• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابن حسول همدانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف





ابن حسول همدانی (م حدود ۴۵۰ هـ.ق) ادیب، دبیر، شاعر و وزیر دوره آل‌بویه بود که اصالتش از همدان و پرورش‌یافتهٔ ری بود.
او از شاگردان بزرگانی چون صاحب بن عباد و ابن فارس بود و در شهرهایی چون بغداد، اصفهان و نیشابور سفر کرد.
وی در دستگاه‌های حکومتی آل‌بویه، غزنویان و سلجوقیان مناصب مهمی چون وزارت و دبیری داشت.
آثار متعددی از جمله رسالات ادبی، تاریخی و نامه‌نگاری از او برجای مانده و اشعار زیادی در مدح اهل بیت سروده است.
ایشان حدود سال ۴۵۰ (هجری قمری) در ری درگذشت.



ابوالعلاء محمد بن علی بن حسّول همدانی رازی ملقب به صفی‌الملک و صفی‌الحضرتین و معروف به ابن حسول از وزرای آل بویه، دبیر، کاتب، ادیب، مورخ و از شعرای اهل‌بیت (علیهم‌السلام) بود.
او یکی از مشهورترین افراد خاندان آل حسول بود
[۱۸] شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶.
که از همدان برخاست، ولی در ری پرورش یافت.
[۱۹] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶.

وی سفری به بغداد، اصفهان، قزوین، نیشابور و سفری مجدد به همدان داشت.


ابوالعلاء از محضر بزرگانی چون صاحب بن عباد و ابوالحسین احمد بن فارس استفاده کرد.



محمد بن علی به شهرهایی که سفر می‌کرد برخی از دانشمندان این شهرها نیز چون ابومنصور عبداللّه لملک ثعالبی (م ۴۲۹ هـ.ق)،
[۳۴] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶-۱۲۷.
ابوالحسن علی بن حسن باخرزی (م ۴۶۷ هـ.ق)، شجاع بن فارس بن حسین ذهلی (م ۵۰۷ هـ.ق)، حسن بن احمد بن حسن حداد اصفهانی (م ۵۱۵ هـ.ق) و احمد بن سُلیم مقری از محضر او استفاده کرده و بعضاً روایتگر از او بوده‌اند.



صفی‌الملک در زمان مجدالدوله در ری به وزارت دست یافت.
با تسلط سلطان محمود غزنوی بر ری و همچنین در زمان پسرش سلطان مسعود او در این شهر و در غزنه به کار دبیری و نویسندگی در دیوان رسائل اشتغال پیدا کرد.
[۴۳] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶-۱۲۷.

همچنین در دستگاه سلجوقیان، دبیر و کاتبی فاضل به شمار می‌رفت.
[۴۴] راوندی، محمد بن علی، راحة الصدور، ص۱۰۸- ۱۰۹.



صفی‌الحضرتین کتاب‌های از او برجا مانده است. بعضی از آثارش با بذله‌گویی و طنز همراه بوده که این آثار عبارت‌اند از:
• رسالةٌ فی فضل اللّه لحر علی البرد؛
• مناقب الحضرة السلطانیه؛
• تفضیل الاتراک علی سائر الأجناد؛
[۴۹] شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶.

نسخه خطی این کتاب در موزه عراق بوده و مقدمه این کتاب در مجلة الجمعیة التاریخیة الترکیه به چاپ رسیده است.
• اثر دیگر او نامه‌های او به برخی از بزرگان است که در مجموعه‌ای خطی در کتابخانه واتیکان نگهداری می‌شود.
• اشعار بسیاری نیز از او به یادگار مانده که بعضی منابع به آن‌ها اشاره کرده‌اند.
[۵۶] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۱۴.
[۵۷] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۷-۱۳۲.

از جمله اشعار بسیاری در مدح اهل‌بیت و ائمه اطهار (علیهم السلام) سروده که نمونه‌ای از آن را در بعضی از منابع می‌توان مشاهده کرد.
[۵۹] سماوی، شیخ محمد، الطلیعه من شعراء الشّیعه، ج۲، ص۲۸۱.
[۶۰] شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶ - ۲۲۷.



ابن حسول درباره طول عمرش، بعضی منابع از این‌که او عمری دراز داشته خبر داده‌اند.
وی در سال ۴۵۰ (هجری قمری) یا همین حدود در ری وفات کرد.
[۶۹] سماوی، شیخ محمد، الطلیعه من شعراء الشّیعه، ج۲، ص۲۸۱.

(دیگر منابع:
[۷۲] ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، ص۱۳۹.
[۷۳] راوندی، محمد بن علی، راحة الصدور، ص۴۸۰- ۴۸۲.
[۷۴] منشی کرمانی، ناصرالدین، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، ص۵۵-۵۶.
[۷۶] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۳۰.
[۷۷] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۱۸.
[۷۸] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۲.
[۷۹] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۴۲.
[۸۰] ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۴۶.
)



۱. ↑ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، ص۲۲۸.    
۲. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۳. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۴. ↑ باخرزی، علی بن حسن، دمیه القصر و عصره اهل العصر، ص۴۱۱.    
۵. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۶. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۷. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۷۶.    
۸. ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص ۴۶۲.    
۹. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۱۰. ↑ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، ص۲۲۸.    
۱۱. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۷۶.    
۱۲. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۱۳. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۱۴. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۱۵. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۱۶. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۷۶.    
۱۷. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۱۸. ↑ شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶.
۱۹. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶.
۲۰. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۲۱. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۲۲. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۲۳. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۷۶.    
۲۴. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۲۵. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۲۶. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۲۷. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۲۸. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۲۹. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۳۰. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۳۱. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۳۲. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۳۳. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۳۴. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶-۱۲۷.
۳۵. ↑ باخرزی، علی بن حسن، دمیه القصر و عصره اهل العصر، ص۴۱۱.    
۳۶. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۳۷. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۳۸. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۳۹. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۴۰. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۴۱. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۴۲. ↑ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، ص۲۲۹.    
۴۳. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۶-۱۲۷.
۴۴. ↑ راوندی، محمد بن علی، راحة الصدور، ص۱۰۸- ۱۰۹.
۴۵. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۴۶. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۴۷. ↑ باخرزی، علی بن حسن، دمیه القصر وعصره اهل العصر، ص۴۱۲.    
۴۸. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۴۹. ↑ شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶.
۵۰. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۵۱. ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص ۴۶۲.    
۵۲. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۵۳. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۵۴. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۵۵. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۲، ص۷۶.    
۵۶. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۱۴.
۵۷. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۷-۱۳۲.
۵۸. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۵۹. ↑ سماوی، شیخ محمد، الطلیعه من شعراء الشّیعه، ج۲، ص۲۸۱.
۶۰. ↑ شبستری، عبدالحسین، مشاهیر الشعراء الشیعه، ج۴، ص۲۷۶ - ۲۲۷.
۶۱. ↑ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید، تاریخ بیهق، ص۲۲۹.    
۶۲. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۶۳. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۴، ص۹۸.    
۶۴. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۶۵. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۴۴.    
۶۶. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۶۷. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۲۶۶.    
۶۸. ↑ باخرزی، علی بن حسن، دمیه القصر وعصره اهل العصر، ص۴۱۲.    
۶۹. ↑ سماوی، شیخ محمد، الطلیعه من شعراء الشّیعه، ج۲، ص۲۸۱.
۷۰. ↑ باخرزی، علی بن حسن، دمیه القصر وعصره اهل العصر، ص۴۱۲.    
۷۱. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۴۴.    
۷۲. ↑ ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، ص۱۳۹.
۷۳. ↑ راوندی، محمد بن علی، راحة الصدور، ص۴۸۰- ۴۸۲.
۷۴. ↑ منشی کرمانی، ناصرالدین، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، ص۵۵-۵۶.
۷۵. ↑ ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمة الدهر، ج۵، ص۲۵۳.    
۷۶. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۳۰.
۷۷. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۱۸.
۷۸. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۲۲.
۷۹. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۴۲.
۸۰. ↑ ثعالبی نیشابوری، عبدالملک، تتمة یتیمة الدهر، ج۵، ص۱۴۶.
۸۱. ↑ سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، ج۱۰، ص۲۴۳.    
۸۲. ↑ ابن شاکر کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، ج۳، ص۴۳۰.    
۸۳. ↑ ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۶۴، ص۳۴۹.    
۸۴. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۵۱۲.    
۸۵. ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۵، ص۴۱۷.    
۸۶. ↑ رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، ج۳، ص۴۶۰.    
۸۷. ↑ ابن منظور، محمد بن مکرم، مختصر تاریخ دمشق، ج۲۷، ص۲۸۷.    
۸۸. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۶، ص۲۷۶.    
۸۹. ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص ۴۶۲.    
۹۰. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۲، ص۳۸۳.    
۹۱. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۱۸۲.    
۹۲. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۷۲.    
۹۳. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۴۴.    
۹۴. ↑ امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۴۴۷.    
۹۵. ↑ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۱۰، ص۳۱۸.    
۹۶. ↑ مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۴، ص۱۴۰۳.    



• پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن حسول همدانی»، ج۳، ص۳۷۹.






جعبه ابزار