• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

مَحِیْص (لغات‌قرآن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مقالات مرتبط: حیص (مفردات‌قرآن).


مَحِيْص: (وَ لايَجِدُونَ عَنْها مَحيصاً)
«مَحِيْص» از مادّه‌ «محص» به معناى رهايى از عيب و يا ناراحتى است.
از مادّه‌ «حَیْص» (بر وزن حيف) به معناى بازگشت و عدول و كناره‌گيرى كردن از چيزى است، و از آن‌جا كه «مَحِيص»، اسم مكان است، اين كلمه به معناى فرارگاه يا پناهگاه مى‌آيد و به همين مناسبت به معناى فرار از مشكلات، و هزيمت در ميدان جنگ نيز آمده است.



ترجمه و تفاسیر آیات مرتبط با مَحِيْص:

۱.۱ - آیه ۱۲۱ سوره نساء

(أُوْلَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاَ يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا) (آن‌ها (پيروان شیطان‌) جايگاهشان جهنّم است؛ و هيچ راه فرارى از آن ندارند.)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: خداى تعالى بعد از بيان وعده‌هاى شيطان، عاقبت حال فريب خوردگان او را بيان نموده، فرمود: (أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ لا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً)، عاقبت حالشان اين است كه منزلگهى در دوزخ دارند كه به هيچ وجه محيصى از آن ندارند و محيص از ماضى حاص كه به معناى فلانى عدول كرد يا جا عوض كرد و يا گريزگاهى يافت و از آن‌جا پا به فرار گذاشت مى‌باشد. (دیدگاه شیخ طبرسی در مجمع البیان: )

۱.۲ - آیه ۲۱ سوره ابراهيم

(وَ بَرَزُواْ لِلّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاء لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللّهِ مِن شَيْءٍ قَالُواْ لَوْ هَدَانَا اللّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاء عَلَيْنَآ أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِن مَّحِيصٍ) (و در قیامت، همه آن‌ها در برابر دادگاه عدل خدا ظاهر مى‌شوند؛ در اين هنگام، ضعفا و پيروان نادان به مستكبران و پيشوايان گمراه مى‌گويند: «ما پيروان شما بوديم؛ آيا اكنون كه گرفتار مجازات الهى شده‌ايم، حاضريد سهمى از عذاب الهى را از ما برداريد؟» آن‌ها مى‌گويند: «اگر خدا ما را هدايت كرده بود، ما نيز شما را هدايت مى‌كرديم؛ ولى اكنون چه بى‌تابى كنيم و چه شكيبايى، تفاوتى براى ما ندارد؛ راه گريزى‌براى ما نيست.»)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: محيص اسم مكان از حاص- يحيص- حيصا و حيوصا است و به طورى كه مجمع البيان گفته: رهايى يافتن از مكروه و ناراحتى است، بنا بر اين، محيص، عبارت از مكان رهايى از شدت و مكروه است. (دیدگاه شیخ طبرسی در مجمع البیان: )

۱.۳ - آیه ۴۸ سوره فصّلت

(وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَدْعُونَ مِن قَبْلُ وَ ظَنُّوا مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٍ) (و همه معبودانى را كه قبلًا مى‌خواندند از نظر آن‌ها گم و پنهان مى‌شوند؛ و مى‌دانند هيچ گريزگاهى ندارند.)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: كلمه ظن به طورى كه مى‌گويند در اين‌جا به معناى يقين است. كلمه محيص به معناى مفر و گريزگاه است. معناى آيه اين است كه: روزى كه خداى تعالى مشرکین را از دور صدا مى‌زند: كجا هستند شريكان من؟- يعنى آن سنگ و چوب‌هايى كه شما شريک من مى‌پنداشتيد؟ مى‌گويند: اين‌كه به تو اعلام مى‌كنيم كه احدى از ما نيست كه عليه تو به وجود شركايى شهادت و گواهى دهد. و يا اين است كه: احدى از ما نيست كه شركايى براى تو ببيند. آرى در آن روز آن خدايانى كه در دنيا به جاى خدا مى‌خواندند از نظر ايشان غايب مى‌شوند، و يقين مى‌كنند كه ديگر هيچ گريزگاهى از عذاب ندارند. (دیدگاه شیخ طبرسی در مجمع البیان: )

۱.۴ - آیه ۳۵ سوره شورى‌

(وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٍ) (تا كسانى كه در آیات ما مجادله مى‌كنند بدانند هيچ گريزگاهى ندارند.)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: بعضى‌ گفته‌اند: اين جمله نتيجه‌اى است معطوف بر نتيجه ديگر كه حذف شده، و تقدير آن چيزى نظير اين عبارت است: و يعف عن كثير ليظهر به قدرته و يعلم الذين يجادلون فى آياتنا ما لهم من مفر و لا مخلص يعنى: يكى از آيات خداوند كشتى‌ها است، كه اگر بخواهد آن را چنين و چنان مى‌كند، تا بدين وسيله قدرت خود را بنماياند، و كسانى كه در آيات ما جدال مى‌كنند بفهمند كه هيچ راه گريزى ندارند. (دیدگاه شیخ طبرسی در مجمع البیان: )

۱.۵ - آیه ۳۶ سوره ق

(وَ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّن قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُم بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِن مَّحِيصٍ) (چه بسيار اقوامى را كه پيش از آن‌ها هلاک كرديم، اقوامى كه از آنان قويتر بودند و شهرها و كشورها را گشودند؛ آيا راه فرارى از عذاب الهى وجود دارد؟!)
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرماید: كلمه تنقيب كه مصدر فعل ماضى نقبوا است، به معناى سير است. كلمه محيص به معناى پناهگاه و گريزگاه است. اين آيه شريفه بعد از آيات قبل كه به خلقت انسان و علم خدا به آن و سير به سوى خدايش را بيان مى‌كرد، ناگهان مساله انذار و تخويف را پيش مى‌كشد. (دیدگاه شیخ طبرسی در مجمع البیان: )


۱. نساء/سوره۴، آیه۱۲۱.    
۲. إبراهیم/سوره۱۴، آیه۲۱.    
۳. فصلت/سوره۴۱، آیه۴۸.    
۴. شوری/سوره۴۲، آیه۳۵.    
۵. ق/سوره۵۰، آیه۳۶.    
۶. راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، ط دار القلم، ص۲۶۵.    
۷. طریحی نجفی، فخرالدین، مجمع البحرین، ت الحسینی، ج۴، ص۱۶۶.    
۸. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۸۳.    
۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۳۵۰.    
۱۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۳۳۸.    
۱۱. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص۴۷۹.    
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲۲، ص۲۹۲.    
۱۳. نساء/سوره۴، آیه۱۲۱.    
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن‌، ص۹۷.    
۱۵. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج۵، ص۱۳۸.    
۱۶. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۵، ص۸۵.    
۱۷. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد بیستونی، ج۶، ص۵۸.    
۱۸. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.    
۱۹. إبراهیم/سوره۱۴، آیه۲۱.    
۲۰. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن‌، ص۲۵۸.    
۲۱. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج۱۲، ص۵۹.    
۲۲. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۲، ص۴۵.    
۲۳. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد بیستونی، ج۱۳، ص۱۲۰.    
۲۴. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۶، ص۴۷۶.    
۲۵. فصلت/سوره۴۱، آیه۴۸.    
۲۶. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن‌، ص۴۸۲.    
۲۷. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج۱۷، ص۶۰۹.    
۲۸. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۷، ص۴۰۲.    
۲۹. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد بیستونی، ج۲۲، ص۸۱.    
۳۰. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۹، ص۲۸.    
۳۱. شوری/سوره۴۲، آیه۳۵.    
۳۲. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن‌، ص۴۸۷.    
۳۳. آلوسی، شهاب الدین، تفسیر روح المعانی، ج۲۵، ص۴۴.    
۳۴. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج۱۸، ص۹۰.    
۳۵. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۸، ص۶۲.    
۳۶. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد بیستونی، ج۲۲، ص۱۵۰.    
۳۷. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۹، ص۴۹.    
۳۸. ق/سوره۵۰، آیه۳۶.    
۳۹. مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن‌، ص۵۲۰.    
۴۰. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، ج۱۸، ص۵۳۳.    
۴۱. طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج۱۸، ص۳۵۵.    
۴۲. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد بیستونی، ج۲۳، ص۲۷۷.    
۴۳. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۹، ص۲۲۴.    



مکارم شیرازی، ناصر، لغات در تفسیر نمونه‌، بر گرفته از مقاله «مَحِیْص»، ص۵۱۱.    






جعبه ابزار