آمده است.
بخش اعظمِ منتخب التواریخ تا
۱۰۰۲ متّکی بر طبقات اکبریِ خواجه
نظامالدین احمد بوده که بداؤنی با شیوه خاص خود نکات و مطالبی بدان افزوده است.
این اثر به جهت انتقادات خصمانه بداؤنی نسبت به فعّالیتهای مذهبی اکبرشاه شهرت یافته است.
ظاهراً وجود این کتاب دستکم تا دهمین سال سلطنت جهانگیر پنهان نگه داشته میشد (ملاّ
عبدالباقی نهاوندی، مؤلّف کتاب مآثر رحیمی، زمانی که کتاب خود را در
۱۰۲۵ به پایان میبُرد از وجود آن بیخبر بود).
بنابر نظر شیخ محمدبقا سَهارَنپوری در
مرآة العالم (
۱۰۸۷)، فرزندان بداؤنی به جهانگیر اطمینان دادند که از وجود آن کتاب مطّلع نبودهاند
بداؤنی خود نیز به نیتش در پنهان نگه داشتن این کتاب اشاره کرده است.
۱. محمد حسین آزاد، دربار اکبری، لاهور ۱۹۸۸، ص ۴۱۹-۴۶۲؛
۲. عبدالقادر بن ملوکشاه بداؤنی، منتخب التواریخ؛
۳. G. Meredith - Owens, British Museum quarterly, xx, ۳, ۶۲-۶۳;
۴. رجوع کنید به رزمنــامه بـرای نسخـهای دیگـر از C. A. Storey, Persian literature: a biobibliographical survey, London ۱۹۲۷-, I/۱, ۴۳۵-۴۴۰.
•
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بداؤنی».
