• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

صفات الهی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



یکی از مباحث مهم علم کلام ،مبحث صفات الهی است که اقوال مختلفی در مورد آن مطرح شده است.


۱ - تعریف اصطلاحی صفات الهی

[ویرایش]

در اصطلاح علم کلام، مراد از صفات الهى، مفاهيمى است كه قائم به خود نيستند و از موصوف خويش- يعنى خداوند تعالى- جدايى نمى‏ پذيرند
[۱] سجادی،سید جعفر،فرهنگ معارف اسلامى، ۳/ ۱۳۷
.

۲ - اثبات صفات الهی

[ویرایش]

آیا صفات الهی فقط از راه نقل امکان پذیر است و یا از راه دلیل عقلی هم می توان آن را اثبات کرد، ظاهرا از هر دو دلیل در این زمینه بتوان کمک گرفت و صفات الهی را به اثبات رساند.

۲.۱ - اثبات نقلى صفات الهى


قرآن کریم براى خداوند، صفات و اسمائى را برشمرده است
[۲] به عنوان نمونه: اعراف/ ۱۸۰
و برخى صفات را از خداوند نفى كرده است
[۳] به عنوان نمونه: شورى/ ۱۱؛ نحل/ ۷۴؛ اخلاص/ ۴
.
بنابر روايات بزرگان معصوم (ع)خداوند را بايد تنها به همين صفات كه خود برشمرده است، وصف كرد و نبايد صفتى براى ذات اقدس الهى برساخت
[۴] ثقة الاسلام کلینی،الاصول من الكافى، ۱/ ۱۰۲
.

۲.۲ - اثبات عقلى صفات الهى و نامحدوديّت آنها


برهان عقلى در اين باره داراى دو مقدّمه است:
اوّل. معلولات و مخلوقات را صفات كمالى- همانند علم،قدرت و حیات- است.
دوم. ميان علت و معلول، اصل سنخیت حاكم است. صفات معلولات بايد در علت به صورتى كامل‏تر موجود باشند؛ زيرا فاقد شى‏ء، معطى آن نيست. نتيجه دو مقدّمه آن است كه خداوند واجد اين صفات به صورت اكمل است.
برهان عقلى بر نامحدوديّت صفات الهى نيز با دو مقدّمه برپا مى ‏شود: اوّل. خداوند را وجودى است نامحدود. ب. صفات خداوند عين ذات اويند. نتيجه آنكه صفات خداوند نامحدودند
[۵] قلمرو دين، ۵۲
.

۳ - جايگاه مبحث صفات الهى در علم خداشناسى

[ویرایش]

خداشناسی محور تعاليم‏ اسلامى است و در آن سه مبحث كلّى از اهميّتى ويژه برخوردار است:
اثبات وجود خدا؛ اثبات وحدانيّت خدا؛ اثبات صفات الهى. مبحث سوم، از گستره فراخ‏ ترى برخوردار است
[۶] دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ۱۰/ ۷۵
.

۴ - اقوال در مورد صقات الهی

[ویرایش]

درباره صفات الهى سه ديدگاه مطرح است: تشبیه؛ تعطیل؛ تنزیه.

۴.۱ - دیدگاه اهل تشبیه


اهل تشبیه، صفات الهى را به معناى ظاهر حمل مى‏ كند و تفسير و تأويل را برنمى‏تابد.

۴.۲ - دیدگاه اهل تعطیل


ديدگاه اهل تعطیل، عقل را از شناخت اوصاف الهى يكسره ناتوان مى‏شمارد.
بنابر اين ديدگاه، عقل را نمى‏ رسد كه به معرفت اوصاف خداوند راه يابد و در اين مقام جولان دهد.

۴.۳ - دیدگاه اهل تنزیه


ديدگاه متکلّمان امامیّه، تنزيه است. بنابر اين ديدگاه، خداوند انسان را از نعمت عقل بهره ‏مند ساخته و چنين نيست كه دست اين نعمت خدادادى در شناخت صفات الهى به كلّى كوتاه باشد. براى صفات خدا بايد معنايى فراتر از ظاهر در نظر گرفت و مفهومى عقل‏پذير به انديشه درآورد و اين نظريّه را کتاب و سنت معصومین (ع) تأييد كرده‏اند
[۷] سبحانی،جعفر،محاضرات فى الالهيّات، ۱۰۰ و ۱۰۱
.
در روايتى از امام على (ع) آمده است: «عقل‏ها را از حدود صفات خود آگاه نساخته و از معرفت خود محروم نگردانيده است.»
[۸] نهج‏البلاغه، خ ۲۹۱


۵ - توقيفى بودن صفات و اسماء الهى

[ویرایش]

در جواز اطلاق صفات و اسمائى كه شارع بر آنها اذن داده است، خلافى نيست و نيز در جايز نبودن اطلاق صفات و اسمائى كه منع شارع بر آنها موجود است. اختلاف در صفات و اسمائى است كه از سوى شارع نه منعى آشكار دارند و نه جواز.
گروهى در اين باره به توقيفى نبودن صفات و اسماء حكم كرده‏اند به شرط آنكه معناى مورد نظر، موهوم نباشد و براى ذات بارى محالى پيش نياورد. گروهى ديگر، صفات و اسماء را توقيفى دانسته و معتقدند كه خداوند را تنها به صفات و اسمائى مى‏توان خواند كه خود خوانده است يا پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع).
اينان بر ادّعاى خويش به احادیث معصومین (ع) استناد جسته و آن را مذهبى اماميّه در اين موضوع مى‏شمارند
[۹] شیخ مفید،اوائل المقالات، ۱۹ و ۲۰
.
گروه سوم، ميان صفات و اسماء فرق نهاده‏اند و اسماء را توقيفى و صفات را غيرتوقيفى شمرده‏اند.

۶ - توحيد صفاتى

[ویرایش]

مراد فیلسوفان و متکلمان از اين اصطلاح آن است كه‏ چون صفتى را به خداوند نسبت مى‏دهيم، آن صفت، عين ذات خداوند است نه اينكه چيزى غير از ذات باری باشد. صفات خداوند عين ذات اويند و از آن جدا نيستند. خداوند را ذاتى است بسيط؛ ولى عقل ما از آن، مفاهيمى متعدّد انتزاع مى‏ كند. منشأ اين انتزاع جز ذات بسیط الهى نيست و صفت، چيزى ديگر نيست كه به ذات خداوند اتّصال يابد يا اضافه شود يا با آن متّحد گردد. عقل انسانى، مفاهیم را تنها به ذات بسیط خداوند نسبت مى‏ دهد.
بدين سان، مراد از توحید صفاتی، اين است كه صفات الهى چيزى جز ذات الهی نيستند
[۱۰] خداشناسى، ۱۲۳- ۱۲۱
.

۷ - تقسيمات صفات الهى

[ویرایش]

براى صفات الهى چند دسته‏ بندى پيش كشيده‏ اند:

۷.۱ - صفات ثبوتی و سلبی


صفات ثبوتیه آن صفاتى را گويند كه خداوند بدانها متّصف است. اين صفات، از جمال خداوند سخن مى‏ گويند و بدين روى آنها را «صفات جمالیه» نيز گويند.

۷.۱.۱ - اقسام صفات ثبوتیه


صفات ثبوتی، خود، بر سه دسته ‏اند: حقيقيّه محضه مانند حیات؛ (حى) اضافیه محضه مانند خالقیت و رزاقیت؛ حقيقيّه ذات الاضافه مانند عالمیت (علم الهى) و قادریت (قدرت الهى)؛
[۱۱] محقق لاهیجی،گوهر مراد، ۲۴۶


۷.۱.۲ - تعریف صفات سلبی

.
صفات سلبیه آن دسته صفات‏اند كه اتّصاف خداوند بدانها ممتنع است و سلب و نفى آنها از ذات باری تعالی واجب است. اين گونه صفات را «صفات جلالیه» نيز گويند؛ همانند جسميّت و مادّيّت.

۷.۲ - صفات ذاتی و فعلی


صفاتى را ذاتیه گويند كه از كمال ذات الهى انتزاع مى‏يابند؛ همانند حیات، علم و قدرت.
صفات فعلی آن‏اند كه بر اثر رابطه خداى متعال با آفریدگان پديد مى‏آيند؛ مانند خالقیت و رزاقیت. اين گونه صفات، از افعال خداوند انتزاع مى‏يابند
[۱۲] مصباح یزدی،محمد تقی ،آموزش عقايد، ۷۴


۸ - پانویس

[ویرایش]
 
۱. سجادی،سید جعفر،فرهنگ معارف اسلامى، ۳/ ۱۳۷
۲. به عنوان نمونه: اعراف/ ۱۸۰
۳. به عنوان نمونه: شورى/ ۱۱؛ نحل/ ۷۴؛ اخلاص/ ۴
۴. ثقة الاسلام کلینی،الاصول من الكافى، ۱/ ۱۰۲
۵. قلمرو دين، ۵۲
۶. دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ۱۰/ ۷۵
۷. سبحانی،جعفر،محاضرات فى الالهيّات، ۱۰۰ و ۱۰۱
۸. نهج‏البلاغه، خ ۲۹۱
۹. شیخ مفید،اوائل المقالات، ۱۹ و ۲۰
۱۰. خداشناسى، ۱۲۳- ۱۲۱
۱۱. محقق لاهیجی،گوهر مراد، ۲۴۶
۱۲. مصباح یزدی،محمد تقی ،آموزش عقايد، ۷۴


۹ - منبع

[ویرایش]

پژوهشکده تحقیقات اسلامی،فرهنگ شیعه،نشر زمزم هدایت،ص۳۲۲



جعبه ابزار