فروع‌ دین

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



احکام عملیاحکام عملی، احکام مربوط به افعال مکلّفان را می‌گویند
شریعتشَریعت به معنی آنچه خداوند متعال براى بندگان خود وضع و تشریع کرده است، می باشد
را فروع می‌گویند.فروع دين اسلام بسيار است و تعدادی از فروع دین به شرح زیراست:
نمازیکی از اعمال و تکالیفی که از طرف خداوند بر انسان واجب شده است نماز می باشد
،
روزهخودداری (امساک) از مفطرات در روز به قصد تقرب به خدا را روزه گویند
،
خمسخُمس در اصطلاح شرع، حقی است که خروج آن از مال، واجب بوده و به دو قمست تقسیم می‌شود که یک قسمت آن سهم امام علیه السلام است و قسمت دیگر آن سهم سادات می‌باشد که به توضیح آن می‌پردازیم
،
زکاتزکات صدقه مقدر به اصل شرع می باشد
،
حجحج یکی از فروع دین است
،
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
،
امر به معروفآیین مقدس اسلام در كنار دیگر برنامه‌های فردی واجتماعی خود، از پیروانش می‌خواهد كه نسبت به آن‌چه از دیگران می‌بینند بی‌تفاوت نباشند بلكه آن‌ها را به سوی خوبی‌ها فرا خوانده و از بدی‌ها باز دارند
، نهی از منکر،
تولیدوست داشتن اهل‌بیت علیهم‌السّلام و پذیرش ولایت و امامت ایشان را تولّی گویند
،و
تبریبیزاری جستن از دشمنان خدا را تبرّی گویند
.احكام و دستورات ديگرى مانند خريد و فروش، ازدواج، قصاص، ديات، قضاوت و... از فروع دين است.‏


اقسام تعالیم دین



تعالیمتعلیم و تعلم از مهمترین امور سعادت آفرین برای بشر است
، دارای دو بخش اعتقادی و عملی‏اند. بخش اعتقادی، از
اصول دیناُصول‌ِ دین‌ (در مقابل‌ فروع‌ دین)، اصطلاحی‌ کلامی‌ که‌ به‌ نظر بسیاری‌ از دانشمندان‌ دینی‌ مسلمان‌ به‌ مجموعه‌ باورهایی‌ گفته‌ می‌شود که‌ اساس‌ دین‌ اسلام‌ را تشکیل‌ می‌دهد و مسلمانی‌ بدون‌ آنها میسر نیست‌ و انکار هر یک‌ از آن‌ها موجب‌ کفر و استحقاق‌ عذاب‌ است
و مذهب سخن می‏گوید و بخش عملی، از فروع دین. بخش دوم را از آن رو «فروع» خوانند که در برابر «اصول» جای دارد
[۱] فرهنگ معارف اسلامی، ج۳، ص۴۴۲.
نه از آن رو که اهمّیّت ندارد. از این رو، پایبندی به فروع دین نیز- همچون اصول دین-
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
است.

فروع دین



فروع دین مجموعه‏ای از وظایف و تکالیف عملی است که
پیامبر اسلامپیامبر اسلام حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله می‌باشد و از وجود مبارک آن حضرت در بابهاى طهارت، صلاة، صوم، حج، نکاح وحدود سخن رفته است
(صلی الله و علیه و آله) برای سعادت دنیوی و اخروی انسان‏ها از
وحی«وحی به معنای اشاره سریع است و به همین جهت به کارهای سریع وحی گفته می‌شود و به سخنان رمزی و آمیخته با کنایه که با سرعت رد و بدل می‌گردد نیز این واژه اطلاق می‌گردد که گاه با اشاره و گاه با کتابت حاصل می‌شود
برگرفته و
ابلاغابلاغ به معنی رساندن می باشد
کرده است.
برخی از فروع دین، رابطه
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
با
خداآفرینندۀ جهان هستی را خدا گویند
را در قالب قوانین و
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
بیان می‏کنند و وظایفی را برای او پیش می‏کشند؛ وظایفی همچون
نمازیکی از اعمال و تکالیفی که از طرف خداوند بر انسان واجب شده است نماز می باشد
،
روزهخودداری (امساک) از مفطرات در روز به قصد تقرب به خدا را روزه گویند
و
حجحج یکی از فروع دین است
. برخی دیگر به وظایفی که انسان‏ها در برابر یکدیگر دارند نظر دارند و روابط انسانی را تنظیم می‏کنند؛ مانند
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
،
خمسخُمس در اصطلاح شرع، حقی است که خروج آن از مال، واجب بوده و به دو قمست تقسیم می‌شود که یک قسمت آن سهم امام علیه السلام است و قسمت دیگر آن سهم سادات می‌باشد که به توضیح آن می‌پردازیم
و
بیعبِیْع، اصطلاحی فقهی و حقوقی، ناظر به گونه‌ای از معامله که در آن کالایی با عوضی معلوم، اعم از کالا یا وجه نقد مبادله می‌شود
.
[۲] دائرة المعارف تشیّع، ج۲، ص۱۵۲.


روش استنباط احکام فروع دین



فقه‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
و ، از دانش‌های اسلامی هستند که در قلمرو فروع دین، به پرسش‏های انسان پاسخ می‏دهند و وظایف او را مشخص می‏سازند.
[۴] مناهج الاصول الی علم الاصول، ج۱، ص۴۵-۵۴.
فقهای شیعه از رهگذر این دانش‏ها، فروع دین را از متون دینی استخراج و می‏کنند و احکام عملی شریعت را به دست می‏دهند.

منابع استنباط احکام



منابعی که
فقهافقیه به معنای دارنده ملکه استنباط حکم فرعی شرعی از منابع معتبر می‌باشد
از آنها بهره می‏جویند عبارت‏اند از: کتاب (
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
سنّتدومین منبع استنباط به اتّفاق تمامى فقهاى اسلام، سنّت است
(
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
)
اجماع«اجماع» اصطلاحی اصولی است و یکی از ادلّه اربعه به شمار می‌رود
و
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
.
[۵] اصل الشّیعة و اصولها، ص۱۱۴-۱۱۵.


تفاوت اصول و فروع دین



میان اصول و فروع دین تفاوت‏هایی وجود دارد که عبارت‏اند از:
الف. اصول دین از اعتقادات و ایمانیّات سخن می‏گویند؛ ولی فروع دین نظر به
عملعمل، به کار می‌شود
انسان دارند.
[۶] آموزش دین، ص۱۸- ۱۰.

ب. اصول دین نیازمند
یقین‌اندیقین، ‌عبارت است از اعتقاد ثابت و قطعی انسان به امری که مطابق با واقع بوده و با هیچ شبهه‌ای، هر قدر هم قوی، قابل زوال نباشد
و از این رو،
تقلیدتقلید مصدر «قلّد» به معناى انداختن گردنبند و یا قلاده به گردن کسى است و «تقلید بَدَنه» به معناى آن است که قلاده و یا نشانه اى به گردن شتر قربانى بیندازند، به نشانه آن که قربانی حج است
را برنمی‏تابند؛ امّا فروع دین نیازمند
تبلیغتبلیغ، رساندن مجموعه اطلاعاتی به مخاطب به منظور اقناع و برانگیختن احساسات او به سود یا بر ضد یک موضوع است
و بیان‏اند و
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
در آنها کافی نیست و از این رو تقلید پذیرند.
ج. اصول دین از مقوله
إخبارخبر به دو معنای مقابل انشاء و حدیث آمده است
و وصف کردن ‏هستند؛ امّا فروع دین،
انشائیایجاد یا ابراز معنا، مقابل اخبار را اِنشاء می‌گویندواز آن در باب تجارت بحث شده است
و دستوری‏اند و
امرامر لفظ مشترک بین معنای طلب و غیر آن می باشد
و نهی.
[۸] کفایة الاصول، ص۴۱- ۳۴.

د. در اصول دین
اختلافیاختلاف ضد اتفاق است
نیست؛ امّا گاه در فروع دین اختلافاتی رخ می‏نماید. این بدان سبب است که عمل به
ظنظن از واژه‌هاي نسبتاً پركاربرد در قرآن کریم است كه به جهت استفاده آن در موضوعات اعتقادي و اخلاقي، از اهميت بالايي در مباحث معرفت‌شناختي و اخلاقيِ قرآن برخوردار است
در اصول دین روا نیست؛ ولی ظنّ معتبر گاه در فروع دین منشأ عمل می‏شود.
[۹] شریعت در آینه معرفت، ص۱۶۲- ۱۵۸.
[۱۰] شریعت در آینه معرفت، ص۳۶۶- ۳۶۰.

ه.
نسخمسئله نسخ یکی از مسائل بسیار مهم در علوم قرآنی است که میان صاحب نظران در تعریف و مصادیق آن اختلافات فراوانی وجود دارد
به فروع دین راه دارد؛ امّا در اصول دین به هیچ روی وجود ندارد.
[۱۱] کشّاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۷۶۰.

و. اصول دین را پنج
اصلاصل به معنی قانون، مرجعِ هنگامِ شک بوده و همچنین در معنای نوشته آغازین حدیثی ( اصول اربعمائه) نیز می‌باشد و از آن در اصول فقه، مباحث الفاظ سخن رفته است
دانسته‏اند؛ امّا فروع را هشت یا ده فرع.
[۱۲] مجموعه آثار، ج۱۷، ص۲۲۰.
حتی گاه هر آنچه را در برابر اصول جای دارد و جزو احکام عملی است، از فروع دین شمرده‏اند.
[۱۳] معارف و معاریف، ج۴، ص۱۷۱۵.
[۱۴] شرح المواقف، ج۱، ص۳۸.


پانویس


 
۱. فرهنگ معارف اسلامی، ج۳، ص۴۴۲.
۲. دائرة المعارف تشیّع، ج۲، ص۱۵۲.
۳. آشنایی با علوم اسلامی، ص۱۳-۱۵.    
۴. مناهج الاصول الی علم الاصول، ج۱، ص۴۵-۵۴.
۵. اصل الشّیعة و اصولها، ص۱۱۴-۱۱۵.
۶. آموزش دین، ص۱۸- ۱۰.
۷. المیزان ج۱۳، ص۵۸-۵۹.    
۸. کفایة الاصول، ص۴۱- ۳۴.
۹. شریعت در آینه معرفت، ص۱۶۲- ۱۵۸.
۱۰. شریعت در آینه معرفت، ص۳۶۶- ۳۶۰.
۱۱. کشّاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۷۶۰.
۱۲. مجموعه آثار، ج۱۷، ص۲۲۰.
۱۳. معارف و معاریف، ج۴، ص۱۷۱۵.
۱۴. شرح المواقف، ج۱، ص۳۸.


منبع



کتاب فرهنگ شيعه، تاليف شده توسط جمعى از نويسندگان، ص۳۵۸-۳۶۰.








جعبه ابزار