عناصر معنوی در تعریف جهاد (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
عناصر معنوی در تعریف جهاد در
فقه اسلامی،
جهاد افزون بر بُعد نظامی، ماهیتی عبادی دارد و تحقق آن مستلزم نیت الهی و قصد قربت است.
اقدام مسلحانه با انگیزههای مادی، عنوان جهاد نمیگیرد؛ هرچند در جهاد دفاعی، اصل تکلیف دفاع ممکن است بدون شرط قصد قربت نیز معتبر باشد، اما آثار معنوی آن وابسته به نیت است.
در
حقوق بینالملل نیز عنصر اراده در تعریف
جنگ نقش اساسی دارد و اعلان رسمی جنگ از الزامات آن شمرده شده است.
بدینسان، مفهوم جهاد و جنگ هر دو با عنصر اراده و انگیزه پیوندی بنیادین دارند.
در تعريف جهاد عنصر معنوى قصد و انگيزه از نقش مؤثرى برخوردار است و هر نوع اقدام مسلحانه بر عليه دشمن نمىتواند عنوان جهاد به خود بگيرد.
فقهاى
اسلام جهاد را در رديف عناوين عبادى چون
نماز،
روزه و
حج آوردهاند و علیرغم سياسى بودن موضوع آن، لكن در تقسيمبندى موضوعى فقه در بخش عبادات آوردهاند.
معنى اين ردهبندى آن است كه يكى از مقدمات جهاد عنصر معنوى قصد قربت و نيت انجام نبرد مسلحانه براى مقاصد الهى است بهطورى كه عمليات نظامى بر عليه دشمن بدون چنين قصد و انگيزهاى عنوان جهاد را نخواهد داشت.
نيّت و انگيزهاى كه در تحقق عبادات اسلامى معتبر مىباشد مىتواند به صورت قصد تقرب به
خدا و يا صرفاً به جهت امتثال و فرمانبردارى خدا در انجام وظايف شرعى باشد.
گرچه در تعاريف متون فقهى درباره جهاد تصريحى به اين نكته ديده نمىشود و در اين تعاريف به نيت دفع دشمن و يا يارىدادن به اسلام و اقامه شعائر
دین اكتفا شده است
لكن انگيزههايى از امتثال اوامر الهى در اين زمينهها نيست.
در هر حال اقدام به جنگ و نبرد مسلحانه با دشمن به قصد دستيابى به غنايم و يا رسيدن به اقتدار سياسى يا نظامى و نظاير آن از اهداف مادى نمىتواند مصداق جهاد باشد.
در
جهاد دفاعی هنگامى كه ميهن اسلامى توسط نيروهاى مسلح دشمن اشغال مىشود و بر زن و مرد و هر كسى كه به نحوى توان جنگ و پشتيبانى نيروهاى رزمنده را دارند شركت در جهاد دفاعى واجب مىگردد خواهناخواه اين نوع جهاد از حالت واجب تعبدى (واجب تعبدى به آن دسته از وظايف شرعى گفته مىشود كه در صحت انجام آن قصد قربت معتبرمىباشد و بدون قصد قربت تحقق نمىيابد ولى واجبات توسلى عبارت از وظايفى است كه در هر حال بايد انجام بگيرد، هرچند كه بدون نيت، تقرب و امتثال امر الهى باشد.) به واجب توسلى تغيير مىيابد و قصد و انگيزه به عنوان عنصر معنوى جهاد اعتبار خود را از دست مىدهد.
لكن چنين رزمندهاى كه فاقد انگيزه و نيت جهاد در راه خدا مىباشد از آثار معنوى جهاد بهرهمند نخواهد شد و در برخى از
روایات به كسانى كه به نيت دستيابى به مركب در جبهه جهاد شركت كرده بودند؛ شهيد الحمار اطلاق شده است.
به هرحال در مفهوم و تعريف جهاد، انگيزهاى الهى به عنوان عنصر معنوى مؤثر لحاظ گرديده است ولى در مورد طرف مقابل درگير در جهاد هر نوع انگيزه مىتواند ملحوط گردد و دشمن با هر نيت و هدفى كه باشد جهاد درباره آن صدق خواهد نمود.
از ديدگاه حقوق بين الملل نيز تعريف جنگ در راه اراده عاملان آن يا حداقل در اراده يكى از طرفها در توسل به خصومت يا انگيزه و محرک جنگ خلاصه مىشود و به همين لحاظ است كه از الزامات آن اعلان جنگ مىباشد كه در كنوانسيون چهارم «۲۱» مورخ (۱۸ اكتبر ۱۹۰۷ م) رسماً بيان شده است.
شارل روسو مىگويد:
«بنابراين اصل آنجا كه اراده فوق وجود نداشته باشد تنها مىتوان از توسل بزور و قواى مسلحانه يا اقدامات تلافى جويانه نام برد.»
از آنجا كه
جهاد همواره با دعوت آغاز مىگردد از اينرو مىتوان گفت كه هر جهادى با اعلان جنگ نيز همراه مىباشد مگر در موارد انباذ.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۱۱-۲۱۳.
