• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

تربت جام

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تُرْبَتِ‌جام، شهرستان و شهری در استان خراسان رضوی است. این شهر که در گذشته با نام‌هایی هم‌چون «بوزجان»، «بوزیگان»، «زام»، «جام» و «تربت شیخ جام» نیز شناخته می‌شده است، در حال حاضر و بر اساس آخرین سرشماری‌های انجام گرفته در حدود ۹۵ هزار نفر جمعیت دارد و مساحت آن بالغ بر ۸۱۸۴ متر مربع است. نزدیک‌ترین شهرها به تربت جام از جنوب، شهر تایباد و از شمال شهر فریمان هستند.



این شهرستان با ۱۸۵، ۸ کم‌ ۲ وسعت، در شمال غرب استان خراسان رضوی واقع شده، و از شمال به شهرستان سرخس، از شمال غرب به شهرستان مشهد، از غرب به شهرستان فریمان، از جنوب غرب به شهرستان تربت حیدریه، از جنوب به شهرستان تایباد، و از شرق و شمال شرق به کشورهای افغانستان و ترکمنستان محدود است.
[۱] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۵، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
[۲] اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران، ج۱، ص۱۰۸، ۱۳۸۳ش.


۱.۱ - تقسیم‌بندی

تربت جام تا ۱۳۳۰ش یکی از بخش‌های شهرستان مشهد از استان نهم (خراسان) به شمار می‌آمد و در همان سال به شهرستان ارتقا یافت.
[۳] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۵، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
این شهرستان براساس قانون تقسیمات کشوری در ۱۳۸۴ش، مشتمل بر ۵ بخش به نام‌های مرکزی، نصرآباد، صالح‌آباد، بوژگان (بوزجان) و پایین جام، ۱۰ دهستان و ۳ شهر به نام‌های صالح‌آباد، نصرآباد و تربت‌جام است. براساس سرشماری ۱۳۷۵ش، جمعیت شهرستان تربت‌جام ۳۴۹، ۲۱۰ تن بوده است.
[۴] سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تربت جام، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.

شهرستان تربت‌جام دارای دو ناحیۀ کوهستانی و دشتی است.
[۵] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۶، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
بلندی‌های شهرستان تربت‌جام بیش‌تر در جنوب غربی، مرکزی و شمال شهرستان است و کوه‌های بِزد (۸۲۱، ۲ متر)، شاه‌نشین (۱۱۷، ۲ متر) و بیبند (۹۵۵، ۱ متر) از مهم‌ترین ارتفاعات آن‌جا ست.
[۶] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۶، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
رود مرزی هریرود که بخشی از مرزهای ایران و افغانستان را تشکیل می‌دهد و همچنین جام‌رود که یکی از شاخابه‌های هریرود است، از مهم‌ترین رودهای تربت‌جام به شمار می‌آیند.
[۷] افشین یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.

تربت‌جام آب و هوایی نیمه‌صحرایی، تابستان‌هایی گرم و خشک و زمستان‌هایی سرد دارد و از مناطق خشک و کم بارش است. بادهای محلی فَراه، ۱۲۰ روزه و سیاه بوبک که هر یک در فصولی از سال می‌وزند، از دیگر ویژگی‌های آب و هوایی این شهرستان است.
[۸] جعفری عباس، دایرة‌المعارف جغرافیایی ایران، ج۱، ص۲۸۷، تهران، ۱۳۷۹ش.
[۹] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۱۱، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
[۱۰] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۱۹، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.


۱.۲ - اقتصاد

اقتصاد این شهرستان بر کشاورزی، دامداری و معدن استوار است. کشاورزی به سبب شرایط آب و هوایی رونق دارد و آب آن از رودخانه‌ها و منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود. گندم، جو، ذرت و محصولات باغی از مهم‌ترین فرآورده‌های کشاورزی تربت‌جام است.
دامداری و پرورش طیور نیز در این شهرستان به صورت صنعتی و سنتی رواج دارد. بخش معدن از دیگر منابع اقتصادی تربت‌جام است. زغال سنگ، سنگ نمک، بتونیت، سیلیس، سنگ ساختمانی، اندالوزیت، طلا و تنگستن از مهم‌ترین کانی‌هایی است که از معادن این شهرستان استخراج می‌شوند. بخش صنعت در این شهرستان رشد کمتری دارد و بیش‌تر محدود به صنایع دستی می‌شود. قالی‌های تربت‌جام با نقش‌های کشمیری، شال، یعقوب‌خانی و ترکمنی از شهرت خاصی برخوردار است.
[۱۱] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۲۸، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
[۱۲] فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ادارۀ جغرافیایی ارتش، ج۱، ص۲۶، تهران، ۱۳۶۳ش، ج ۴۴.



این شهر که مرکز شهرستان تربت‌جام است، در °۳۵ و ´۱۶ عرض شمالی و °۶۰ و´ ۳۷ طول شرقی و در ارتفاع ۹۱۰ متری از سطح دریا واقع است
[۱۳] پاپلی‌یزدی محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، ج۱، ص۱۴۲، مشهد، ۱۳۶۷ش.
و در سرشماری ۱۳۷۵ش دارای ۱۰۲، ۶۵ تن جمعیت بوده است.
[۱۴] سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تربت جام، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.


۲.۱ - پیشینه تاریخی

منطقه‌ای که امروزه تربت جام خوانده می‌شود، در منابع تاریخی و جغرافیایی نخستین سده‌های اسلامی به صورت جام یا زام آمده است. علت تغییر نام آن به تربت‌جام به سبب وجود آرامگاه احمد جام، ملقب به ژنده‌پیل از عارفان سدۀ ۶ق در آن‌جا بوده است. نخستین آگاهی‌ها دربارۀ ناحیۀ جام به دورۀ فتوحات اسلامی در خراسان باز می‌گردد.
به گزارش بلاذری، عبدالله بن عامر بن کریز در ۲۹ق/۶۵۰م به روزگار خلافت عثمان در جریان پیشروی از فارس و کرمان به سوی خراسان، ابوسالم یزید بن جرشی را به ناحیۀ زام که در آن زمان از توابع نیشابور به شمار می‌رفت، گسیل داشت و وی آن‌جا را به جنگ گشود.

۲.۲ - دوران مغول

جغرافی‌نویسان اسلامی تا دورۀ مغول عموماً جام را یکی از رستاق‌ها یا کوره‌های تابع نیشابور به مرکزیت شهر بوزجان یاد کرده‌اند. اهمیت این ناحیه و مرکز آن در این دوره بیش‌تر به‌سبب عبور راه نیشابور به‌ هرات از آن‌جا بوده است.
[۱۶] ابن‌رسته احمد، الاعلاق النفیسه، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۹ق/ ۱۸۹۱م.
[۱۹] مقدسی محمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۱۹، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.

مؤلف‌ حدودالعالم پوژگان را شهرکی با کشت و برز بسیار که در آن‌جا کرباس بافته می‌شده، توصیف کرده است. اما این دسته از منابع اشاره‌ای به وضع شهر یا روستای جام ندارند. وضعیت شهر یا روستای جام تا دورۀ ظهور و گسترش فعالیت‌های شیخ احمد جام در منطقۀ جام و در مراحل بعد، تشکیل سلسلۀ مشایخ و بناهای وابسته به خانقاه احمد جام در آنجا، چندان روشن نیست.
یاقوت مقارن با حملۀ مغول به خراسان، زام را یکی از کوره‌های نیشابور با ۱۸۰ روستا به مرکزیت بوزجان نوشته است. به‌گزارش همو، بوزجان شهرکی بر سر راه‌ نیشابور به ‌هرات بوده‌است که با نیشابور ۴‌مرحله، و با هرات ۶ مرحله ‌فاصله داشته است و از آن‌جا گروه کثیری از دانشمندان ‌برخاسته‌اند.
اگرچه در ذکر هجوم‌های مغولان به ایران، از جام و نواحی آن نامی به میان نیامده است، اما این ناحیه نیز می‌بایست چون دیگر نواحی خراسان از حملۀ مغول آسیبهای بسیاری دیده باشد؛ ولی در دوره‌های بعد آبادانی و شکوفایی گذشتۀ خود را بازیافته، و محصولات کشاورزی آن افزایش یافته است.
[۲۳] حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، ج۱، ص۱۵۳-۱۵۴، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.
[۲۴] پتروشفسکی، اپ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ج۱، ص۱۵۵-۱۵۷، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۴۴ش.

تا سدۀ ۷ق بوزجان همچنان مرکز ولایت جام بود، اما با برآمدن شیخ احمد جام ژنده‌پیل (۴۴۱-۵۳۶ق/ ۱۰۴۹-۱۱۴۲م) و تأسیس خانقاه، تحولی در این منطقه روی داد و بوزجان به تدریج مرکزیت خود را از دست داد و تربت شیخ جام جای آن را ‌گرفت. در دورۀ حکومت ایلخانیان، منگوقاآن به پاس خدمات خاندان کرت، حکومت ولایت‌های جام، باخرز، هرات، پوشنگ و مناطق دیگر را به ملک شمس‌الدین محمد (حک‌ ۶۴۳-۶۷۶ق) واگذارد.
[۲۵] اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، ج۱، ص۳۶۸، تهران، ۱۳۴۷ش.

در ۶۹۶ق/۱۲۹۷م میان سپاهیان غازان و امیر نوروز، فرمانده اردوی مغول در خراسان، در جام نبردی درگرفت که سرانجام امیر نوروز به دست دانشمند بهادر، فرمانده سپاه غازان شکست خورد و کشته شد.
[۲۶] رشیدالدین، فضل‌الله، تاریخ مبارک غازانی، به کوشش کارل یان، هارتفرد، ۱۳۵۸ق/۱۹۴۰م.
[۲۷] سیفی‌هروی، سیف، ‌تاریخ نامۀ هرات، به‌کوشش محمد زبیر صدیقی، کلکته، ۱۳۶۴ق/۱۹۴۳م.

در ۷۱۹ق/ ۱۳۱۹م، یسور از شاه‌زادگان مغول، به جام حمله برد و خواستار ملاقات با شیخ‌الاسلام شهاب‌الدین جام از مشایخ شهر شد، اما شیخ نپذیرفت و در تربت‌جام به قلعه‌ای پناه برد. لشکریان شاه‌زاده یسور، آن قلعه را محاصره کردند و بسیاری از مدافعان قلعه را کشتند.
[۲۸] عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین، ج۱، ص۸۰- ۸۵، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۷۲ش.
[۲۹] حافظ، ابرو، ذیل...، ج۱، ص۱۵۱-۱۵۴، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به کوشش خانبابا بیانی، تهران، ۱۳۵۰ش.


۲.۳ - دوران سربداران

در حدود سال ۷۳۸ق/۱۳۳۷م سربداران بخش‌های بزرگی از خراسان از جمله جام را به تصرف درآوردند.
[۳۱] دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، ج۱، ص۲۸۰، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۳۱۸ق/۱۹۰۰م.
ابن‌بطوطه، سیاح سدۀ ۸ق/۱۴م در شرح مشاهداتش از شهر جام ــ که در مسیر خود از هرات وارد آن‌جا شده بود ــ آن را شهری متوسط و زیبا با باغ‌ها و درختان از جمله درختان توت بسیار و چشمه‌های فراوان توصیف کرده است.
[۳۲] شرف‌الدین‌علی یزدی، ظفرنامه، به‌کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ۱۹۷۲م.

ازدیاد قدرت و منافع سیاسی و اقتصادی مشایخ جام در نیمۀ دوم سدۀ ۸ق، آنان را درگیر قدرت و تحرکات سیاسی منطقه کرده بود، چنان‌که در ۷۵۲ق/۱۳۵۱م خواجه معین‌الدین جامی از اشراف و مشایخ جام، به‌رغم پیوند نسبی که با ملک معزالدین حسین کرت داشت، با امیر غَزغَن، حاکم ماوراءالنهر رابطۀ پنهانی برقرار ساخت و از ملک معزالدین بدگویی کرد که منجر به بروز جنگ میان این دو امیر شد.
[۳۴] اسفزاری محمد، روضات الجنات، ج۲، ص۱۳-۱۶، به کوشش محمدکاظم امام، تهران، ۱۳۳۹ش.
[۳۵] میرخواند، محمد، ج۴، ص۸۱۰- ۸۱۱، روضة الصفا، به کوشش عباس زریاب، تهران، ۱۳۷۳ش.
[۳۶] امام محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات (نک‌ : هم‌، ج۱، ص۱۹، اسفزاری).

در جریان لشکرکشی امیرتیمور گورکانی به خراسان در ۷۸۲ق/۱۳۸۰م، جام به تصرف او درآمد.
[۳۷] شرف‌الدین‌علی، یزدی، ظفرنامه، ج۱، ص۳۵۰، به‌کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ۱۹۷۲م.
لشکرکشی‌ها و دیدارهای مکرر تیموریان از جام و زیارت مرقد شیخ احمد جام
[۳۸] حافظ، ابرو، زبدة التواریخ، ج۱، ص۱۱۳، به کوشش کمال حاج‌سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۲ش.
[۳۹] حافظ، ابرو، زبدة التواریخ، ج۲، ص۷۱۵، به کوشش کمال حاج‌سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۲ش.
و تکریم مشایخ و بزرگان جام را می‌توان سیاست کلی تیموریان در جلب افکار عمومی، برای مقابله با حکومت‌گران محلی مانند آل کرت دانست.
[۴۰] منز، ب ف، برآمدن و فرمانروایی تیمور، ج۱، ص۲۳-۲۴، ترجمۀ منصور صفت‌گل، تهران، ۱۳۷۷ش.
در این دوره فعالیت‌های عمرانی در این ولایت صورت گرفت که از جملۀ آن می‌توان به ساخت «خانقاه مسافر پناه» اشاره کرد.
[۴۱] خواندمیر، غیاث‌الدین، مآثر الملوک، ج۱، ص۱۶۵، به کوشش هاشم محدث، تهران، ۱۳۷۲ش.

از دیگر فعالیت‌های عمرانی در این دوره ساخت بقعۀ شیخ جام است که در ۷۳۳ق/۱۳۳۳م برپا شد. در دورۀ شاهرخ میرزا ساخت بناها و عمارت‌ها نیز گسترش یافت. این عمارت‌ها شامل گنبدخانه، خانقاه، مدرسه و چند مسجد از جمله مسجد کرمانی، رواق و جامع است. تیمور در سمت شمالی این محوطه طرح خانقاهی ریخته بود که چیزی از آن باقی نمانده است
[۴۲] قیصری، ابراهیم، «تربت‌جام و تایباد»، ج۱، ص۶۸- ۸۵، فرهنگ ایران زمین، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۱ش، شم‌ ۲۵.
[۴۳] Pinder – Wilson, R,» Timurid Architecture «, The Cambridge History of Iran, volVI, ed P Jackson, Cambridge, ۱۹۸۶، ص۷۵۱-۷۵۴.

حافظ ابرو در سدۀ ۹ق/۱۵م ولایت جام را از توابع و نواحی هرات برشمرده که در آن انواع میوه به عمل می‌آمده، و آب آن از رودخانه و کاریز تأمین می‌شده است و از قرای مشهور آن به بوزجان که دارای دیوار بوده، و تربت که مزار شیخ جام در آن بوده، و بازاری نیز داشته، اشاره کرده است.
[۴۴] حافظ، ابرو، تاریخ (بخش جغرافیای خراسان)، ج۱، ص۴۰-۴۱، به کوشش درتئا کراوولسکی، ویسبادن، ۱۹۸۲م.


۲.۴ - دوران صفویه

جام در دورۀ صفویه یکی از منزلگاه‌های مهم بر سر راه‌های ارتباطی خراسان و نواحی شرقی آن بود و به همین سبب از نظر سیاسی و نظامی نیز اهمیت یافت. این ناحیه در دورۀ شاه طهماسب صفوی توسط طایفۀ ذوالقدر، از قزلباشان اداره می‌شد
[۴۵] اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۳، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
[۴۶] حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، ص۹۸، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.
در این دوره ازبک‌ها در حمله به خراسان، بارها جام و نواحی آن را چپاول کردند‌.
[۴۷] اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۸۸ -۹۱، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
[۴۸] اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۲-۱۵۴، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
[۴۹] روملو حسن، احسن التواریخ، ج۱، ص۲۷۴- ۲۷۹، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۵۷ش.
مقابلۀ امیران قزلباش با ازبک‌ها در مسائل فرهنگی و جمعیتی این شهر بی‌تأثیر نبود. همچنین در این دوره مستنصربالله، امام وقت اسماعیلیان، شخصی به نام ملاعبدالرحمان را برای دعوت مردم به این فرقه به جام فرستاد.
[۵۰] فدایی خراسانی، محمد، تاریخ اسماعیلیه یا هدایت المؤمنین الطالبین، ج۱، ص۱۳۳، به کوشش الکساندر سیمیونف، تهران، ۱۳۶۲ش.

در دورۀ حکومت شاه عباس اول صفوی با برقراری امنیت در خراسان، اقدامات عمرانی در این منطقه صورت گرفت و برخی بناهای شهر تربت جام تعمیر گردید.
[۵۱] مشکوٰتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، ج۱، ص۸۴، تهران، ۱۳۴۹ش.
به گزارش میرزا رفیعا، میزان پرداخت مالیات جام به حکومت مرکزی، حدود ۶۸۲، ۱ تومان و ۲۰۰ دینار بوده است، همچنین ملازمان حاکم آن شهر در آن دوره حدود ۵۰۰ تن بوده‌اند.
[۵۲] میرزا رفیعا، تذکرة الملوک، ج۱، ص۷۹، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۳۲ش.


۲.۵ - دوران نادرشاه افشار

در ۱۱۲۸ق/۱۷۱۶م، عبدالله‌خان افغان به جام حمله کرد و آن را تصرف نمود.
[۵۳] مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، ج۱، ص۲۱، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۲ش.
نادر افشار در ۱۱۴۳ق/۱۷۳۰م برای تسخیر هرات، ولایت جام را به پایگاه سپاهیان خود بدل کرد.
[۵۴] امام، محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۱.
در ۱۱۴۹ق نادرشاه پس از سرکوب شورش علی‌مراد بختیاری، ۱۰ هزار تن از طوایف بختیاری را به ولایت جام کوچاند
[۵۵] استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۲۸۰-۲۸۳، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش.
[۵۶] امام، محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات، ج۲، ص۴۷۵-۴۷۷.

زین‌العابدین شیروانی در اواسط سدۀ ۱۳ق جام را شهری نیمه‌ویران با هزار خانه و ۲۰ روستا از توابع هرات توصیف کرده است.
[۵۷] زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، ج۱، ص۲۲۷، تهران، ۱۳۱۵ق.
در ۱۲۴۷ق/۱۸۳۱م هنگامی‌که عباس میرزا نایب‌السلطنه برای تسخیر هرات به خراسان لشکر کشیده بود، از روابط پنهانی محمدخان قرایی با کامران میرزا حاکم هرات آگاه شد.
از این‌رو، با سپاهیانی وارد جام شد و محمدخان قرایی را از منصب خود برکنار کرد و ابراهیم‌خان هزاره را به جای او برگماشت.
[۵۸] سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، ج۱، ص۴۷۳-۴۸۷، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ۱۳۷۷ش.
اعتمادالسلطنه تربت جام را شهری با هوای معتدل که کشتزارهای آن از آب رودخانه و یک رشته کاریز آبیاری می‌شد، وصف کرده است. به نوشتۀ او تربت‌جام در آن زمان دارالحکومۀ ناحیۀ جام بوده است و محمدابراهیم‌خان، سردار قاجار بر آن حکومت داشته است. در همین زمان، تربت‌جام ۳۰۰ خانوار جمعیت داشته است که بیش‌تر آنان سنی‌مذهب بوده‌اند.
[۵۹] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآة‌البلدان، ج۴، ص۱۹۸۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش.

از رویدادهای تربت‌جام تا سال‌های اشغال ایران توسط متفقین در ۱۳۲۰ش ــ که مقارن با شورش صولت‌السلطنه هزاره در خراسان بود ــ گزارش‌های روشنی در دست نیست. در جریان این شورش تربت‌جام به‌دست صولت‌السلطنه افتاد که سرانجام در زمستان همان سال با گسیل نیروهایی به خراسان این شورش سرکوب شد.
[۶۰] بیات، کاوه، صولت‌السلطنۀ هزاره و شورش خراسان، ج۱، ص۳۳- ۳۸، تهران، ۱۳۷۰ش.
[۶۱] بیات، کاوه، صولت‌السلطنۀ هزاره و شورش خراسان، ج۱، ص۵۷، تهران، ۱۳۷۰ش.



(۱) ابن‌رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۹ق/ ۱۸۹۱م.
(۲) ابن‌بطوطه، رحلة، به کوشش طلال حرب، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
(۳) استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش.
(۴) اسفزار، محمد، روضات الجنات، به کوشش محمدکاظم امام، تهران، ۱۳۳۹ش.
(۵) اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
(۶) اصطخری، ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمۀ محمد بن عبدالله تستری، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۳ش.
(۷) اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران، ۱۳۸۳ش.
(۸) اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآة‌البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش.
(۹) افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
(۱۰) اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، تهران، ۱۳۴۷ش.
(۱۱) امام، محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات.
(۱۲) بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
(۱۳) بیات، کاوه، صولت‌السلطنۀ هزاره و شورش خراسان، تهران، ۱۳۷۰ش.
(۱۴) پاپلی‌یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش.
(۱۵) پتروشفسکی، اپ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۴۴ش.
(۱۶) جعفری، عباس، دایرة‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
(۱۷) حافظ ابرو، تاریخ (بخش جغرافیای خراسان)، به کوشش درتئا کراوولسکی، ویسبادن، ۱۹۸۲م.
(۱۸) حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به کوشش خانبابا بیانی، تهران، ۱۳۵۰ش.
(۱۹) حافظ ابرو، زبدة التواریخ، به کوشش کمال حاج‌سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۲ش.
(۲۰) حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ۱۳۶۲ش.
(۲۱) حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.
(۲۲) خواندمیر، غیاث‌الدین، مآثر الملوک، به کوشش هاشم محدث، تهران، ۱۳۷۲ش.
(۲۳) دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۳۱۸ق/۱۹۰۰م.
(۲۴) رشیدالدین، فضل‌الله، تاریخ مبارک غازانی، به کوشش کارل یان، هارتفرد، ۱۳۵۸ق/۱۹۴۰م.
(۲۵) روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۵۷ش.
(۲۶) زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، تهران، ۱۳۱۵ق.
(۲۷) سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ۱۳۷۷ش.
(۲۸) سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تربت جام، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.
(۲۹) سیفی‌هروی، سیف، ‌تاریخ نامۀ هرات، به‌کوشش محمد زبیر صدیقی، کلکته، ۱۳۶۴ق/۱۹۴۳م.
(۳۰) شرف‌الدین‌علی یزدی، ظفرنامه، به‌کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ۱۹۷۲م.
(۳۱) عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۷۲ش.
(۳۲) فدایی خراسانی، محمد، تاریخ اسماعیلیه یا هدایت المؤمنین الطالبین، به کوشش الکساندر سیمیونف، تهران، ۱۳۶۲ش.
(۳۳) فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ۱۳۶۳ش، ج ۴۴.
(۳۴) فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
(۳۵) قیصری، ابراهیم، «تربت‌جام و تایباد»، فرهنگ ایران زمین، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۱ش، شم‌ ۲۵.
(۳۶) محمدکاظم، عالم آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ۱۳۶۴ش.
(۳۷) مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۲ش.
(۳۸) مستوفی، محمدحسن، زبدة التواریخ، به کوشش بهرام گودرزی، تهران، ۱۳۷۵ش.
(۳۹) مشکوٰتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، ۱۳۴۹ش.
(۴۰) مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.
(۴۱) منز، ب ف، برآمدن و فرمانروایی تیمور، ترجمۀ منصور صفت‌گل، تهران، ۱۳۷۷ش.
(۴۲) میرخواند، محمد، روضة الصفا، به کوشش عباس زریاب، تهران، ۱۳۷۳ش.
(۴۳) میرزا رفیعا، تذکرة الملوک، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۳۲ش.
(۴۴) نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۴ش.
(۴۵) حموی، یاقوت، بلدان.
Pinder – Wilson, R,» Timurid Architecture «, The Cambridge History of Iran, volVI, ed P Jackson, Cambridge, ۱۹۸۶ (۴۶)؛


۱. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۵، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۲. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران، ج۱، ص۱۰۸، ۱۳۸۳ش.
۳. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۵، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۴. سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تربت جام، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.
۵. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۶، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۶. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۶، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۷. افشین یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
۸. جعفری عباس، دایرة‌المعارف جغرافیایی ایران، ج۱، ص۲۸۷، تهران، ۱۳۷۹ش.
۹. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۱۱، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۱۰. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۱۹، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۱۱. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، استان خراسان رضوی، ج۱، ص۲۸، شهرستان تربت‌جام، تهران، ۱۳۸۴ش.
۱۲. فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، ادارۀ جغرافیایی ارتش، ج۱، ص۲۶، تهران، ۱۳۶۳ش، ج ۴۴.
۱۳. پاپلی‌یزدی محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، ج۱، ص۱۴۲، مشهد، ۱۳۶۷ش.
۱۴. سرشماری عمومی نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان تربت جام، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.
۱۵. بلاذری احمد، فتوح البلدان، ج۱، ص۵۶۷- ۵۶۸، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.    
۱۶. ابن‌رسته احمد، الاعلاق النفیسه، ج۱، ص۱۷۱-۱۷۲، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۹ق/ ۱۸۹۱م.
۱۷. اصطخری ابراهیم، ممالک و مسالک، ج۱، ص۲۹۷، ترجمۀ محمد بن عبدالله تستری، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۳ش.    
۱۸. مقدسی محمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۰۰، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.    
۱۹. مقدسی محمد، احسن التقاسیم، ج۱، ص۳۱۹، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م.
۲۰. حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، ج۱، ص۹۱، تهران، ۱۳۶۲ش.    
۲۱. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۳، ص۱۲۷.    
۲۲. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۵۰۷.    
۲۳. حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، ج۱، ص۱۵۳-۱۵۴، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.
۲۴. پتروشفسکی، اپ، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ج۱، ص۱۵۵-۱۵۷، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۴۴ش.
۲۵. اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، ج۱، ص۳۶۸، تهران، ۱۳۴۷ش.
۲۶. رشیدالدین، فضل‌الله، تاریخ مبارک غازانی، به کوشش کارل یان، هارتفرد، ۱۳۵۸ق/۱۹۴۰م.
۲۷. سیفی‌هروی، سیف، ‌تاریخ نامۀ هرات، به‌کوشش محمد زبیر صدیقی، کلکته، ۱۳۶۴ق/۱۹۴۳م.
۲۸. عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین، ج۱، ص۸۰- ۸۵، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۷۲ش.
۲۹. حافظ، ابرو، ذیل...، ج۱، ص۱۵۱-۱۵۴، ذیل جامع التواریخ رشیدی، به کوشش خانبابا بیانی، تهران، ۱۳۵۰ش.
۳۰. ابن‌بطوطه، رحلة، به کوشش طلال حرب، ج۱، ص۳۹۷، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.    
۳۱. دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، ج۱، ص۲۸۰، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۳۱۸ق/۱۹۰۰م.
۳۲. شرف‌الدین‌علی یزدی، ظفرنامه، به‌کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ۱۹۷۲م.
۳۳. ابن‌بطوطه رحلة، به کوشش طلال حرب، ج۳، ص۵۱، بیروت، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.    
۳۴. اسفزاری محمد، روضات الجنات، ج۲، ص۱۳-۱۶، به کوشش محمدکاظم امام، تهران، ۱۳۳۹ش.
۳۵. میرخواند، محمد، ج۴، ص۸۱۰- ۸۱۱، روضة الصفا، به کوشش عباس زریاب، تهران، ۱۳۷۳ش.
۳۶. امام محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات (نک‌ : هم‌، ج۱، ص۱۹، اسفزاری).
۳۷. شرف‌الدین‌علی، یزدی، ظفرنامه، ج۱، ص۳۵۰، به‌کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ۱۹۷۲م.
۳۸. حافظ، ابرو، زبدة التواریخ، ج۱، ص۱۱۳، به کوشش کمال حاج‌سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۲ش.
۳۹. حافظ، ابرو، زبدة التواریخ، ج۲، ص۷۱۵، به کوشش کمال حاج‌سیدجوادی، تهران، ۱۳۷۲ش.
۴۰. منز، ب ف، برآمدن و فرمانروایی تیمور، ج۱، ص۲۳-۲۴، ترجمۀ منصور صفت‌گل، تهران، ۱۳۷۷ش.
۴۱. خواندمیر، غیاث‌الدین، مآثر الملوک، ج۱، ص۱۶۵، به کوشش هاشم محدث، تهران، ۱۳۷۲ش.
۴۲. قیصری، ابراهیم، «تربت‌جام و تایباد»، ج۱، ص۶۸- ۸۵، فرهنگ ایران زمین، به کوشش ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۱ش، شم‌ ۲۵.
۴۳. Pinder – Wilson, R,» Timurid Architecture «, The Cambridge History of Iran, volVI, ed P Jackson, Cambridge, ۱۹۸۶، ص۷۵۱-۷۵۴.
۴۴. حافظ، ابرو، تاریخ (بخش جغرافیای خراسان)، ج۱، ص۴۰-۴۱، به کوشش درتئا کراوولسکی، ویسبادن، ۱۹۸۲م.
۴۵. اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۳، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
۴۶. حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، ص۹۸، به کوشش گ لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م.
۴۷. اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۸۸ -۹۱، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
۴۸. اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۲-۱۵۴، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ۱۳۷۷ش.
۴۹. روملو حسن، احسن التواریخ، ج۱، ص۲۷۴- ۲۷۹، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ۱۳۵۷ش.
۵۰. فدایی خراسانی، محمد، تاریخ اسماعیلیه یا هدایت المؤمنین الطالبین، ج۱، ص۱۳۳، به کوشش الکساندر سیمیونف، تهران، ۱۳۶۲ش.
۵۱. مشکوٰتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، ج۱، ص۸۴، تهران، ۱۳۴۹ش.
۵۲. میرزا رفیعا، تذکرة الملوک، ج۱، ص۷۹، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۳۲ش.
۵۳. مرعشی صفوی، محمدخلیل، مجمع التواریخ، ج۱، ص۲۱، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۶۲ش.
۵۴. امام، محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۱.
۵۵. استرابادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، ج۱، ص۲۸۰-۲۸۳، به کوشش عبدالله انوار، تهران، ۱۳۴۱ش.
۵۶. امام، محمدکاظم، تعلیقات بر روضات الجنات، ج۲، ص۴۷۵-۴۷۷.
۵۷. زین‌العابدین شیروانی، بستان السیاحة، ج۱، ص۲۲۷، تهران، ۱۳۱۵ق.
۵۸. سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، ج۱، ص۴۷۳-۴۸۷، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ۱۳۷۷ش.
۵۹. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآة‌البلدان، ج۴، ص۱۹۸۵، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۰. بیات، کاوه، صولت‌السلطنۀ هزاره و شورش خراسان، ج۱، ص۳۳- ۳۸، تهران، ۱۳۷۰ش.
۶۱. بیات، کاوه، صولت‌السلطنۀ هزاره و شورش خراسان، ج۱، ص۵۷، تهران، ۱۳۷۰ش.



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «»، شماره۵۸۵۹.    



جعبه ابزار