آل بابویه (دانشنامه)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
خاندان آل بابویه از خاندانهای برجسته علمی
شیعه در قرون سوم تا هفتم هجری، اصلاً قمی و سپس
مهاجر به
ری بودند. نخستین عالم شناخته شده این خاندان علی بن حسین (
ابن بابویه) و برجستهترین چهره آن فرزندش محمد بن علی (
شیخ صدوق) است.
منابع رجالی از تعداد قابل توجهی عالم از این خاندان در طول سه قرن یاد کردهاند و برخی اسناد متوالی پنج تا شش نفری از ایشان را نشان میدهد.
مهمترین شخصیت خاندان، ابن بابویه (صدوق اول) به عنوان فقیهی متقدم و مورد تأیید
امام عسکری (علیهالسلام) و صاحب تألیفاتی مانند «
الامامة و التبصرة» و «الشرایع» بود که فتاوایش مبنای عمل دانشمندان
امامیّه قرار گرفت.
آل بابَویْه، از خاندانهای مهم علمی شیعی در قرون سوم تا هفتم. اصل این خاندان از
قم بوده و سپس بسیاری از افراد آن به ری کوچیدهاند. زمان این کوچ معلوم نیست.
شیخ منتجبالدین رازی (متوفی بعد از سال
۶۰۰ق)، آخرین فرد سرشناس این خاندان، از جدّ خود به عنوان «قمّی نزیل ری» یاد میکند؛ اما به نظر میرسد که این انتقال با استقرار شیخ صدوق (متوفی
۳۸۱ق) در ری آغاز شده باشد.
نخستین عالمِ شناخته شدة این خاندان علیّ بن حسین بن موسی بن بابویه معروف به «
ابن بابویه» و بزرگترین و پرآوازهترینِ ایشان فرزند وی معروف به شیخ صدوق و ابن بابویه و رئیس المحدّثین است. «ابن بابویه»، هم برای پدر و هم برای پسر با قرینه، مثل ذکر
کنیه، به کار میرود. همچنان که تثنیة آن (ابنا بابویه) بر همین پدر و پسر دلالت دارد، نه صدوق و برادرش.
گذشته از سه دانشمند نامبرده، عده بسیاری از افراد این خاندان به مراتب بلند در
فقه و
حدیث دست یافتهاند. نویسندگان کتب تراجم و رجال، از جمله
میرزا عبداللّه افندی در
ریاض العلماء و
ابن حجر عسقلانی در
لسان المیزان و
ابوعلی حائری در
منتهی المقال، به مرتبة علمی و شمارة قابل توجه دانشمندان این خاندان در طول سه قرن اشاره کردهاند.
شهید ثانی سلسله سند برخی احادیث را ارائه کرده که در آنها پنج یا شش تن از آل بابویه به ترتیب با یکدیگر نسبت پدری و پسری داشتهاند.
شیخ سلیمان ماحوزی بَحرانی رسالهای مستقل در شناساندن پانزده تن از بزرگان این خاندان نوشته، در حالی که به گفتة ابوعلی حائری نام چند تنِ ایشان از قلم افتاده است.
برخی از عالمان این خاندان، که غالباً از نسل برادر شیخ صدوق بوده و در ریاض العلماء مذکورند، عبارتند از:
ابوالحسن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی، که به تعبیر
نجاشی «شیخ و
فقیه و متقدم» قمیان در عصر خود بوده و به «فقیه» و «الصدوق الاوّل» و ابن بابویه
شهرت داشته است.
شیخ طوسی در
رجال نام او را آورده و در
الفهرست ضمن اشاره به مقام او در
فقه و
حدیث، بسیاری از کتابهایش را نام برده است.
طبرسی در
الاحتجاج توقیعی را که از
امام عسکری (علیهالسلام) برای ابن بابویه با عباراتی چون «شیخی و معتمدی» صادر شده، نقل کرده است. دیگران نیز این
توقیع را با دیده قبول نگریسته و نقل کردهاند.
محدث نوری با توجه به تاریخ وفات امام عسکری (علیهالسلام)، (سال
۲۶۰ق) و صدور توقیع یاد شده و زمان درگذشت ابن بابویه (سال
۳۲۹ق) نتیجه گرفته که او عمری دراز کرده است.
البته برخی از محققان با استناد به دوره زندگی مشایخ علی بن بابویه و عدم نقل هیچ روایتی توسط او از امام عسکری (علیهالسلام) و عدم اشاره شیخ صدوق به این توقیع، نسبت به صدور آن در حق وی تردید کرده و احتمال دادهاند که مخاطب توقیع یکی از مشایخ او با همان نام و کنیه باشد. همچنانکه تاریخ ولادت او را در ربع آخر
قرن سوم، بعد از وفات امام عسکری (علیهالسلام)، میدانند.
مذاکره او با سومین نایب
امام عصر (عجّلاللهفرجهالشریف)،
حسین بن روح نوبختی، در
بغداد و نیز
مکاتبه او (از جمله به مناسبت درخواست دعا از امام عصر (عجّلاللهفرجهالشریف)، برای فرزنددار شدن) در بیشتر کتابهای رجال ذکر شده است.
ابن بابویه در سال
۳۲۳ق همزمان با کشتار حاجیان به دست
قرامطه، بعد از کسب اجازه از حسین بن روح به
حج رفت و به دلیل راهنمایی او در مورد زمان حرکت، از کشته شدن نجات یافت.
در کتاب
الاعلام بأعلام بیت اللّه الحرام به مناسبت ذکر هجوم قرامطه به مکّه، از شخصی به نام علیّ بن بابویه یاد شده که به هنگام
طواف کشته شد.
برخی او را همان «ابن بابویه» معروف دانستهاند، ولی ابن بابویه در ۳۲۹ق در گذشته.
و مدفن او در
قم مشهور است.
شیخ طوسی در
الغیبه ماجرای برخورد او و نیز
ابوسهل نوبختی را با
حسین بن منصور حلاّج، به دلیل داعیه نیابت امام عصر (عجّلاللهفرجهالشریف)، که به خروج حلاّج از قم انجامید، ذکر کرده است
به گفته
ابوعلی طوسی معروف به مفید ثانی، نخستین کسی که روایات هم موضوع را با حذف سند در یکجا گردآورده، ابن بابویه بوده و متأخّران او این روش را پسندیدهاند.
بنا به گفته او و
شهید اوّل و
علامه مجلسی به دلیل جایگاه علمی و
وثاقت ابنبابویه، دانشمندان
امامیّه فتاوای او را در رسالهای فقهی که برای فرزندش صدوق نوشته، در صورت دست نیافتن به روایت، ملاک قرار میدادهاند؛ همچنانکه شیخ صدوق در
الفقیه ابوابی را با استناد به مطالب همان رساله تدوین کرده و آن رساله فقهی را در شمار اصول حدیثیِ معتمد ذکر کرده است.
نجاشی از تألیفات او هجده کتاب ذکر کرده که از آن جمله است:
الامامة و التبصرة من الحیرة، قرب الاسناد، الشرایع (و این همان رسالة فقهی ابن بابویه است)، التوحید و المنطق.
ابن ندیم به مناسبت ذکر ابن بابویه، جملهای از خطّ
شیخ صدوق نقل میکند که بر اساس آن، پدر وی دویست کتاب و خود او هجده کتاب نوشته است.
شوشتری (تُستری) معتقد است که ابن ندیم در نقل عبارت اشتباه کرده و شماره کتابهای پسر را به پدر و پدر را به پسر نسبت داده است.
از بیشتر کتابهای ابن بابویه اثری برجای نمانده، جز آنکه
علامه مجلسی الامامة و التبصرة او را در اختیار داشته و در مجلدات شانزدهم و هفدهم
بحار الانوار بنابر نقل
آقا بزرگ تهرانی مطالب زیادی از آن را آورده است.
البته تهرانی
و
نوری درباره صحّت انتساب این نسخه تردید کرده و آن را به ظن قوی نوشته یکی از معاصران شیخ صدوق میدانند (افندی نیز در اینباره بحث کرده است).
محقق اردبیلی قرب الاسناد او را در دست داشته و روایاتی از آن را در
حدیقة الشیعة نقل کرده است.
کتاب الشرایع او نیز تا روزگار شهید اول، وجود داشته است
علامه مجلسی
در شمار منابع بحارالانوار کتابی به نام
فقه الرضا را نام میبرد که شخصی
ثقه آن را به
اصفهان آورده و به
امام رضا (علیهالسلام)، نسبت داده است؛ مجلسی (که خود و پدرش این انتساب را پذیرفتهاند) در وصف این کتاب میگوید که بیشتر عبارات آن مطابق است با احکامی که صدوق در الفقیه بدون سند روایی ذکر کرده یا در رسالة فقهی پدر وی وجود دارد یا در کتب فقهی، بدون سند آمده است.
افندی اصفهانی ضمن تأیید قول کسانی که این کتاب را همان الشرایع ابن بابویه میدانند که به دلیل تشابه اسمی وی با امام رضا (علیهالسلام)، (ابوالحسن علیّ بن موسی) به آن حضرت نسبت داده شده، استاد خود را نیز از معتقدان به این نظریه میشمارد (نوری در اثبات صحّت انتساب کتاب به امام رضا (علیهالسلام)، و نفی انتساب آن به ابن بابویه بتفصیل بحث کرده است برای اطلاع بیشتر به آدرس ذیل رجوع کنید:
)
همچنین افندی اصفهانی رسالهای به نام الکَرّ و الفَرّ را به وی نسبت میدهد که صورت مناظره او با
محمد بن مقاتل رازی (متوفی ۲۴۸) در مسایل
امامت است و خود شخصاً آن را دیده است (
سزگین رسالهای را با همین خصوصیت و بدون نام به عبداللّه بن بابویه القمی نسبت داده است برای اطلاع بیشتر به آدرس ذیل رجوع کنید:
)
نام استادان و شاگردان ابن بابویه به طور کامل استقصا نشده است، هرچند که شاگردی او نزد
علی بن ابراهیم قمی و
محمد بن یحیی عطار و
محمد بن حسن صفّار و
عبداللّه بن جعفر حِمْیَری و
سعد بن عبداللّه اَشعری؛ و نیز شاگردی شیخ صدوق و برادر او
حسین بن علی و
ابن ابی مروان و
هارون بن موسی تلَّعکبری نزد او مسلّم است.
ابوعبداللّه حسین بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه، برادر شیخ صدوق و از راویان و مؤلفان
قرن چهارم.
نجاشی و
طوسی بر
وثاقت او تصریح کرده و مؤلفان بعدی نیز قول آن دو را پذیرفتهاند. او و برادرش صدوق قدرت زیادی در فراگیری و حفظ داشتهاند.
از پدر و برادرش و جمعی دیگر روایت کرده و چند کتاب نوشته که یکی از آنها به خواهش
صاحب بن عَبّاد بوده است. شیخ طوسی و
سیّد مرتضی و حسن بن محمد بن حسن القمی، مؤلف تاریخ قم، از او روایت کردهاند. نسبت
منتجبالدین رازی و بیشتر عالمان این خاندان به او میرسد (علاوه بر منابع دیگر برای اطلاع بیشتر به آدرس ذیل رجوع کنید:
).
حسن بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه، برادر صدوق، که به گفته شیخ طوسی، مردی زاهد پیشه بوده و از دانش بهره چندانی نداشته است.
ابوالقاسم حسن بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه، برادرزاده شیخ صدوق و از روایان او؛ از دانشمندان زمان خود بوده و دو فرزند دانشمند به نامهای محمد و حسین داشته است.
محمد بن حسن بن علی بن حسینبن موسی بن بابویه، برادرزاده شیخ صدوق و از راویان او.
علی بن محمّد بن حسن بن حسین بن بابویه؛ فقیهی فاضل از نزدیکان منتجب الدین.
شمسالاسلام حسن بن حسین بن حسن بن حسین بن علی بن بابویه معروف به
حَسْکا (درباره این کلمه رجوع کنید به آدرس ذیل
) از برادر زادگان صدوق و جدّ شیخ منتجب الدین.
وی نزد شیخ طوسی و
سَلاّر بن عبدالعزیز و
قاضی ابن برّاج شاگردی کرد و خود چند کتاب فقهی نوشت.
عبدالجلیل قزوینی که با وی معاصر بوده او را از دانشمندان بزرگ
امامیّه خوانده است.
عبیداللّه بن حسن بن حسین بن بابویه قمی، پدر منتجبالدین و از شاگردان شیخ طوسی و سَلاّر بن عبدالعزیز و ابن بَرّاج و
سید ابن حمزه (احتمالاً
ابویَعلی جعفری، شاگرد
شیخ مفید رجوع کنید به آدرس ذیل:
) و پدر خود بوده است. فرزندش منتجبالدین و
حسن بن حسین بن علی دوریستی از او روایت کردهاند.
سعد بن حسن بن حسین بن بابویه، منتجبالدین او را فقیهی معتمد خوانده و به گفتة
ریاض العلماء احتمالاً عموی منتجب الدین باشد.
بابویه بن سعد بن محمد بن حسن بن بابویه، فقیهی صالح، از شاگردان حَسْکا و مؤلّف کتابی به نام الصراط المستقیم بوده است (علاوه بر منابع معرفی شده رجوع کنید به آدرس ذیل
).
شیخالرئیس حسن بن حسن بن حسین بن علی بن بابویه، نواده برادر صدوق و جد اعلای منتجبالدین، از بزرگان دانشمند امامیه در روزگار خود بوده و
صهرشتی در قَبَس المصباح از او روایت کرده است.
هبةالله بن حسن بن حسین بن بابویه، به گفتة منتجبالدین فقیهی صالح بوده و بنا به گفتة مؤلّف ریاض العلماء از عمو زادگان منتجبالدین است.
اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن بابویه و برادرش اسماعیل که به گفته منتجبالدین نزد شیخ طوسی همه کتابهای او را خوانده و کتابهای دینی به
فارسی و
عربی نوشتهاند. ظاهراً این دو نیز از برادرزادگان صدوق بودهاند.
حسین بن حسن بن محمد بن موسی بن بابویه القمی، فقیهی از خاندان بابویه و خواهر زاده و راوی ابن بابویه پدر. همچنین
شیخ طوسی از شخصی به نام جعفر بن حسین بن حسکة القمی روایت کرده و او خود از راویان صدوق است. مؤلّف ریاض العلماء شخصی دیگر به نام حسکة بن بابویه را نام میبرد و احتمال میدهد که جد دانشمند مذکور بوده و از خاندان شیخ صدوق میباشد.
۱. محمدمحسن آقابزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۲. ابن بابویه، الامامة والتبصرة منالحیرة، چاپ حسینی، بیروت ۱۴۰۷؛
۳. ابنحجر عسقلانی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن ۱۳۳۰؛
۴. ابن ندیم، کتاب الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ ش؛
۵. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱، جاهای متعدد، ذیل نامها؛
۶. سلیمان بن عبدالله بحرانی، فهرست آل بابویه و علماءالبحرین، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۴، ص ۳۱ـ۶۳؛
۷. محمدتقی تستری، قاموس الرجال، تهران ۱۳۴۰ـ۱۳۹۱؛
۸. فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی، نقله الی العربیة، محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۲ـ۱۴۰۳/۱۹۸۲ـ۱۹۸۳؛
۹. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمعالبحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش؛
۱۰. محمدبن حسن طوسی، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰؛
۱۱. محمدبن حسن طوسی، الفهرست، نجف ۱۳۸۰؛
۱۲. عبدالله مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲؛
۱۳. محمد باقربن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛
۱۴. علیبن عبیدالله منتجبالدین رازی، فهرست اسماء علماء الشیعة و مصنّفیهم، قم ۱۴۰۴، مقدمه و جاهای متعدد، ذیل نامها؛
۱۵. احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهربرجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۴؛
۱۶. حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل، قم ۱۳۱۸ـ۱۳۲۱.
دانشنامه جهان اسلام، برگرفته از مقاله «بابویه».
