• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

آب‌های مجمع‌الجزایری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آب‌های مجمع‌الجزایری از مباحث حقوق بین‌الملل بوده و به معنای فضای دریائی موجود در داخل محوطه‌ای که یک دولت مجمع‌الجزایری در آن قرار دارد. مجمع‌الجزایر بخش‌هایی از جزایر است که آب‌ها و سایر عوامل طبیعی را چنان به یکدیگر مرتبط می‌کند که این جزایر، آب‌ها و سایر عوامل طبیعی، یک واحد جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی را تشکیل بدهند و از لحاظ تاریخی این چنین تلقی شده باشد. این مقاله به برسی تعریف آب‌های مجمع‌الجزایری، تحدید حدود آب‌های مجمع الجزایری و حقوق و الزامات کشورهای مجمع الجزایری و ثالث می‌پردازد.



فضای دریائی موجود در داخل محوطه‌ای که یک دولت مجمع‌الجزایری در آن قرار دارد «آب‌های مجمع الجزایری» خوانده می‌شود.
[۱] نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۳.
به عبارت دیگر مقصود از آب‌های مجمع‌الجزایری، منطقه دریایی است که داخل خطوط مبدا کشور مجمع الجزایری قرار می‌گیرد.
به بیان دیگر کلیه آب‌هایی که در پشت خطوط مبدا کشور مجمع‌الجزایری واقع می‌شوند، آب‌های مجمع‌الجزایری نامیده می‌شوند.
[۲] ضیایی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بین الملل عمومی، تهران، گنج دانش، چاپ ۲۷، ۱۳۸۵، ص۳۲۱.
آب‌های مجمع الجزایری طبقه خاصی از مناطق دریایی است که نباید آنها را با آب‌های داخلی و یا دریای سرزمینی در هم آمیخت، زیرا کشورهای مجمع الجزایری مجازند که این دو منطقه را نیز داشته باشند.
[۳] UN. DOC، A/Conf. ۶۲/۴۸/۱۲۲، Convention on the Law of the Sea، ۷ Oct، ۱۹۸۲، Article ۴۸&۵۰

کشورهای فیلیپین و‌ اندونزی به طور یک‌جانبه شیوه تازه‌ای را برای تعیین دریای سرزمینی گسترش داده‌اند، که معروف به نظریه مجمع‌الجزایر می‌باشد. هر یک از این دولت‌ها مدعی حق ترسیم محیطی در اطراف بیرونی‌ترین جزایر خود بودند و همه آب‌های درون آن محیط را آب‌های داخلی تاریخی خود می‌نامیدند. بنابراین آب‌های سرزمینی آنها از خط مبدا‌های مستقیمی که این دولت‌ها در نظر داشتند، رو به بیرون امتداد می‌یافت.
[۴] فن گلان، گرهارد، درآمدی بر حقوق بین‌الملل عمومی، ترجمه: محمد حسین حافظیان، نشر میزان، چاپ سوم، ۱۳۸۶، ج۲، ص۴۴۲.

مفهوم آب‌های مجمع‌الجزایری در حقوق بین‌الملل تازگی دارد. سابقه به رسمیت شناخته شدن این نظریه، به سومین کنفرانس کنوانسیون ملل متحد درباره حقوق دریاها، برمی‌گردد. در این کنفرانس اعضاء این مفهوم را که موضوع مطالبه قدیمی دولت‌های مجمع الجزایری _ به ویژه‌ اندونزی و فیلیپین_ بود تثبیت کردند. این درخواست به هنگام دو کنفرانس قبلی مورد اعتنا قرار نگرفته بود. هدف تاسیس جدید، جبران وضعیت نامناسبی است که ناشی از مساحت خاکی عموما‌ اندک و همواره پراکنده دولت‌های مجمع‌الجزایری و نیز خطرات این وضعیت برای امنیت این دولت‌ها است.
[۵] نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۳.

آب‌های مزبور آب‌های داخلی تلقی نمی‌شوند و در عین حال نیز آب‌های دریای سرزمینی به حساب نمی‌آیند، گرچه شباهت‌های بیشتری نسبت به اولی دارند. کشور مجمع‌الجزایری دارای حاکمیت بر آب‌های مجمع‌الجزایری، من‌جمله فضای بالا، بستر و زیر بستر آنها و منابع موجود در آنها است.
ولی این حاکمیت مشروط به برخی حقوق دول ثالث است. هرچند ماده ۵۲ کنوانسیون «حق عبور بی‌ضرر» را به کلیه دولت‌ها اعطا می‌کند، اما «‌حق عبور مجمع‌الجزایری» که ماده ۵۳ به آن پرداخته است، و به حق عبور بی‌ضرر اضافه می‌شود در چند مورد مهم با حق عبور بی‌ضرر تفاوت دارد.
این حق گسترده‌تر است، از آن جهت که نمی‌تواند به حال تعلیق درآید، حق پرواز بر فراز سرزمین را هم دربردارد و زیردریائی‌ها نیز مقید به گذار از سطح آب نیستند. اما دولت مجمع‌الجزایری می‌تواند مسیرهای حرکت و راه‌های هوایی معین کند تا کشتی‌ها و هواپیماهای دول دیگر لزوما آن مسیرها و راه‌ها را در پیش بگیرند. این مسیرها و راه‌ها «باید متضمن کلیه راه‌هائی باشند که معمولا در «ناوبری» بین‌المللی به کار می‌روند.» و با مقررات و تنظیمات بین‌المللی عموما پذیرفته شده هم مطابق باشند.
[۶] نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۵.



بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها (۱۹۸۲) یک کشور مجمع‌الجزایری عبارت است از: «‌کشوری که تمام آن از یک یا چند مجمع‌الجزایر تشکیل شده و ممکن است شامل جزایر دیگری نیز باشد.» در همین کنوانسیون مجمع الجزایر به نحو زیر تعریف شده است: «گروهی از جزایر، از جمله بخش‌هایی از جزایر، که آب‌ها و سایر عوامل طبیعی را چنان به یکدیگر مرتبط می‌کند که این جزایر، آب‌ها و سایر عوامل طبیعی، یک واحد جغرافیایی، اقتصادی و سیاسی را تشکیل بدهند و از لحاظ تاریخی این چنین تلقی شده باشد.»
[۷] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۶

نکات تعریف:
۱. کشورهای مجمع‌الجزایری شامل کشورهای واقع در سرزمین‌های اصلی قاره‌ای، که در ضمن مجمع‌الجزایر‌های غیر ساحلی دارند نمی‌شود. مثل دانمارک (در فارئوس) اکوادر (جزایر گالاپاگوس) و غیره یعنی خطوط مبدا مجمع‌الجزایری را نمی‌توان در اطراف این مجموعه جزایر کشید.
۲. تعریف کشور مجمع الجزایری دربرگیرنده برخی کشورها می‌شود که معمولا خود را مجمع‌الجزایر محسوب نمی‌کنند. مثل: ژاپن، زلاندنو و انگلستان.
[۸] رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۶۷-۱۶۸.



هر یک از جزایر کشور مجمع‌الجزایری توسط آب‌های داخلی احاطه شده و به وسیله «خطوط بسته» تحدید حدود می‌گردد. خطوط بسته طبق روش‌های ترسیم خطوط مبدا دریای سرزمینی مشخص می‌شوند.
[۹] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۰
بر اساس ماده ۴۷ کنوانسیون حقوق دریاها تنها کشورهای مجمع‌الجزایری می‌توانند خطوط مبدا مجمع‌الجزایری را بر پیرامون مجمع‌الجزایر ترسیم کنند معیارهای تحدید حدود کشورهای مجمع‌الجزایری بر اساس همین ماده عبارت است از:

۳.۱ - استفاده از خطوط مبدا مستقیم مجمع‌الجزایری

هر کشور مجمع‌الجزایری می‌تواند دورترین نقاط پیشرفته‌ترین جزایر و صخره‌های مجمع‌الجزایر را با ترسیم خطوط مبدا مستقیم به یکدیگر متصل کند. این خطوط آنگاه به عنوان خطوط مبدا محسوب می‌شوند که عرض دریای سرزمینی کشور مجمع‌الجزایری، منطقه نظارت، منطقه انحصاری اقتصادی و فلات قاره آن کشور با آن‌ اندازه‌گیری شود.
[۱۰] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۸


۳.۲ - نسبت آب به خشکی

خطوط مبدا مستقیم باید به نحوی ترسیم گردند که اولا جزایر اصلی را در برگیرند و ثانیاً نسبت خشکی به آب، در داخل خطوط مذکور با توجه به وضعیت کشور مجمع‌الجزایری نباید به نسبت بیش از یک به یک و کمتر از ۱ به ۹ باشد؛ یعنی مساحت آب‌های مجمع‌الجزایری در داخل خطوط مبدا نباید بیش از مساحت جزایر (نسبت یک به یک) و کمتر از یک نهم مساحت جزایر باشد. در غیر این صورت آب‌های مذکور در زمره آب‌های مجمع‌الجزایری محسوب نخواهند شد.

۳.۳ - طول خطوط مبدا

طول خطوط مبدا نباید از ۱۰۰ مایل دریایی تجاوز کند. با وجود این، حداکثر تا ۳ درصد کل تعداد این خطوط می‌تواند از این رقم تا حدود ۱۲۵ مایل فراتر رود.

۳.۴ - عدم خروج از شکل مجمع جزایری

خطوط مبدا نباید به گونه‌ای ترسیم گردند که به طور محسوس، مجموع جزایر از شکل کلی مجمع‌الجزایر خارج شود.

۳.۵ - عدم مزاحمت بر حقوق سایر کشورها

خطوط مبدا نباید به گونه‌ای ترسیم گردند که دریای سرزمینی کشور دیگری را از دریای آزاد و یا منطقه انحصاری اقتصادی آن کشور جدا کنند.
[۱۱] ضیایی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بین الملل عمومی، تهران، گنج دانش، چاپ ۲۷، ۱۳۸۵، ص۳۲۲.



کشور مجمع الجزایری بر آب‌های مجمع‌الجزایری، بستر و زیر بستر آنجا و منابع موجود در آن مکان و نیز قلمرو هوایی مافوق آن آب‌ها حاکمیت دارد.
[۱۲] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۹
اما حاکمیتی محدود و نه چون حاکمیت بر آب‌های داخلی. بر این اساس، کنوانسیون حقوق دریاها (مواد ۵۱ و ۵۲ و ۵۳) برای کشورهای مجمع‌الجزایری الزاماتی را به شرح زیر مقرر داشته است:
۱- احترام به موافقت نامه‌های موجود با سایر کشورها؛
[۱۳] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱
این امر بدین منظور درج گردیده که از به‌روز تعارض احتمالی بین حقوق کشور مجمع‌الجزایری بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ و تعهدات آن دولت در قبال قراردادهای موجود احتراز شود.
[۱۴] رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۷۳.

۲-به رسمیت شناختن حقوق ماهیگیری سنتی سایر کشورها؛
[۱۵] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱

۳- به رسمیت شناختن کلیه فعالیت‌های قانونی کشورهای همجوار در برخی از مناطقی که جزو آب‌های مجمع‌الجزایری هستند؛
۴- رعایت مصونیت کابل‌های زیر دریایی که قبلا توسط سایر کشورها تعبیه شده و از آب‌های مجمع‌الجزایری می‌گذرد. بدون آنکه با ساحل تماسی داشته باشند.
[۱۶] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱
این مقررات مربوط به کابل‌هاست، و آن هم فقط کابل‌های موجود و شامل خطوط لوله نمی‌شود. تعبیه کابل‌ها و خطوط لوله جدید توسط سایر کشورها، کاملا منوط به رضایت کشور مجمع‌الجزایری است.
[۱۷] رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۷۴.

۵: تضمین و تامین آزادی کشتیرانی و حق عبور بی‌ضرر از آب‌های مجمع‌الجزایری برای کلیه کشورها؛
[۱۸] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۲
این حق قابل تعلیق نیست، مگر به طور موقت و در مناطق خاصی به دلایل امنیتی و با دادن اعلام مقتضی.
[۱۹] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۲

۶: تضمین و تامین آزادی پرواز بر فراز آب‌های مجمع الجزایری؛ (حق عبور مجمع‌الجزایر)
[۲۰] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۳

در مقابل الزامات مذکور، کشتی‌ها و هوا‌ناوهای خارجی به هنگام عبور از آب‌های مجمع‌الجزایری ملتزم به تعهداتی هستند که به هنگام عبور ترانزیت از تنگه‌های بین‌المللی دارا هستند.
[۲۱] Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۴

در پایان باید گفت که امروزه حدود ۳۰ کشور مجمع الجزایری وجود دارد که از جمله بزرگ‌ترین و مهمترین آنها عبارتند از: ژاپن، فیلیپین،‌اندونزی، انگلستان و زلاندنو.


۱. نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۳.
۲. ضیایی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بین الملل عمومی، تهران، گنج دانش، چاپ ۲۷، ۱۳۸۵، ص۳۲۱.
۳. UN. DOC، A/Conf. ۶۲/۴۸/۱۲۲، Convention on the Law of the Sea، ۷ Oct، ۱۹۸۲، Article ۴۸&۵۰
۴. فن گلان، گرهارد، درآمدی بر حقوق بین‌الملل عمومی، ترجمه: محمد حسین حافظیان، نشر میزان، چاپ سوم، ۱۳۸۶، ج۲، ص۴۴۲.
۵. نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۳.
۶. نگوین کک دین، پاتریک و آلن پله دییه، حقوق بین الملل عمومی، ترجمه حسن حبیبی، تهران انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ج۲، ص۷۱۵.
۷. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۶
۸. رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۶۷-۱۶۸.
۹. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۰
۱۰. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۸
۱۱. ضیایی بیگدلی، محمدرضا، حقوق بین الملل عمومی، تهران، گنج دانش، چاپ ۲۷، ۱۳۸۵، ص۳۲۲.
۱۲. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۴۹
۱۳. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱
۱۴. رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۷۳.
۱۵. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱
۱۶. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۱
۱۷. رابین چرچیل، آلن‌ لو، حقوق بین الملل دریاها، ترجمه بهمن آقایی، تهران، کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۷، ص۱۷۴.
۱۸. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۲
۱۹. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۲
۲۰. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۳
۲۱. Convention on the Law of the Sea، op. cit، Article ۵۴



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «آب های مجمع الجزایری»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۹/۰۸/۱۲.    






جعبه ابزار