• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

مقالات دارابی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جور (گور)، شهری قدیمی در کوره اردشیرخُرّه در فارس، در سه کیلومتری شمال‌غربی شهر کنونی فیروزآباد و ۱۲۰ کیلومتری جنوب شیراز است که ویرانه‌هایی از آن باقی مانده است.
این شهر را اردشیر بابکان در نیمه اول سده سوم میلادی در خروجی گردنه و محل آبگیر یا دریاچه بنا کرد، طرح آن را از دارابگرد اقتباس نمود و مرکز فرمانروایی شاهان ایران را از اصطخر به جور منتقل کرد.
جور در دوره ساسانی اهمیت خود را حفظ کرد، در فتوحات اسلامی به دست مسلمانان گشوده شد، در دوره آل‌بویه عضدالدوله دیلمی آن را فیروزآباد نامید.
در منابع اسلامی از حصار، خندق، چهار دروازه، بنای معظم (طربال/ایرانگرده)، آتشکده بارین، گلاب معروف و باغ‌های فراوان آن بسیار سخن رفته است.



جور/ گور، شهری قدیمی در کوره (ولایت یا استان) اردشیرخُرَّه در فارس در سه کیلومتری شمال‌غربی شهر کنونی فیروزآباد و ۱۲۰ کیلومتری جنوب شیراز، که ویرانه‌هایی از آن باقی است.


به نوشته ابن بلخی،
[۱] ابن بلخی، ص۱۳۷.
جور در روزگار کیانیان شهری بزرگ بوده و حصاری عظیم داشته است که ذوالقرنین [اسکندر]، در حمله به پارس، چون نتوانست آن را بگشاید، آب رود بُرازه را بر آن بست و چون گور در گودی قرار داشت و اطراف آن را کوه‌ها احاطه کرده بودند، شهر در آب غرق و دریاچه‌ای در آن تشکیل شد.
بعضی از منابع جغرافیایی و تاریخی جور را یکی از رستاق‌های کوره اردشیرخُرّه یا اولین شهر ساخته شده در این کوره و مرکز آن ذکر کرده‌اند،
[۲] ابن فقیه، ص۲۰۱.
[۳] ابن رسته، ص۹۷.
[۴] ابن رسته، ص۱۰۶.
[۵] ابن حوقل، ص۲۶۴، ۲۶۷.
[۶] ابن خرداذبه، ص۴۴.
[۷] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۱.
[۸] ابن بلخی، ص۶۰، ۱۳۲.
[۹] یاقوت حموی، ذیل «اردشیرخُرَّه».
ولی برخی دیگر، از جمله دینَوَری (متوفی ۲۸۲)
[۱۰] احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطوال، ص۴۵، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر (۱۳۷۹/۱۹۵۹)، چاپ افست بغداد (بی‌تا.).
و طبری، (متوفی ۳۱۰)
[۱۱] طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۴۱.
اردشیرخرّه را یکی از شهرهایی برشمرده‌اند که اردشیر (حک: ۲۲۶ـ۲۴۱ میلادی) ساخته است و آن را با جور یکی دانسته‌اند.
کریستن سن
[۱۲] Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides, p. ۹۴, Osnabruck ۱۹۷۱.
و پورداود
[۱۳] اوستا، یشت‌ها، ج۲، ص۳۱۱، توضیحات، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش.
نیز جور (گور) را اسم اردشیرخُرَّه می‌دانند.
در فقره ۴۴ رساله شهرستان‌های ایران
[۱۴] شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، ص۳۳۶، مقدمه، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش‌.
[۱۵] شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، ص۳۳۲، مقدمه، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش‌.
ــ که احتمالاً در اواخر دوره ساسانی تدوین اولیه و در قرن سوم/ نهم تدوین نهایی شده ــ آمده است: «شهرستان گور [یا] اردشیر خُرّه را اردشیر بابکان ساخت».
فردوسی نیز از چگونگی ساخته شدن شهر گور، نام‌گذاری آن، کاخ‌ها و باغ‌ها و چشمه‌های آن و از ساخته شدن آتشکده‌ای در آن سخن گفته است.
[۱۶] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۳۸ـ ۴۴۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
به استناد همین مدارک و نیز شاهنامه،
[۱۷] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۹۱، بیت ۶۴۱ـ۶۴۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
جور یا اردشیرخرّه به فرمان اردشیر بنیان گذاشته شده است.


اردشیر، که برای دفاع در برابر اردوان و مقابله با پارت‌ها به شهری مستحکم نیاز داشت، در نیمه اول سده سوم میلادی در کوره اردشیر خرّه، در خروجی گردنه و در محل آبگیر یا دریاچه، دستور سوراخ کردن کوه و زه‌کشی آب دریاچه را داد و شهر جور را بنا کرد.
[۱۸] ابن فقیه، ص۱۹۸.
[۱۹] ابن قتیبه، المعارف، ص۶۵۴، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰.
[۲۰] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
[۲۱] ابن حوقل، ص۲۷۸.
[۲۲] ابن بلخی، ص۱۳۷.

ابن‌ بلخی
[۲۳] ابن بلخی، ص۱۳۷.
توضیح مفصّلی درباره چگونگی ساخت آن داده است. اردشیر طرح این شهر را ــ که طبق سنّت شهرسازی پارتی، مدور است ــ از طرح دایره‌وار دارابگرد/ دارابجرد، اقتباس کرد و مرکز فرمانروایی شاهان ایران را از اصطخر به جور منتقل و آنجا را مقر خود نمود.
[۲۴] ابن حوقل، ص۲۷۷.
[۲۵] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۳.
[۲۶] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۰، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
[۲۷] Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۴۰, Paris ۱۹۶۲.
[۲۸] Roman Ghirshman, L'Iran des orgines a l'Islam, p. ۲۴۴, Paris ۱۹۵۱.

او فتوحات بعدی خود را از جور آغاز کرد و با غنایم بسیار به این شهر بازگشت. اردشیر پس از کشتن اردوان، شاهنشاه شد و پس از فتوحات بسیار، از مرو به پارس بازگشت و در شهر جور اقامت گزید و چهارده‌ سال و ده ماه در آنجا پادشاهی کرد.
[۲۹] طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۳۸.
[۳۰] طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۴۲.



پس از اردشیر، اهمیت جور تحت‌الشعاع اقامتگاه‌های جانشینان او قرار گرفت. (مانند بیشاپور، ایوان کرخه و مخصوصاً تیسفون
[۳۱] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۵، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
) فردوسی در شاهنامه نام جور را در زمان پادشاهی اردشیر
[۳۲] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۰، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۳] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۴، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۴] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۵] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۸، بیت ۴۷۵، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۶] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۴۹، بیت ۶۸۵، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۷] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۵۰، بیت ۷۶۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۸] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۵۰، بیت ۷۷۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۳۹] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۶۴۱، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
پادشاهی قباد
[۴۰] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۸، ص۴۷، بیت ۳۰۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
و پادشاهی خسرو پرویز
[۴۱] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۷۰، بیت ۱۰۲۴، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۴۲] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۷۱، بیت ۱۰۳۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
[۴۳] ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۲۴۲، بیت ۳۸۸۷، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
به صورت گور، اردشیر خوره و خوره اردشیر آورده است. در ۴۳۰ میلادی، مسیحیت از جنوب به شهرهای اردشیرخرّه و دارابگرد نفوذ کرده بود و قبل از ۵۴۴ میلادی اردشیرخرّه یکی از شهرهای اسقف‌نشین محسوب می‌شد.
[۴۴] J. Marquart, Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac ـ i , Berlin ۱۹۰۱، p۲۷.



به نوشته طبری،
[۴۵] طبری، تاریخ (بیروت)، ج۴، ص۹۴.
در سال ۱۷ عمر، خلیفه دوم، برای پیشروی لشکریان اسلام در فارس، پرچم سالاری اردشیرخرّه و شاپور را به سُلَمی، از سرداران مسلمانان، داد. ابن‌ قتیبه به فتح جور در زمان عثمان (حک: ۲۳- ۳۵) اشاره کرده است.
[۴۶] ابن قتیبه، المعارف، ص۱۹۴، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰.

در نبرد طولانی سال‌های ۲۵ و ۲۸-۲۹، عبداللّه بن عامر، حاکم بصره، برای سرکوبی شورش مردم فارس به آنجا لشکر کشید و اصطخر را گرفت.
[۴۷] Abd A l-Husain Zarrinkub, "The Arab conquest of Iran and its aftermath", in ibid.، p۲۳.
[۴۸] بلاذری (بیروت)، ص۵۴۸.
[۴۹] قدامه بن جعفر، الخراج و صناعه الکتابه، ص۳۸۹، چاپ محمدحسین زبیدی، بغداد ۱۹۸۱.
[۵۰] تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، ص۷۸ـ۸۰، تهران: زوار، (؟ ۱۳۱۴ ش).
در حمله او به شهر جور، مردم این شهر سرسختانه مقاومت می‌کردند، به طوری که نفوذ به شهر ممکن نمی‌شد تا اینکه سگی از مدخلی مخفی وارد شهر شد و مسلمانان آنجا را شکافتند و از آن راه وارد شهر شدند
[۵۱] بلاذری (بیروت)، ص۵۴۸.
[۵۲] زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱ـ۱۲۲، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
و به این ترتیب شهر اردشیر اول ــ که هزاران خانه، دکان، سربازخانه و بناهای دولتی داشت ــ گشوده شد.
[۵۳] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۲، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.

به نوشته مایلز،
[۵۴] G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۲.
در حفاری‌های اصطخر، سکه‌های محلی، که به تاریخ ۱۶۱ ضرب شده، در کوره المهدیه پیدا شده است. او کوره المهدیه را همان شهر جور، معروف به فیروزآباد (متفاوت با شهر فیروزآباد کنونی)، دانسته است.
[۵۵] G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۲.

در زمان دیالمه فارس
[۵۶] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ۳۲۰ـ ح۴۴۷، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
ضرابخانه اردشیر خرّه یکی از پنجاه ضرابخانه این سلسله بود.
[۵۷] G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۵.
گفته شده که ابن‌ مقفع در شهر جور به دنیا آمده است.
[۵۸] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ص۱۰۹، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۷/۱۹۳۸.

پس از اسلامی شدن ناحیه فارس، شیراز به جای اردشیرخرّه (جور) کرسی‌نشین فارس شد و عضدالدوله دیلمی (حک: ۳۳۸-۳۷۲)، از سلاطین آل‌ بویه، پس از شیراز بیش از همه به جور، که احتمالاً مرکز املاک شاهی بود، توجه داشت. او غالباً در این شهر اقامت می‌کرد و چون گور معنای گورستان را تداعی می‌کرد و آن را خوش یمن نمی‌دانستند، این شهر را فیروزآباد نامید، به سبب بناهایی که فیروز اول (حک: ۴۵۹ـ۴۸۴ میلادی)، به این شهر افزوده بود.
[۵۹] Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، p۲۸۲.
[۶۰] محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، ص۱۱۱، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش.
[۶۱] محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، ص۱۱۳، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش.
[۶۲] اوستا، یشت‌ها، ج۲، ص۳۱۱، توضیحات پورداود، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش.
[۶۳] محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۹۸، تهران ۱۳۴۳ ش.



در اوایل دوره آل‌ بویه، شیراز در حکم پایتخت اداری و اقامتگاه اصلی شاه بود و جور
[۶۴] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
اقامتگاه دیگر وی به شمار می‌رفت
[۶۵] Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، p۲۸۲.
و جامع و بیمارستان داشت.
[۶۶] ابن بلخی، ص۱۳۹.

بهرام بن مافِنه، وزیر عمادالدین ابوکالیجار (حک: ۴۱۵ـ۴۴۰)، کتابخانه‌ای در این شهر ساخته بود که هفت هزار جلد کتاب داشت و گفته‌اند نظیر آن در جایی نبود.
[۶۷] Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، ص۳۰۱.
[۶۸] ابن بلخی، ص۱۳۹.
ابن‌ بلخی
[۶۹] ابن بلخی، ص۱۳۹.
مردم فیروزآباد [جور] را «متمیز و بکار آمده و بصلاح موسوم» وصف کرده است.
از بناها و استحکامات دوره اسلامی آنجاست: بنای امامزاده جعفر، قدیم‌تر از دوره ایلخانی، با سنگ قبر و کتیبه‌هایی به خط کوفی؛
سنگ قبری با تاریخ ۷۴۲، در مشرق همین‌بنا؛
امامزاده حیدر سلمان؛
بنای معروف به آشپزخانه و ویرانه‌های مسجد کوچکی متعلق به قرن چهارم تا ششم، در پشت کاخ ـ آتشکده، روی استحکامات تل خضر گورستانی با سنگ قبرهای قدیمی‌تر از قرن هفتم یا هشتم؛
و زیارتگاه کوچکی با محرابی سنگی متعلق به قرن هفتم یا هشتم.
[۷۰] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۷، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.



در منابع، از علت و تاریخ دقیق متروک شدن جور (فیروزآباد قدیم) و کوچ مردم آن به فیروزآباد جدید اطلاعی نیامده است.
در حدود ۳۴۸، شهر جور نسبتاً بزرگ بود و حصاری از گِل، خندقی در پیرامون و چهار دروازه داشت: دروازه مهر در مشرق، دروازه بهرام در مغرب، دروازه هرمز در شمال و دروازه اردشیر در جنوب.
[۷۱] ابن حوقل، ص۲۷۸.

مؤلف حدود العالم نیز از باروی محکمِ پیرامون آن سخن گفته است.
[۷۲] حدود العالم، ص۱۳۱.
اصطخری
[۷۳] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۱۶.
آن را حصاری بی‌رَبَض وصف کرده و از دیوار گِلی و چهار دروازه آن سخن گفته است
[۷۴] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.

چند تن از مؤلفان سده‌های چهارم و ششم از بنای معظمی در میان شهر، که به دستور اردشیر ساخته شده بود، سخن گفته‌اند.
[۷۵] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
[۷۶] ابن حوقل، ص۲۷۸.
[۷۷] ابن بلخی، ص۱۳۷.
در عربی این بنا را طِربال می‌خواندند و به فارسی آن را اَیوان و کِیاخرّه،
[۷۸] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
ایران گرده
[۷۹] ابن بلخی، ص۱۳۷.
و ایران کناخرّه
[۸۰] ابن حوقل، ص۲۷۸ـ۲۷۹.
می‌گفتند. در میان آن گنبدی عظیم بود که کیرمان نامیده می‌شد. طول چهار دیوار سنگی این گنبد تا قبه عظیم آجری آن ۷۵ گز بود و از فراز آن تمام نقاط شهر و روستاهای اطراف دیده می‌شد. از کوهی بلند در یک فرسنگی مقابل آن، آبی به این عمارت هدایت می‌شد که از آن چون فواره بیرون می‌زد و در مجرای دیگری از سنگ و آجر سرازیر می‌شد. در آن دو آبگیر بود به نام بوم پیر و بوم جوان و در کنار هر یک آتشکده‌ای ساخته شده بود.
[۸۱] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
[۸۲] ابن حوقل، ص۲۷۸ـ۲۷۹.
[۸۳] ابن بلخی، ص۱۳۷.



آتشکده‌ای نیز در نزدیکی برکه جور به نام بارین وجود داشت که سی میلیون درهم برای بنای آن خرج شده بود.
[۸۴] ابن حوقل، ص۲۷۳.
اشمیت نیز، با بررسی‌های خود، وجود حصار و خندق را تأیید کرده ولی نوشته حصار آن دو دیوار است که خندقی در میان آنهاست.
[۸۵] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۱، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
ابن‌ بلخی شکل عمومی آن را مدور نوشته
[۸۶] ابن بلخی، ص۱۳۷.
و اشمیت، با عکس هوایی، مدور بودن آن را نشان داده است.
[۸۷] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۶۵، تصویر ۱۸، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.

به نوشته هوف، شهر مدور را دیواری گلی، خندقی بیرونی و یک حصار دفاعی کوچک‌تر خارجی مستحکم می‌کرد. در محل تلاقی دو قطر عمود بر هم این دایره (شهر) با حصار که شهر را به چهار بخش مساوی تقسیم می‌کرد، هنوز هم نشانه‌هایی از چهار دروازه شهر دیده می‌شود. هر یک از این چهاربخش به پنج بخش کوچک‌تر تقسیم می‌شد و بدین طریق، شمار تقسیمات شهر به بیست عدد می‌رسید.
خیابان‌های آن به شکل دوایر متحدالمرکز بودند. وضع ویرانه‌ها نشان می‌دهد که خانه‌های شهر ساده و کم ارتفاع و دور از هم، از گِل یا قلوه سنگ، بودند که در امتداد خیابان‌های شعاعی شهر حیاط و باغ داشتند.
[۸۸] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۶، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
[۸۹] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۹، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.

قطر دایره شهر حدود دو کیلومتر
[۹۰] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۶، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
و قطر دایره مرکزی ۴۵۰ متر بود که با دیوار مخصوصی احاطه شده بود. در درون این دایره مرکزی، ویرانه‌های عمارات عالیه دیده می‌شود که گویا کاربرد اداری و اجتماعی داشته است.
[۹۱] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۹، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.



کریستن‌ سن، بر اساس مشاهدات خود و نیز نوشته‌های مؤلفان دیگر، گفته است که بنیان‌گذار سلسله ساسانی گاهی در شهر جور، که آن را اردشیر خوره (فرّاردشیر) نامید، مُقام می‌کرد و قصری که ویرانه‌های آن باقی است، از ساخت و سازهای دوره جوانی او است. در آن شهر، اردشیر آتشکده‌ای بنا کرد که آثارش هنوز نمایان است.
[۹۲] Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides, p. ۹۴, Osnabruck ۱۹۷۱.



اصطخری در نیمه اول قرن چهارم
[۹۳] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۱ـ۱۲۳.
و ابن‌ حوقل
[۹۴] ابن حوقل، ص۲۷۹.
از شهر و آب فراوان آن وصف دقیقی کرده‌اند. ابن بلخی نیز از آب‌های فراوان و رودهای روان و گوارا و به خصوص از رود بُرازه آن سخن گفته که از سرِکوه جاری می‌شود.
[۹۵] ابن بلخی، ص۱۳۷.
[۹۶] ابن بلخی، ص۱۳۹.
مؤلف حدود العالم نیز در ۳۷۲ از خرّمی‌شهر جور و چشمه‌های فراوان آن سخن گفته است.
[۹۷] حدود العالم، ص۱۳۱ـ۱۳۲.

ابن بلخی در ۵۱۰ هوای معتدل و خوبی و خوشی شهر و تماشایی بودن آن را ستوده و درباره رود برازه فیروزآباد نوشته که منبع این رود از خنیفغان است و شهر و نواحی فیروزآباد را آب می‌دهد، سپس با رود ثَکان می‌آمیزد و به دریا می‌ریزد. نام این نهر از نام برازه حکیم گرفته شده است که آب فیروزآباد را تخلیه کرد.
[۹۸] ابن بلخی، ص۱۳۷ـ۱۳۸.
[۹۹] ابن بلخی، ص۱۵۱.

قزوینی
[۱۰۰] زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
نیز از لطافت هوای این شهر و آب فراوان و باغ‌های بسیار آن سخن گفته است.
محصول معروف جور گلاب بود که به دریابار، حجاز، یمن، شام، مصر، مغرب و خراسان صادر می‌شد.
[۱۰۱] ابن فقیه، ص۲۰۴ـ۲۰۵.
[۱۰۲] اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۵۲ـ۱۵۳.
[۱۰۳] زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
ابن‌ حوقل
[۱۰۴] ابن حوقل، ص۲۹۸ـ۲۹۹.
از صدور گلاب ناحیه کوار و جور ــ که بهترین و فراوان‌ترین گلاب بوده ــ به بلاد دیگر، حتی مغرب و بلاد روم و اندلس و رومیه و زمین فرنگ و مصر و یمن و بلاد هند و چین، و از خوشبویی گِل منسوب به جور و از عرق طلع (شکوفه نخل) و عرق قیصوم/ قَیسوم (بومادران)، که خاص جور است، و نیز عرق زعفران و عرق خلاف (نوعی بید) آن سخن گفته است.
مؤلف حدود العالم
[۱۰۵] حدود العالم، ص۱۳۱ـ۱۳۲.
نیز از گلاب جور و دیگر عرقیات آن تعریف کرده است.
ابن‌حوقل
[۱۰۶] ابن حوقل، ص۲۸۸.
جور را از جمله شهرهایی ذکر کرده است که هم محصولات گرمسیری دارد هم محصولات سردسیری، مانند خرما و گردو. ابن بلخی
[۱۰۷] ابن بلخی، ص۱۳۷.
نیز از گِل جوری و از نخجیر بسیار جور و میوه‌های پاکیزه و متنوع آن، و ابن‌ فقیه از حاذق بودن مردم آن در ساختن آیینه و از این قبیل و اشیای آهنی سخن گفته است.
[۱۰۸] ابن بلخی، ص۲۰۵.



فلاندن، در حدود نیمه اول قرن سیزدهم/ نوزدهم می‌نویسد:
خرابه‌های شهر جور در وسط رشته کوه‌هایی است که طول میدان آن از شمال به جنوب هشت کیلومتر و از مشرق به مغرب چهارده کیلومتر است. رودی نیز از دره می‌گذرد که به خلیج‌ فارس می‌ریزد.
[۱۰۹] اوژن ناپلئون فلاندن، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ص۳۸۶، ترجمه حسین نورصادقی، تهران ۱۳۵۶ ش.

اشمیت با پرواز بر فراز شهرهای ایران، در ۱۳۱۵ ش/ ۱۹۳۶ قطر دایره بخش تدافعی مدور شهر جور را حدود سه چهارم مایل( ح۲۰۰، ۱ متر) تخمین زده است.
[۱۱۰] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۶۵، شرح تصویر ۱۸، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
مصطفوی محیط دایره این شهر مدور را یک فرسنگ ( ۶ متر) دانسته و نوشته آثار حصار قدیم آن پدیدار و تمام محوطه پوشیده از بناهای سنگی و آجری دوران ساسانیان است.
[۱۱۱] محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.

دیولافوا ارتفاع برج میانی جور
[۱۱۲] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
را اندکی بیش از ۲۶ متر ذکر کرده که بر روی تختگاهی، که زلزله آن را ویران کرده، ساخته شده است. پلکان خارجی این برج، که آثار آن مشهود بوده، به رأس برج منتهی می‌شده است.
[۱۱۳] ژان پل راشل دیولافوا، ایران، ص۵۰۳ـ۵۰۴، کلده و شوش، ترجمه علی محمد فره‌وشی، چاپ بهرام فره‌وشی، تهران ۱۳۶۴ ش.
مصطفوی این برج را مناره نامیده و نوشته که از سنگ و گچ ساخته شده و قسمت پایین هر ضلع آن را متجاوز از یازده متر و بلندی آن را قریب به ۳۳ متر تخمین زده است. به مسافت کمی از مناره مزبور، بقعه امامزاده جعفر قرار دارد.
[۱۱۴] محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.



اشمیت می‌نویسد به جز مرکز این شهر، در بقیه زمین‌های آن کشاورزی شده و روستاهای کوچک محصور در داخل و به دور دایره شهر اردشیر پراکنده است.
[۱۱۵] اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۲، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
ویرانه‌های آتشکده چهار طاقی فیروزآباد، که دارای دهانه‌های یازده متری و پایه‌هایی به ضخامت پنج متر بوده است، از سنگ‌های تراشیده بزرگ، در فاصله اندکی از این مناره قرار دارد.
[۱۱۶] محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.

به نوشته گیرشمن،
[۱۱۷] Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۳, Paris ۱۹۶۲.
در میان این شهر آتشکده‌ای با تخته سنگ‌های خوش تراش بر پا شده است. اشمیت، با توجه به عکس‌های هوایی که از شهر گرفته، نوشته که محیط‌های مرئی خانه‌ها نشان می‌دهد که بافت مرکز شهر پیچ و خم داشته است. شهر جور به دور یک تپه مصنوعی ساخته شده است. ویرانه‌ای بسیار بزرگ و چهار گوشه وجود دارد که باید سلطنتی‌ترین بناهای شهر بوده باشد ولی شکل آن بیشتر کاروانسراهای دوره اسلامی را تداعی می‌کند. خانه‌های امروزی با باغی که با یک حصار بیرونی محافظت می‌شود، در نزدیکی برج وجود دارند.
[۱۱۸] Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۳, Paris ۱۹۶۲.

کاخ اردشیر در حاشیه دره فیروزآباد است، با گنبدهای نیمه هلالی ویژه معماری ساسانی. آن بخش از کاخ که هنوز برپاست حدود ۹۸×۵۲ متر مربع مساحت دارد. در جلوی بنا چشمه‌ای است که در مجموعه کاخ قرار گرفته و چهار دیواری حیاط، آن را محصور می‌کند
[۱۱۹] Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۴۱, Paris ۱۹۶۲.
این چشمه، دریاچه مدوری به قطر تقریباً پنجاه متر تشکیل داده است.
[۱۲۰] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۵، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.



به نوشته مصطفوی،
[۱۲۱] محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۲، تهران ۱۳۴۳ ش.
فاصله این بنا از ویرانه‌های گور نزدیک به دو کیلومتری شمال آنهاست. گیرشمن نوشته که کاخ اردشیر در خارج از شهر و با سنگ‌های نتراشیده و ساروج ساخته شده و افزوده که این نوع فن معماری بومی است که تا امروز در این سرزمین حفظ شده است.
[۱۲۲] Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۴, Paris ۱۹۶۲.

آثار بازمانده نشان می‌دهند که نقشه جامع شهر به دیوارهای شهر محدود نمی‌شده بلکه خطوط شعاعی آن تا خارج از محدوده و بر روی تمام جلگه کشیده شده بوده و به شکل نظام متحدالمرکزی به قطر ۵ر۷ کیلومتر ادامه می‌یافته که آثار آن با حدود مزارع، جوی‌های آب، کوره‌راهها و جز آن حفظ شده است. محورهای عمده این نظام به مکان‌هایی منتهی می‌شود که احتمالاً اهمیت خاصی داشته‌اند، از جمله:
باغ شاهی در ۲ر۴ کیلومتری جنوب غربی مرکز شهر؛
قلعه کوچکی در ۴ر۹ کیلومتری مرکز شهر، که مدخل شمال شرقی را تحت نظارت داشت؛
حصاری در انتهای شمال غربی که تختگاهی سنگی را محصور می‌کرد؛
بستر جویی در شمال غربی و جنوب‌شرقی که آب را از تنگاب می‌گرفت و آب آشامیدنی شهر و آب خندق را تأمین می‌کرد؛
آبراهه‌ای در ده کیلومتری شهر که آب اضافی شهر را به رودخانه فیروزآباد می‌رساند
[۱۲۳] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۸۱، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
[۱۲۴] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۸۷، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.

و نیز ناحیه چهارگوشه و چهار طاقی در جنوب غربی دشت؛
قلعه حسن‌آباد در مشرق؛
و تل نقاره‌خانه و تل خِضر در شمال و نزدیک کاخ بزرگ.
[۱۲۵] دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۲، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.



۱. ابن‌ قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛
۲. ابن‌ فقیه‌؛
۳. ابن‌ رسته‌؛
۴. ابن‌ خرداذبه‌؛
۵. ابن‌ حوقل‌؛
۶. ابن‌ بلخی‌؛
۷. اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش‌؛
۸. اصطخری، ترجمه فارسی‌؛
۹. اوستا، یشت‌ها، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش‌؛
۱۰. بلاذری (بیروت)؛
۱۱. تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، تهران: زوار، [؟ ۱۳۱۴ ش]؛
۱۲. محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۷/۱۹۳۸؛
۱۳. حدود العالم‌؛
۱۴. محمد بن موسی خوارزمی، کتاب صوره الارض من المدن و الجبال و البحار و الجزائر و الانهار، استخرجه من کتاب جغرافیا الذی الفه بطلمیوس القلوذی، چاپ هانس فون مژیک، وین ۱۳۴۵/۱۹۲۶، چاپ افست بغداد ۱۹۶۲؛
۱۵. احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطوال، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر [۱۳۷۹/۱۹۵۹[، چاپ افست بغداد]بی‌تا.]؛
۱۶. ژان پل راشل دیولافوا، ایران، کلده و شوش، ترجمه علی محمد فره‌وشی، چاپ بهرام فره‌وشی، تهران ۱۳۶۴ ش‌؛
۱۷. شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش‌؛
۱۸. طبری، تاریخ (بیروت)؛
۱۹. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱؛
۲۰. محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش‌؛
۲۱. اوژن ناپلئون فلاندن، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه حسین نورصادقی، تهران ۱۳۵۶ ش‌؛
۲۲. قدامه بن جعفر، الخراج و صناعه الکتابه، چاپ محمدحسین زبیدی، بغداد ۱۹۸۱؛
۲۳. زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷؛
۲۴. کارنامه اردشیر بابکان، با متن پهلوی، آوانویسی، ترجمه فارسی و واژه‌نامه، چاپ بهرام فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ ش‌؛
۲۵. محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، تهران ۱۳۴۳ ش‌؛
۲۶. مقدسی‌؛
۲۷. والتر برونو هرمان هنینگ، «کتیبه فیروزآباد»، ترجمه محمدرضا حقیقی، در علی سامی، گزارشهای باستان‌شناسی، ج ۴، شیراز ۱۳۳۸ ش‌؛
۲۸. دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش‌؛
۲۹. یاقوت حموی‌؛
۳۰. Abd A l-Husain Zarrinkub, "The Arab conquest of Iran and its aftermath", in ibid.;
۳۱. Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides , Osnabruck ۱۹۷۱;
۳۲. Ernst Emile Herzfeld, Archaeological history of Iran , London ۱۹۳۵;
۳۳. G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid;
۳۴. Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵;
۳۵. J. Marquart, Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac ـ i , Berlin ۱۹۰۱;
۳۶. Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides,Paris ۱۹۶۲;
۳۷. Roman Ghirshman, L'Iran des orgines a l'Islam , Paris ۱۹۵۱;


۱. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۲. ↑ ابن فقیه، ص۲۰۱.
۳. ↑ ابن رسته، ص۹۷.
۴. ↑ ابن رسته، ص۱۰۶.
۵. ↑ ابن حوقل، ص۲۶۴، ۲۶۷.
۶. ↑ ابن خرداذبه، ص۴۴.
۷. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۱.
۸. ↑ ابن بلخی، ص۶۰، ۱۳۲.
۹. ↑ یاقوت حموی، ذیل «اردشیرخُرَّه».
۱۰. ↑ احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطوال، ص۴۵، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر (۱۳۷۹/۱۹۵۹)، چاپ افست بغداد (بی‌تا.).
۱۱. ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۴۱.
۱۲. ↑ Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides, p. ۹۴, Osnabruck ۱۹۷۱.
۱۳. ↑ اوستا، یشت‌ها، ج۲، ص۳۱۱، توضیحات، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش.
۱۴. ↑ شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، ص۳۳۶، مقدمه، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش‌.
۱۵. ↑ شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، ص۳۳۲، مقدمه، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش‌.
۱۶. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۳۸ـ ۴۴۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۱۷. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۹۱، بیت ۶۴۱ـ۶۴۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۱۸. ↑ ابن فقیه، ص۱۹۸.
۱۹. ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۶۵۴، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰.
۲۰. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
۲۱. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۸.
۲۲. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۲۳. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۲۴. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۷.
۲۵. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۳.
۲۶. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۰، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۲۷. ↑ Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۴۰, Paris ۱۹۶۲.
۲۸. ↑ Roman Ghirshman, L'Iran des orgines a l'Islam, p. ۲۴۴, Paris ۱۹۵۱.
۲۹. ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۳۸.
۳۰. ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۲، ص۴۲.
۳۱. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۵، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۳۲. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۰، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۳. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۴، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۴. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۴۴۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۵. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۸، بیت ۴۷۵، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۶. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۴۹، بیت ۶۸۵، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۷. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۵۰، بیت ۷۶۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۸. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۵۰، بیت ۷۷۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۳۹. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۷، ص۱۳۶، بیت ۶۴۱، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۰. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۸، ص۴۷، بیت ۳۰۲، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۱. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۷۰، بیت ۱۰۲۴، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۲. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۷۱، بیت ۱۰۳۸، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۳. ↑ ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، ج۹، ص۲۴۲، بیت ۳۸۸۷، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱.
۴۴. ↑ J. Marquart, Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac ـ i , Berlin ۱۹۰۱، p۲۷.
۴۵. ↑ طبری، تاریخ (بیروت)، ج۴، ص۹۴.
۴۶. ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۹۴، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰.
۴۷. ↑ Abd A l-Husain Zarrinkub, "The Arab conquest of Iran and its aftermath", in ibid.، p۲۳.
۴۸. ↑ بلاذری (بیروت)، ص۵۴۸.
۴۹. ↑ قدامه بن جعفر، الخراج و صناعه الکتابه، ص۳۸۹، چاپ محمدحسین زبیدی، بغداد ۱۹۸۱.
۵۰. ↑ تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، ص۷۸ـ۸۰، تهران: زوار، (؟ ۱۳۱۴ ش).
۵۱. ↑ بلاذری (بیروت)، ص۵۴۸.
۵۲. ↑ زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱ـ۱۲۲، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
۵۳. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۲، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۵۴. ↑ G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۲.
۵۵. ↑ G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۲.
۵۶. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ۳۲۰ـ ح۴۴۷، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۵۷. ↑ G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid، p۳۷۵.
۵۸. ↑ محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ص۱۰۹، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۷/۱۹۳۸.
۵۹. ↑ Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، p۲۸۲.
۶۰. ↑ محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، ص۱۱۱، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش.
۶۱. ↑ محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، ص۱۱۳، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش.
۶۲. ↑ اوستا، یشت‌ها، ج۲، ص۳۱۱، توضیحات پورداود، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش.
۶۳. ↑ محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۹۸، تهران ۱۳۴۳ ش.
۶۴. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۶۵. ↑ Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، p۲۸۲.
۶۶. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۹.
۶۷. ↑ Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵، ص۳۰۱.
۶۸. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۹.
۶۹. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۹.
۷۰. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۷، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۷۱. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۸.
۷۲. ↑ حدود العالم، ص۱۳۱.
۷۳. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۱۶.
۷۴. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
۷۵. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
۷۶. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۸.
۷۷. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۷۸. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
۷۹. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۸۰. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۸ـ۲۷۹.
۸۱. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۴.
۸۲. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۸ـ۲۷۹.
۸۳. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۸۴. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۳.
۸۵. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۱، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۸۶. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۸۷. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۶۵، تصویر ۱۸، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۸۸. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۶، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۸۹. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۹، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۹۰. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۶، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۹۱. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۷۹، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۹۲. ↑ Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides, p. ۹۴, Osnabruck ۱۹۷۱.
۹۳. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۲۱ـ۱۲۳.
۹۴. ↑ ابن حوقل، ص۲۷۹.
۹۵. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۹۶. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۹.
۹۷. ↑ حدود العالم، ص۱۳۱ـ۱۳۲.
۹۸. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷ـ۱۳۸.
۹۹. ↑ ابن بلخی، ص۱۵۱.
۱۰۰. ↑ زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
۱۰۱. ↑ ابن فقیه، ص۲۰۴ـ۲۰۵.
۱۰۲. ↑ اصطخری، ترجمه فارسی، ص۱۵۲ـ۱۵۳.
۱۰۳. ↑ زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷.
۱۰۴. ↑ ابن حوقل، ص۲۹۸ـ۲۹۹.
۱۰۵. ↑ حدود العالم، ص۱۳۱ـ۱۳۲.
۱۰۶. ↑ ابن حوقل، ص۲۸۸.
۱۰۷. ↑ ابن بلخی، ص۱۳۷.
۱۰۸. ↑ ابن بلخی، ص۲۰۵.
۱۰۹. ↑ اوژن ناپلئون فلاندن، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ص۳۸۶، ترجمه حسین نورصادقی، تهران ۱۳۵۶ ش.
۱۱۰. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۶۵، شرح تصویر ۱۸، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۱۱۱. ↑ محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.
۱۱۲. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۱۱۳. ↑ ژان پل راشل دیولافوا، ایران، ص۵۰۳ـ۵۰۴، کلده و شوش، ترجمه علی محمد فره‌وشی، چاپ بهرام فره‌وشی، تهران ۱۳۶۴ ش.
۱۱۴. ↑ محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.
۱۱۵. ↑ اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ص۴۲، ترجمه آرمان شیشه‌گر، تهران ۱۳۷۶ ش.
۱۱۶. ↑ محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۱، تهران ۱۳۴۳ ش.
۱۱۷. ↑ Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۳, Paris ۱۹۶۲.
۱۱۸. ↑ Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۳, Paris ۱۹۶۲.
۱۱۹. ↑ Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۴۱, Paris ۱۹۶۲.
۱۲۰. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۵، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۱۲۱. ↑ محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، ص۱۰۲، تهران ۱۳۴۳ ش.
۱۲۲. ↑ Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides, p. ۱۲۴, Paris ۱۹۶۲.
۱۲۳. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۸۱، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۱۲۴. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۸۷، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.
۱۲۵. ↑ دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ص۹۲، ترجمه کرامت‌اللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش.



• دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جور/ گور»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۵/۰۸/۳۰.    



جعبه ابزار