حضرت آدم

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آدم، یا آدم ابوالبشر، نخستین انسان و
پدرپدر به معنای مردی است که دیگرى از نطفه‌ی‌ او- از طریق شرعی یا وطی به شبهه- به وجود آید یا صاحب شیر را گویند
همه مردمان است. واژه آدم از اَدَم عبری گرفته شده اما در مورد ریشه اصلی آن اختلاف است بعضی آن را کلمه عبری، برخی اکدی و برخی آن را برگرفته از
زبان عربیزبان عربی، یکی از زبان های زنده دنیا است که از آن به زبان اهل بهشت و زبان قرآن نیز تعبیر می کنند
می‌دانند. در سوره‌های مختلف به داستان حضرت آدم و خلقت او، سجده بر او و اخراج وی از
بهشتبهشت، به جایگاه نیكان و مؤمنان در آخرت گفته می شود، که از آن به مناسبت، در باب هاى طهارت، صلاة و حج سخن رفته است
اشاره دارد.
با توجه به نقل‌های حدیثی مدفن حضرت آدم (علیه‌السلام) حرم مکه بوده اما در جریان طوفان نوح تابوت ایشان نمایان می‌شود و او را به
کوفهکوفه ؛ از شهرهای جنوب کشور عراق فعلی، در ۱۰ کیلومتری شمال شرق نجف و دومین شهری است که به دست مسلمانان بنا شده است
برده و در
نجفنجف از شهرهای مهم کشور عراق و سومین شهر مذهبی جهان اسلام است
دفن می‌کند. بنابرین روایت قبر حضرت آدم در کنار قبر مطهر
امام علی (علیه‌السلام)علی بن ابی طالب (۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق
است.


مقدمه



حضرت آدم (علیه‌السلام) نخستین
بشرموجود قائم بر دو پا که در اصطلاح آدم و بشر اطلاق می‌‌شود را انسان گویند
مربوط به این سلسله از آدمیان کنونی و اولین انسانی است که از خاک آفرید. آنچه که به نام انسان خوانده می‌شود از وی شروع شده است.
درباره آفرینش و زندگانی او در دین‌های سه‌ ‌گانه یهود و
مسیحیتآیین مسیحیت یک آیین یکتاپرستانه است که بر آموزه‌ها و سخنان عیسی ناصری (مسیح) استوار گشته‌است
و
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
، روایات و داستان‌های همسان و همانند آمده است، و این همسانی و همانندی از آن رو است که مبد‌ءِ
وحی«وحی به معنای اشاره سریع است و به همین جهت به کارهای سریع وحی گفته می‌شود و به سخنان رمزی و آمیخته با کنایه که با سرعت رد و بدل می‌گردد نیز این واژه اطلاق می‌گردد که گاه با اشاره و گاه با کتابت حاصل می‌شود
در این سه یکی است. از این رو، پیش از پژوهش درباره آفرینش آدم و سرگذشت او در فرهنگ اسلامی، بررسی مختصری درباره چگونگی آن در دین یهود و مسیحیت و نظری کوتاه به انسان‌شناسی این ادیان، سودمند خواهند بود.

واژه‌شناسی



واژه آدم از اَدَم عبری گرفته شده است، ولی ریشه اصلی آن در زبان عبری به درستی معلوم نیست. به گفته آدم همچون
آزرآزَر، از اعلام قرآن [http://lib
، نامی عجمی است و از کلمه‌ای گرفته نشده است. کلمه مؤنث آن اَدَمَه در عبری به معنی
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
یا
خاکخاک، به مواد ناپیوسته پوشاننده قسمتهاى زیادى از زمین گفته می شود که از احکام آن در بابهاى طهارت، صلات، و اطعمه و اشربه سخن گفته‏اند
است. کاربرد دو صورت مذکر و مونث آن، «اَدَم» و «اَدَمَه» با هم در سفر پیدایش
[۱] سفر پیدایش، ۷:۲.
معنی خاکی (ساخته شده از خاک) را القا می‌کند.
ریشه ادم همچنین با رنگ «سرخ» پیوند دارد، و این شاید اشاره به رنگ خاک باشد که آدم از آن آفریده شده است. در زبان اکدی، ادمو به معنی
خونخون‏ از نجاسات است که در قلب و رگها جریان دارد
است و ادمتو به معنی «خون سیاه» (در حالات
بیماریمقابل سلامت و تندرستی را بیماری گویند
)، و جمع آن ادماتو به معنی خاک سرخ و تیره‌ای است که در رنگ‌رزی به کار می‌رفته. ظاهراً واژه ادمو و اتمو (به معنی کودک) پیوندی با «اَدَم» ندارد، بلکه با ریشه و ت م و واژه عبری یتوم (به معنی یتیم) مربوط است. در عربی جنوبی کهن ریشه ادم به معنی خادم و برده است. در یکی از فهرست‌های مترادفات زبان اکدی، واژه «ادمو» به معنی «شخص مهم و شریف» آمده است. در اکدی کهن و بابلی کهن نیز به نام‌های خاصّی بر می‌خوریم از قبیل ا ـ د ـ مو، ا ـ دم ـ او، ا ـ د ـ مو.
[۲] دایرة‌المعارف جودائیکا، ج۲، ص۲۳۵.
[۳] هیستینگز، ج ۱، ص۸۴.
اما شواهدی در دست است که این کلمه را از «ادمه» به معنی خاک، تأیید می‌کند. در اغلب اسطوره‌های
بین‌النهرینبین النهرین، منطقه‌ای است میان رودهای دجله و فرات، که در شمال و شمال غربی بغداد واقع شده است
و آسیای غربی،
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
از خاک یا خاک آغشته به خون خدایان آفریده شده است. در میان کنعانیان قدیم «آدم» هم به معنی انسان بوده، هم نام خدای زمین،
[۴] ویدن گرن، ص۱۷۴.
و جزء «ادم» در بعضی اسامی چون «عبدادم» در کتاب دوم شموئیل
[۵] کوئین، دانیل، شموئیل، ۱۰:۶.
[۶] دایرة‌المعارف جودائیکا، ج۲، ص۲۳۵.
نیز ظاهراً نام همین خداست.

← معنی عربی


در
زبان عربیزبان عربی، یکی از زبان های زنده دنیا است که از آن به زبان اهل بهشت و زبان قرآن نیز تعبیر می کنند
نیز ریشه «ادم» کاربردی گسترده دارد؛ از مفردات این ریشه است: «اُدْمّه» به معنی وسیله آمیزش، «ادمه» در
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
سپیدی است با سیاهی چشمان، و در مردم گندم‌گونی است. در وجه تسمیه
پدرپدر به معنای مردی است که دیگرى از نطفه‌ی‌ او- از طریق شرعی یا وطی به شبهه- به وجود آید یا صاحب شیر را گویند
مردمان به «آدم» ازهری از قول گوید که اشتقاق کلمه از «ادیم‌الارض» است، زیرا انسان از خاک آفریده شد.
راغب اصفهانیحسین بن محمد بن مفضل، در قیاس با شمار آثار و جایگاه علمی و فرهنگی وی در عصر خودش، آگاهی‌های کافی از حیات و چند و چون دانش اندوزی‌اش نداریم
تفصیل بیش‌تری می‌آورد و ۴ وجه بر می‌شمرد:
۱. چون آدم از خاک روی زمین (ادیم) گرفته شده است.
۲. چون
پوستلایۀ رویین تن آدمی، حیوان و گیاه را پوست گویند
او گندمگون (آدم) بوده است.
۳. چون او از درآمیخته شدن عناصر گوناگون و نیروهای مختلف آفریده شده است (اُدْمهَ: و
اختلاطاختلاط: یعنی درهم شدن یا درهم کردن دو چیز یا بیشتر
).
۴. چون او از دمیده شدن روح الهی عطرآگین شده است (اِدام: آنچه را خوشبو گرداند).
او به القاب و صفات گوناگون خوانده شده است؛ مانند ابوالبشر، خلیفة‌الله، ابوالوری، صفی‌الله، ابو محمد و معلم الاسماء.

سرگذشت حضرت در قرآن



نام حضرت آدم بیست و پنج مرتبه در نه
سوره قرآن کریم در قالب مجموعه آیاتی نازل شده که خداوند متعال آنها را به سوره نام‌بردار ساخته است
آمده است و سرگذشت او به طور گسترده در سوره‌های
بقرهدومین سوره از قرآن است
، ،
حجرسوره حجر یکی از سوره های قرآن کریم است
،
اسراءسوره اسراء یا «سوره بنی اسرائیل» [http://lib
،
کهفسوره کهف هیجدهمینسوره قرآن است ودر موردداستان اصحاب کهف و یکتاپرستی انها سخن می‌گویید
و
طهسوره طه بيستمين سوره قرآن کریم می‌باشد
گفته شده است. آنچه که درباره او در کتب
تفسیردانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌
،
تاریخزمان وقوع یک پدیده را، تاریخ گویند
و
ادبادب (به فتح همزه و باء) به معنای شگفت ، عجب، لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، ج۱، ص۱۵۵۷ – ۱۵۵۸
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
هم هست، مبتنی بر همین آیات قرآنی است. البته مفسران و صاحب‌نظران در تبیین و تفسیر این آیات، احتمالات زیادی داده‌اند.
بر طبق همین نظریه‌ها، آدم اولین بشر نیست و پیش از او آدم‌های دیگری بوده‌اند. از
امام علی (علیه‌السلام)علی بن ابی طالب (۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق
و امام سجاد (علیه‌السلام) و نیز نقل شده که قبل از او آدم‌ها و عالم‌های دیگری بوده‌اند. محققان هم به این نتیجه رسیده‌اند که بدون شک، آدم اولین بشر نیست.
در قرآن هم کمترین اشاره به اولین بشر بودن او نیست. اما به
نبوتاصل نَبُوّت، یعنی باور به اینکه خدا برای رساندن سخن خود به انسان، پیامبرانی را از میان خود آنان برگزیده‌است
او اشاره شده که از میان قوم خود برگزیده شده است.
بنابراین او صفی و برگزیده خداست ولی نمی‌تواند اولین انسان باشد.

سجده بر آدم



قبل از خلقت او، خدا به فرشتگانش گفت که می‌خواهم در روی زمین خلیفه و جانشین برای خودم قرار دهم. آنها به خدا اعتراض کردند و در جواب آنها گفت من چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید. سپس خدا آدم را از گل آفرید و بعد تصویر پردازی او درمرحله دوم بود و آنگاه از روح خود در او دمید و به فرشتگانش دستور داد که او را کنند. همه به جز
شیطانهر موجود سرکش و متمرد از فرمان خداوند متعال از جن و انس که دور از رحمت است و کارش وسوسه خلق است را شیطان می‌گویند
که
تکبرخود بزرگ بینی را تکبّر گویند
کرد، آدم را سجده کردند. این تکبر و
غرورغرور، یکی از صفات رذیله است، که باعث می‌شود انسان دلخوش به چیزى كه موافق هوای نفس و تمایل طبع انسانی است، شود
شیطان باعث رانده شدن ابدی او از درگاه خداوند شد.
بعد از این مرحله خدا همه
اسماءاَسْماء د ۳ق‌/۹۲م‌، دختر ابوبکر بن‌ ابی‌ قحافه‌ از صحابه پیامبر (ص)، از نخستین‌ گروندگان‌ به‌ اسلام‌ و راوی‌ نیز می‌باشد
را به آدم یاد داد.
این تعلیم فقط اسامی موجودات نبود؛ بلکه راز نهفته و سری بود که فرشتگان آنها را از آدم آموختند و بنا به قولی اسامی همه حجت‌های خدا، اسامی سرزمین‌ها، گیاه‌ها، کوه‌ها، بیابان‌ها و یا اصلا اسرار و خواص موجودات بود.

اخراج از بهشت



سپس خداوند همسر او را آفرید و هر دو را در
بهشتبهشت، به جایگاه نیكان و مؤمنان در آخرت گفته می شود، که از آن به مناسبت، در باب هاى طهارت، صلاة و حج سخن رفته است
اسکان داد و به آنها گفت که از هر چیزی که می‌خواهید می‌توانید بخورید، لذت ببرید و بهره‌مند شوید، فقط یک درخت ممنوعه هست که به آن نزدیک نشوید. ولی آدم این توصیه را فراموش کرد و با و
دروغ==تعریف دروغ== دروغ در لغت به معنای سخن نادرست، برگزیده فرهنگ قرآن، ص۳۶۹
شیطان، وی و همسرش از آن درخت ممنوعه خوردند و لذا خداوند هر سه نفر را از بهشت بیرون کرد.
حضرت آدم به کوه صفا و حضرت حوا به کوه مروه فرود آمدند.
آدم چهل روز به سجده افتاد و از فراق
بهشتبهشت، به جایگاه نیكان و مؤمنان در آخرت گفته می شود، که از آن به مناسبت، در باب هاى طهارت، صلاة و حج سخن رفته است
گریه کرد و آنقدر نالید و با کلماتی که از خدا یاد گرفت توبه کرد. گویند که این کلمات که
توبهپشیمانی و بازگشت از گناه همراه با تصمیم بر ترک آن را توبه گویند و از این عنوان به مناسبت در بابهای طهارت، صلات، حج، نکاح و حدود سخن رفته است
آدم و
حواحَوّا، نخستین زن، همسر حضرت آدم و مادر نسل بشر است
بود، همان تمسک جستن به حق پیامبراکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) و امام علی (علیه‌السلام) و حضرت فاطمه زهرا (علیهاالسلام) و امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) و بود.

فرزندان



این دو بزرگوار در اثر این نافرمانی به زمین
هبوطهُبُوط به معنی پائین آمدن است
کردند. این هبوط هم منجر به زندگی مشترک و توالد و تناسل فرزندان آنها شد.
از فرزندان او
هابیل"هابیل و قابیل" نام دو فرزند از فرزندان حضرت آدم ابوالبشر است
و و
حضرت شیث (علیه‌السلام)==حضرت شیث== حضرت شیث سومین فرزند حضرت آدم وجانشین او بوده است
می‌باشند. اینطور که گفته‌اند حضرت آدم حدود هزار
سالسال به سال قمری و شمسی تقسیم می‌شود وسال شرعی که احکام مرتبط با زمان بر اساس آن تنظیم شده، سال قمری است که دوازده ماه می‌باشد
عمرعمربه طول زندگی و یا دوران حیات را می‌گویند
کرد.

محل دفن آدم



در مورد محل دفن حضرت آدم (علیه‌السلام) نقل‌های تاریخی و مختلفی وجود دارد.
بسیاری از روایات محل دفن آن ‌حضرت را حرم (شهر
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
و مناطق مشخص پیرامون) بیان کردند: «عِدَّهٌ مِنْ اَصْحَابِنَا عَنْ اَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ اَبِی نَجْرَانَ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ اَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: صَلَّی فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ سَبْعُمِائَهِ نَبِیٍّ وَ اِنَ‌ مَا بَیْنَ‌ الرُّکْنِ‌ وَ الْمَقَامِ‌ لَمَشْحُونٌ‌ مِنْ‌ قُبُورِ الْاَنْبِیَاءِ وَ اِنَّ آدَمَ لَفِی حَرَمِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ».
اما روایات دیگر محل دفن حضرت آدم (علیه‌السلام) را شهر
نجفنجف از شهرهای مهم کشور عراق و سومین شهر مذهبی جهان اسلام است
و با محل دفن حضرت علی (علیه‌السلام) یکی می‌دانند.
اما همان‌گونه که در برخی روایات بیان شده است، تعارضی بین روایات نیست؛ زیرا در همین روایتی که محل دفن حضرت آدم
کوفهکوفه ؛ از شهرهای جنوب کشور عراق فعلی، در ۱۰ کیلومتری شمال شرق نجف و دومین شهری است که به دست مسلمانان بنا شده است
(نجف) بیان شده است، راوی از امام می‌پرسد: معروف این است که آدم در حرم
خداآفرینندۀ جهان هستی را خدا گویند
دفن شده است؛ چگونه می‌فرمایید در نجف است؟ امام در جواب می‌فرماید: «در جریان طوفان نوح،
تابوتتابوت صندوقی برای حمل و نگهداری و دفن مردگان می‌باشد
حضرت آدم (علیه‌السلام) نمایان شد و تابوت آدم (علیه‌السلام) را همراه خود به کوفه آورد و در آن‌جا دفن کرد».

قد بلند آدم



این‌که آیا حضرت آدم (علیه‌السلام) دارای بزرگی بوده است یا نه؟ در برخی روایات حضرت آدم، انسانی بسیار بلند قد معرفی شده است؛ چنان‌که در بعضی از آن‌ها قامت آدم (علیه‌السلام) را تا ۷۰
ذراعذراع دو تعریف دارد و در ابواب مختلف فقهی مانند طهارت ،صلات از آن بحث می شود
، یعنی حدود ۳۵ متر و در برخی روایات ۶۰ ذراع، یعنی ۳۰ متر بیان کرده‌اند.
روایتی نیز بدین مضمون وجود دارد که: قبر امام علی (علیه‌السلام) در نجف مابین سینه و سر حضرت نوح (علیه‌السلام) از طرف
قبله تمام شئون و افعال انسان مورد توجه و نظر شارع مقدس قرار گرفته و از آن میان هر چه که برای رسیدن به رشد و سعادت حقیقی او لازم بوده واجب گردیده و از خطرات و انحرافات پرهیز داده شده است
است.
گفتنی است برخی این روایات را نه از نظر
سندسند همان زنجیره ی راویان حدیث است كه متن را از معصوم خبر می دهند
قابل پذیرش می‌دانند و نه از نظر
دلالتواژه دلالت به دو معنی به کار رفته است: ۱
و محتوا.
در آن‌جا چنین آمده است: «اعلم انّ هذا الحدیث من معضلات الاحادیث و فیه وجوه من الاشکالات، ولکن ذکرها و الاجوبه عنها لا یسعه المقام».
به علاوه، وثاقت مقاتل بن سلیمان ثابت نشده است.
علامه شعرانیعلامه بزرگ شیخ ابو الحسن شعرانی، از شخصیتهای برجسته دانشمندان کم نظیر اسلامی قرن چهاردهم هجری است
نیز در مورد این
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
می‌گوید: «(مقاتل بن سلیمان) بتری عامی ضعیف لا یحتج بقوله و لا یلزمنا التکلف فی تصحیح روایته». ‌

عناوین مرتبط



آدم در یهودیتدر این مقاله به آدم در دین یهود و انسانشناسی یهود پرداخته میشود
؛
آدم در مسیحیتدر این مقاله به آدم در دین مسیح و انسانشناسی مسیحیت پرداخته میشود
؛
آدم در اسلامموضوع آدم و آفرينش وي، در دین اسلام، از اهميت بسياري برخوردار است
؛
آدم در آیین زردشتدر این مقاله به آدم در آیین زردشت و انسانشناسی زردشت پرداخته میشود
؛
آدم در تصوف و عرفاندر این مقاله به آدم در تصوف و عرفان و انسانشناسی تصوف پرداخته میشود
.

فهرست منابع



(۱) حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات القرآن، تحقیق ندیم مرعشلی، دارالكتاب العربی.
(۲) كتاب مقدس، (عهد عتیق و عهد جدید).
(۳) هیستینگز.
(۴) جودائیكا.

پانویس


 
۱. سفر پیدایش، ۷:۲.
۲. دایرة‌المعارف جودائیکا، ج۲، ص۲۳۵.
۳. هیستینگز، ج ۱، ص۸۴.
۴. ویدن گرن، ص۱۷۴.
۵. کوئین، دانیل، شموئیل، ۱۰:۶.
۶. دایرة‌المعارف جودائیکا، ج۲، ص۲۳۵.
۷. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات القرآن، ج ۱، ص۱۴، تحقیق ندیم مرعشلی، دارالکتاب العربی.    
۸. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۴، ص۲۱۴، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۹. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۱۰. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۱۱. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۸، ص۲۳۳، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.    
۱۲. راوندی، قطب‌الدین، قصص الانبیاء (علیه‌السلام)، ص۶۹، مشهد، مرکز پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.    
۱۳. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۷، ص۲۵۰، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.    
۱۴. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۱۵، ص۵۳۳، پاورقی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ‌۱۴۲۹ق.    
۱۵. فیض کاشانی، محسن، الوافی، ج۲۶، ص۳۱۴ ۳۱۵.    
۱۶. مجلسی، محمدباقر، مرآه العقول، ج۲۶، ص۱۷۱ ۱۷۷.    
۱۷. مازندرانی، محمدصالح بن احمد، شرح الکافی (الاصول و الروضه)، ج۱۲، ص۳۱۶، تهران، المکتبه الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.    
۱۸. شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، ص۱۴۶.    
۱۹. برقی، احمد بن محمد، رجال البرقی، ص۴۶.    
۲۰. شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی، ص۳۹۰.    
۲۱. مازندرانی، محمدصالح بن احمد، شرح الکافی (الاصول و الروضه)، ج۱۲، ص۳۱۶، تهران، المکتبه الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.    


منبع



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «آدم»، ج۱، ص۱۳۴.    
برگرفته از سایت:کتابخانه طهور    
پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «مدفن حضرت آدم»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۲/۰۹.    






جعبه ابزار