آفرینش انسان (فرهنگ شیعه)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
از نگاه اسلام، انسان دو گونه
آفرینش دارد: نخست،
آفرینش ویژه آدم و حوا از گِل بدون پدر و مادر؛ دوم،
آفرینش از نطفه که نسل بشر را شامل میشود.
قرآن مراحل هر دو گونه
آفرینش را بیان کرده است.
درباره تاریخ
آفرینش بشر، نظریه هفت هزار سال وجود دارد، هر چند بقایای استخوانی کهنتر کشف شده، ممکن است مربوط به نسلهای پیش از آدم باشد.
اسلام نظریه تکامل داروینی را نمیپذیرد و نسل انسان را از آدم و حوا میداند.
از نظر کمال
آفرینش، انسان از حیث معنوی بر بسیاری از آفریدگان برتری دارد و هدف نهایی
آفرینش او، رسیدن به علم و یقین از طریق عبادت است.
در نظرگاه اسلامی، نوع انسان دو گونه
آفرینش داشته است:
یکی
آفرینش از گِل و بدون پدر و مادر.
این گونه
آفرینش ویژه آدم (علیهالسّلام) و حوا است که خداوند آنان را از گِل آفرید.
دوم،
آفرینش از یک پدر و یک مادر که نسل انسان پس از آدم (علیهالسّلام) و حوا را شامل میشود.
همه انسانها از نسل آدم (علیهالسّلام) و حوايند که بر اثر ازدواج یک مرد و یک زن پدید آمدهاند.
گونه نخست
آفرینش، تنها یک بار رخ داده است؛ اما گونه دوم همواره ادامه دارد و یکی از نشانههای نعمتهای الهی و از پایههای تکامل بشر است.
بنابراین، اصل انسان از گِل و نسل او از آب است.
قرآن درباره گونه نخست
آفرینش به صراحت میفرماید که
آفرینش انسان از گِل آغاز شده است (سجده/ ۷) و درباره گونه دوم میفرماید که خداوند نژاد انسان را از ماء مهین یعنی قطره ناچیز آب آفریده است (سجده/ ۸).
قرآن کریم، از عنصر نخستین
آفرینش انسان با چند تعبیر یاد میکند.
گاه آن را «طین» میخواند به معنای گِل، و گاه «تراب» به معنای خاک (روم/ ۲۰) و گاه «حماء مسنون» به معنای گِل بدبو و نیز «صلصال» به معنای گِل خشکیده (حجر/ ۲۶، ۲۸ و ۳۳).
این تعابیر گوناگون حاکی از مراحل گوناگون
آفرینش انساناند و تناقضی میان آنها نیست؛ بدین معنا که خداوند، خاک را برای
آفرینش انسان برگزید و سپس آن را به گِل مبدل
ساخت و آنگاه گِل بویناک و سیاه و سپس خشک شد و خداوند از آن انسان را آفرید (مجمع البیان، ۶/ ۱۱۴).
خداوند از روح خویش در کالبدش دمید و به فرشتگان فرمان داد بر او سجده کنند (ص/ ۷۲).
قرآن کریم
آفرینش انسان به گونه دوم را دارای چند مرحله میداند: نطفه، عَلَقه، مُضغه، استخوان و دمیده شدن روح (مؤمنون/ ۱۳ و ۱۴).
تفاسیر قرآن کریم، گفتهاند که مراد از «آفرینش نو» عبارت از دمیده شدن روح در کالبد جنین انسانی است که چهار ماه پس از انعقاد نطفه انجام میپذیرد (الدرّ المنثور، ۵/ ۷).
در روایات آمده است که نطفه چهل روز در رحم میماند و آن گاه به صورت عَلَقه درمیآید و چهل روز بعد به صورت مُضغه.
پس از چهار ماه، خداوند دو فرشته را به خلق کودک مأمور میسازد (الفروع من الکافی، ۶/ ۱۲- ۱۶).
برخی عمر بشر را هفت هزار سال تخمین زدهاند.
اگرچه گاه بقایایی از استخوانهای انسان کشف میشود که قدمت آن به صدها هزار سال پیش میرسد، اما ممکن است از آنِ انسان کنونی نباشند و به نسلی که پیش از آدم و حوا میزیستهاند مربوط شوند.
شمار جمعیت فعلی انسانها نظریه هفت هزار سال را تأیید میکند؛ زیرا اگر نسل انسان را از آدم و حوا بدانیم، با توجه به مرگ و میرهای طبیعی و نیز ناشی از جنگها و بیماریها،
شمار انسانها به قدری میرسد که امروز هست.
این نظریه بر آن است که استخوانهای کشف شده نیز به احتمال، از آن نوعی هستند که پیش از آدم و حوا میزیسته است (معارف و معاریف، ۱/ ۲۹۱).
درباره عمر موجودات دیگر، در قرآن کریم نشانههایی روشن یافته میشوند که نشان میدهند برخی از آنها پیش از انسان وجود داشتهاند.
به عنوان مثال، قرآن میفرماید که ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم و آنها از حمل آن سر برتافتند و هراسیدند؛ ولی انسان آن را بر دوش گرفت (احزاب/ ۷۲).
این آیه تصریح دارد که آسمانها و زمین و کوهها پیش از انسان وجود داشتهاند.
این نظریه بر آن است که نسل انسان به نوعی حیوان شبیه میمون برمیگردد که در قرنهای متمادی تکامل یافته و به انسان امروزی رسیده است (عقاید داروین، ۱۲۶- ۱۱۱).
اسلام این نظریه را نمیپذیرد و بر آن است که نسل انسان از آدم (علیهالسّلام) و حوا است (المیزان، ۱۶/ ۲۶۰- ۲۵۵).
در اینجا مسئلهای مطرح میشود و آن، این که آیا فرزندان آدم (علیهالسّلام) و حوا با یکدیگر ازدواج کردهاند؛ در حالی که ازدواج برادران و خواهران در ادیان الهی حرام است؟
بدین مسئله پاسخهایی دادهاند؛ از جمله آنکه حرمت ازدواج برادر با خواهر، از احکام تشریعی است نه تکوینی و این گونه احکام پیرو مصالح و مفاسدند.
حکم تشریعی تغییرپذیر است؛ اما حکم تکوینی به هیچ روی تغییر نمیپذیرد.
از این رو، میتوان گفت که ازدواج برادر با خواهر در زمان حضرت آدم (علیهالسّلام) مفسده نداشته و بلکه برای بقای نسل آدم (علیهالسّلام) مصلحت نیز داشته است.
در زمان شرایع بعدی بود که چنین ازدواجی با مفسده مواجه شد و حرام گشت.
پاسخهای دیگری نیز بدین مسئله دادهاند؛ از جمله آنکه خداوند، فرشتگان یا جنیانی را به ازدواج فرزندان آدم درآورد (بحار الانوار، ۱۱/ ۲۴۹- ۲۱۸؛ الاحتجاج، طبرسی/ ۲/ ۴۴).
اینکه آیا انسان کاملترین آفریده خداوند است یا نه، از دو نظر شایان بررسی است:
از قرآن برمیآید که انسان از این لحاظ سرآمد آفریدگان نیست؛ چنانکه میفرماید، آفرینش آسمانها و زمین، شکوهمندتر از آفرینش مردم است (غافر/ ۵۷).
انسان از این لحاظ بر بسیاری از آفریدگان برتری دارد.
قرآن میفرماید، ما اولاد آدم را گرامی داشته و آنان را بر شماری بسیار از آفریدگان برتری دادهایم (اسراء/ ۷۰).
از این تعبیر برمیآید که انسان، هر چند از سرمایه معنوی ارزشمندی -مانند اختیار و حسن تکلیف- بهرهمند است، شریفترین آفریده خداوند نیست (آفرینش و انسان، ۷۹- ۷۶).
با این حال، او از گذر عبودیت و تقرب به خداوند میتواند بر همه آفریدگان مجرد و مادی برتری یابد (المیزان، ۱۳/ ۱۶۵- ۱۶۰).
قرآن کریم، از علم و یقین به عنوان برترین هدف
آفرینش یاد میکند.
در واقع پیدا کردن علم و یقین و رسیدن به معرفت، هدف نهایی
آفرینش انسان است.
پیش از آن، عبادت جا دارد که هدف ابتدایی است؛ چنانکه قرآن میفرماید، ما جن و انس را تنها برای عبادت آفریدیم (ذاریات/ ۵۶) و در جایی دیگر میفرماید، خداوند را عبادت کن تا به یقین برسی (حجر/ ۹۹).
بدین سان، انسان از گذر عبادت، به یقین میرسد که هدف نهایی
آفرینش او است.
یقین، عبارت است از معرفت به ذات و صفات خداوند متعال (معرفتشناسی در قرآن، ۱۳/ ۲۱؛ پیام قرآن، ۱/ ۶۰).
خطیبی کوشکک، محمد، فرهنگ شیعه، ج۱، ص۴۱.
