شخصیت‌های اباضیه (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نصيحتى به اباضيه، بر آن است که اختلاف آنان با سایر فرقه‌های اسلامی، بنابر منابع خودشان، تنها در دو مسئله
تخطئه تحکیم و انکار لزوم
قریشی بودن امام است.
در سایر اصول عقیدتی،
اباضیه با
معتزله،
شیعه امامیه و
اشاعره اشتراک دارند که نفی زیادت صفات بر
ذات،
امتناع رؤیت خداوند و
حدوث قرآن از آن جمله است.
مسلک «
کتمان و پنهان‌کاری» اباضیه، درستی نقل عقاید آنان را محل تردید می‌سازد، به‌ویژه که در عصر آزادی، توجیهی برای
تقیه وجود ندارد.
ثناگویی اباضیه از
محکّمه اولی، بدون یادکرد خطاهای آنان در
تحمیل تحکیم، نقدپذیر است.
بررسى زندگانى و فضایل
امام علی (علیه‌السلام) و بازگشت به
کتاب و
سنت، در راستای
وحدت مسلمانان، توصیه می‌شود.
گمان نمی‌كنم كه با خواندن فصل‌هاى كتاب
فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی،
عالم اباضى ما را به حق‌نشناسى و عدم شناخت مذهبشان و سهل انگارى در نقل عقايدشان در اثر عدم مراجعه به منابع اصلى آنها متهم نمايد چنان‌كه ديگر نويسندگان مقالات را به آن متهم نموده است.
اين بدان جهت است كه ما همان‌طور كه به كتاب‌هاى مخالفان آنها مراجعه كرديم به كتاب‌هاى آنها نيز مراجعه كرديم.
موضع ما در اينجا موضع يک ناصح دلسوز نسبت به برادر دينى است و از اين نصيحت جز رضاى
خداوند تبارک و تعالی و
وحدت امت و قطع
ریشه‌های اختلاف تا سرحد امكان، منظورى مدنظر نيست.
نويسندگان امروزى و ديروزى اباضيه به اين نتيجه رسيده‌اند كه بين آنها و ساير
فِرَق اسلامی جز در دو مورد، اختلافى وجود ندارد:
• تخطئه تحكيم؛
• انكار لزوم قريشى بودن امام.
اباضيه در ساير اصول عقيدتى با بعضى فرقه‌هاى اسلامى شريک هستند، مثلا در مسئله زايد نبودن صفات خداوند بر ذات، امتناع رؤيت خداوند سبحان در
آخرت و
تنزیه او از نقص تشبيه با
تأویل صفات خبریه.
تأويلى كه با
قواعد ادبی و محاوره‌اى سازگار است و در مسئله حدوث قرآن با معتزله و شيعه اماميه هم‌عقيده‌اند.
در
تفسیر شفاعت به معنى ترفيع درجه يا سريع رفتن به
بهشت و مخلّدبودن
گناهکاران در
آتش با معتزله هم‌نظرند.
در تفسير
قَدَر و در اين كه افعال
انسان مخلوق خداوند سبحان است و او
خالق و عبد كاسب افعال است با اشاعره هم‌عقيده هستند.
اگر بپذيريم كه اين اصول جزء عقايد آنهاست و بپذيريم آنچه كه نويسندگان فِرَق نوشته و به آنها نسبت داده‌اند،
دروغ محض است در اين‌صورت لازم است كه اباضيه بايد به امور زير قيام نمايند تا وحدت پديد آيد و شكاف‌ها پر شود و امت يک‌دست و متحد گردد. آن امور عبارتند از:
اعتماد به درستى آنچه كه آنها درباره
مذهبشان نوشته‌اند و عقايدشان را به آن تفسير كرده‌اند جداً مشكل است؛ زيرا همان‌طوركه دانستيد آنان در تبيين دين چهار مسلک دارند كه يكى از آنها مسلک «كتمان و پنهانكارى» است.
بنابراين احتمال دارد كه همه اين فروعات از اين مبدأ سرچشمه گيرد و تمامى آنها از ادعاهايى باشد كه تقيه آن را توجيه مى‌كند و مصلحت‌هاى زمانى آن را مجاز مى‌شمارد.
پس وقت آن رسيده كه براى آگاهى مردم بر اين مسلک‌هاى روشنگرانه
دین، خط بطلان كشيده شود.
خصوصاً كه اينان (اباضيه) در عصر حاكميت آزادى زندگى مى‌كنند و توجيهى براى تقيه ندارند؛ زيرا معنى تقيه آن است كه شخص عقيده خود را از مخالفان مخفى دارد و از اظهار آن بيم يورش، ضرب و
قتل از ناحيه آنها داشته باشد.
شما اباضيان كه با ديگر گروه‌هاى اسلامى در تمامى مسائل به جز دو مسئلۀ ناچيز و بى‌اهميت، هم‌عقيده‌ايد، بايد صدايتان را به حقيقت خواهى بلند كنيد و بر اين مسلک‌ها خط بطلان بكشيد و مسلک جديدى را در پيش بگيريد.
چنان‌چه حد فاصل بين شما و ساير مسلمانان همان دو امر مذكور است، پس چه بهتر كه بر اين دو امر نيز خط كشيده شود.
اگر قريشى بودنِ امام شرط باشد، اين شرط خلافت اسلامى و
امامت دينى است و چقدر مسلمانان از اين مقصود به‌دورند.
اباضی‌ها چگونه می‌توانند امامى را بدون وابستگى قومى برگزينند درحالى‌كه خود آنها در بين ساير اقوام مسلمان در نهايت نژادپرستى به‌سر مى‌برند.
جالب است كه خود
شیخ علی یحیی معمر اين مطلب را متوجه شده و گفته است:
«در حال حاضر مسير زندگى، بعضى از اين اعتبارات را كه
سیاست وارد موضوع كرده، از بين برده است و براى همه مردم روشن شده است كه دردسرهايى ناشى از شرط تعيين امام با
وصیت يا
هاشمی و قريشى بودن او يا عربى بودن، معصوم بودن او و يا جايز نبودن
عزل او در صورت انحراف، كه همه اين جوانب سبب اختلاف مسلمانان شده، امروز ثابت شده تفصيلات بى‌معنايى هستند و ربطى به موضوع امامت ندارند.»
هرچند او در مطالب مذكور زياده‌روى كرده است، چون مسئله وصيت آن‌طوركه او خيال كرده نيست؛ زيرا مسلمانان بايد پس از رحلت
پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از چگونگى انتخاب خليفه بحث كنند كه آيا او كسى را وصى قرار داده يا اينكه كار را بر عهده امت واگذار نموده است، اما غير از مسئله وصايت، ساير مسائل
بدعت‌هایی است كه بعدها در بين مسلمانان پديد آمده است و هيچ پيوندى با
اسلام ندارد.
پس اگر شرط قريشى و عدم قريشى بودن اين باشد كه ذكر شد اصل دينى قرار دادن آن هيچ توجيهى ندارد.
مسئله تحكيم که قبل از اين از حقيقت آن آگاه شديد. اين مسئله نمى‌تواند اصلى از
اصول دین باشد تا اسلام و
ایمان مشروط به آن شود.
مسلمانانى كه در زمان پيامبر و بعد از آن تا اواسط
خلافت امام على (عليه‌السلام) زندگى كرده‌اند، اين مسئله در بينشان مطرح نبوده است، پس چگونه ممكن است كه تحكيم را شعار دين و اصلى از اصول آن نظير
توحید،
نبوت،
معاد و نظير آنچه كه پيامبر درباره معيشت و زندگى آورده قرار دهيم؟
مسئله تحكيم يک مسئله تاريخى است كه درست بودن و نبودن آن مورد اختلاف مردم است.
وقتى امامت در نزد
اهل سنت از اصول دين محسوب نمى‌شود چگونه فرع آن از اصول دين محسوب شود؟
نهايت دليل اهل سنت درباره امامت اين گفتار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) است كه فرموده است:
«
کسی‌که بدون شناخت امام زمان خود از دنیا برود به مرگ جاهلیت مرده است»
اين بيش از ضرورت شناخت امام حىّ را نمى‌رساند. پس اعتقاد به وصف فعل امام (درستى و نادرستى تحكيم) كه چهارده
قرن پيش واقع شده، نمى‌تواند از اصولى باشد كه مردم ناچار از پذيرش يكى از دو طرف آن باشند.
البته اين مانع نمى‌شود كه موضوع مزبور در بين علما، در
مدارس و مجامع علمى بى‌آنكه موضع‌گيرى گروهى در مسئله باعث
تفرقه شود، به بحث گذاشته شود.
اباضی‌ها محكّمه اولى مانند
عبدالله بن وهب،
حرقوص بن زَهیر سعدی،
زید بن حصین طایی و ساير محكّمه اولى را كه با آنان هم‌مسلک بودند ثنا می‌گويند و هرگاه ذكرى از آنان به‌ميان مى‌آورند مى‌گويند آنها با تحكيم مخالفت نمودند و مى‌گويند على (عليه‌السلام) اشخاص را در موضوعى كه حكمش در كتاب و سنت آمده بود يعنى جنگ با ستمكاران، حَكَم قرار داد.
اين را می‌گويند و ثناهاى بى‌حد نثار آنها مى‌كنند، ولى از كارهاى ناپسند آنها يادى نمی‌كنند كه آنها بودند كه تحكيم را بر امام تحميل كردند.
اين زيد بن حصين بود كه با بيست هزار نفر مسلح نزد امام آمد و او را نه به نام
امیرالمؤمنین كه به نام خودش خواند و گفت: بايد با
آتش‌بس موافقت كنى وگرنه تو را مانند
عثمان مى‌كشيم.
امام پس از اين جريان و از روى ناچارى از موضعش
عدول كرد و با خواست آنان موافقت نمود. پس از آنكه مخالفت كرده بود و به آنان گفته بود كه بالابردن قرآن‌ها فريب و نيرنگ است و گفته بود كه او از كودكى آنها را می‌شناسد كه چه كودكان شرورى بودند و حالا چه مردان شرورى هستند.
اين زيد بن حصين طايى همان كسى است كه اندكى بعد با تحكيم مخالفت نمود تا آنجا كه در تشويق
خوارج در حركت به طرف
نهروان پيشگام شد.
وقتى او از پذيرفتن رهبرى خوارج امتناع ورزيد، خوارج آن را بر حرقوص بن زهير سعدى عرضه كردند و سپس بر ديگرى تا سرانجام عبدالله بن وهب راسبى آن را پذيرفت.
پس چگونه اباضيه كسانى را كه عجولانه
قضاوت كرده‌اند دوست مى‌دارند و آنها را از پيشوايان خود و از
شهدا مى‌دانند و از خطاهايشان يادى نمى‌كنند؟!
خدا گواه است كه كلمه‌اى را در كتاب‌هاى آنان نيافتم كه از خطاى آنها در مسئله تحكيم ياد كرده باشد.
اباضيه در شعاع
اجتهاد مطلق به مقام قابل ذكرى دست يافتند و نشانه آن اين است كه آنها در مسئله رؤيت، عينيت صفات خدا با ذات، حدوث قرآن و تفسير صفات خبرى، با محققان، انديشمندان و متفكرين مسلمانان همگام شدند.
شكى نيست كه آنها پس از مرگ
عبدالله بن اباض،
جابر بن زید،
مسلم بن ابی کریمه و
ربیع بن حبیب به اين اصول دست يافتند؛ زيرا اين اصول به بركت بحث‌هاى گسترده متفكرين، محققين و به فضل ميراث علماى
اهل بیت همانند
خطبه‌های امام اميرالمؤمنين على (عليه‌السلام) صفا يافتند و خوش درخشيدند و نورانى شدند؛ چون آنان بودند كه با براهين روشنگرانه خود اين اصول را صيقل دادند.
وقتى كه وضع مذهب آنان چنين است براساس چه توجيهى مذهبشان را به يک تابعى مانند عبدالله بن اباض، جابر بن زيد و شاگردان او اسناد مى‌دهند با آنكه آنها نسبت به اين مسائل هيچ نقشى ندارند؟
علاوه‌بر اين، اين دو نفر جزء
تابعین بودند و عقايدشان را از
صحابه گرفتند و به آن درجه علمى رسيدند. ليكن در بين علماى امت داناتر از آن دو يعنى استاد آنها،
ابن عباس، اين درياى خروشان، براساس تعبير خودشان، نيز وجود داشت، بلكه در بين آنها
امام حسن،
امام حسین،
امام باقر العلوم و
امام جعفر صادق (عليهم‌السلام) و ديگران نيز بودند.
پس اگر در انتساب مذهب به كسى الزامى هست پس چه بهتر كه آن را به داناترين و پرهيزكارترين فرد و به كسى كه قرآن به دوستى او تصريح نموده است نسبت دهيم و اين نسبت لازم‌تر و مناسب‌تر است و اگر اين انتساب ناممكن است پس انتساب به تمامى صحابه و تابعين بى‌آنكه يكى بالا برده شود و ديگرى پايين آورده شود، مناسب‌تر و سازگارتر است.
اگر كتاب و سنت دو مرجع عمده و اصلى در نزد مسلمانان و در نزد شماست ما شما را به بررسى زندگانى امام على (عليه‌السلام) و
فضایل او كه در
سنت نبوی وارد شده دعوت مى‌كنيم. شايد با اين بررسى از دوستى محكّمه اولى دست برداريد و كردار و رفتارشان را تخطئه نماييد که اين آرزوى هر ناصح مهربان است.
اميد است كه خداوند مسلمانان را وحدت بخشد و پراكندگى‌شان را جمع دارد و آنها را در برابر تجاوزگران و استعمارگران متحد سازد كه او
رئوف و مهربان است.
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۱، ص۳۶۸-۳۷۴.
