خصوصیات عملیات جهاد (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
خصوصیات عملیات جهاد جهاد در
فقه اسلامی عمدتاً ناظر به مخاصمه مسلحانه و آمادگی رزمی در برابر دشمن است.
اما عنصر اساسی آن بذل جان و مال در راه
خدا محسوب میشود، نه تحقق لزوماً تلفات یا تخریب.
صرف آغاز خصومت مسلحانه از سوی دشمن برای تحقق
جهاد دفاعی کفایت میکند، حتی اگر آثار مادی گستردهای بر آن مترتب نشود.
در عین حال، در فقدان قصد خصومت، عنوان جهاد دفاعی صدق نخواهد کرد.
بدینسان، جهاد نهادی فقهی ـ حکومتی است که هم در معنای خاص نظامی و هم در معنای عامِ تلاش در راه
اقامه دین قابل تحلیل است.
در اين رابطه آيا به كارگيرى سلاح را بايد به عنوان يک عنصر ثابت در مفهوم جهاد منظور نمود يا آن را به عملياتى چون
جنگ سرد و جنگ روانى، كنترلهاى خصمانه نظامى، سياسى و اقتصادى و تحريمهاى خسارتزا نيز توسعه داد؟
در صورت محدود دانستن جهاد به عمليات خصمانه توأم با سلاح آيا در تحقق مفهوم جنگ حدوث آثارى چون جرح، قتل، تخريب و نابود كردن امكانات دفاعى لازم است؟
يا بدون اين آثار نيز جهاد مىتواند مفروض گردد.
در جنگهايى كه طرفين درگير از وسايل دفاعى مناسب با ابزار جنگى طرف مقابل برخوردارند ممكن است هيچگونه حادثه غيرطبيعى جز به كارگيرى سلاح رخ ندهد حتى ممكن است اين نوع درگيرى و خصومت مسلحانه فاتح نيز نداشته باشد.
در اين صورت جنگى رخ داده است ولى عملياتى كه موجب مسؤوليت و مقررات
حقوق گردد بوقوع نپيوسته است.
ظاهر تعريفى كه فقهاى
شیعه مانند
صاحب جواهر از جهاد ارائه دادهاند.
«الجهاد و شرعاً بذل النفس و ما يتوقف عليه من المال فى محاربه المشركين او الباغين على وجهمخصوص او بذل النفس و المال و الوسع فى اعلاء كلمه الاسلام و اقامه شعائر الايمان.» نشان مىدهد كه اقدام به جنگ با دشمن و اعلام آمادگى رزمى كه مستلزم بذل جان و مال است در صدق عنوان
جهاد كافى است.
چنانكه هر نوع اقدام خصمانه و آغاز درگيرى و تهاجم نظامى از طرف دشمن به معنى آغاز جنگ و مجوز دفاع مشروع (
جهاد دفاعی) تلقى خواهد شد.
به تعبير روشنتر اقدام به درگيرى مسلحانه از طرف دشمن به عنوان يک اقدام نامشروع و موضوع يک سلسله مسؤوليتهاى بينالمللى بوده و متعاقب آن، جهاد به مفهوم شرعى واجب خواهد شد هرچند كه چنين اقدامى، موثر واقع نشده و آثار جنگ را به دنبال نداشته باشد.
حال اگر در چنين فرضى، درگيرى نظامى آغازگر هم نداشته باشد مانند برخورد دو سفينه فضايى نظامى مسلح در فضا، در اين صورت به دليل عدم صدق خصومت و تعدى ظاهراً عنوان جهاد دفاعى صدق نخواهد كرد.
مگر از باب رفع مزاحمت و يا عناوين و اهداف ديگر
جهاد ابتدایی كه در اين نوع جهاد اصولاً فرض حالت درگيرى نظامى و خصومت مسلحانه معتبر و لازم نيست و بدون اين حالات نيز جهاد قابل صدق مىباشد.
در هر حال، اقدام به مخاصمات مسلحانه با دشمن مهاجم و متجاوز و يا براى رفع موانع پيشرفت
اسلام و اقامه شعائر
دین هرچند جنگ را به همراه نداشته باشد مىتواند مصداق جهاد به معنى عام آن، يعنى تلاش با بذل جان و مال در راه
خدا محسوب گردد.
بىشک در صدق اقدام به بذل جان و مال كه عنصر اصلى مفهوم معنى جهاد مىباشد.
تحقيق عينى بذل جان و مال لازم نيست و چه بسيار كه مجاهدان، سلامت به پايگاه و خانههاى خود باز مىگردند.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۰۹-۲۱۰.
