اشتباهات شهرستانی و دکتر سامی النشار (فرهنگ عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
در نقد رویکرد علمی
سامی نشار در «نشأة الفكر الفلسفی»؛ نویسنده با نقد روش‌شناختیِ این دو چهره در گزارش عقاید
شیعه، بر سه محور تأکید دارد:
تداوم نگاه خصمانه: بازتولیدِ پیش‌داوری‌های تاریخی در پژوهش‌های معاصر.
اتهام‌زنی عقیدتی: نسبت‌دهیِ نادرستِ باورهای «جهمیه» به شیعه و انکار نقش
امام علی (علیه‌السّلام) در
فلسفه و
کلام.
بی‌اعتباری منابع: اتکای نشار به گزارش‌های مخدوشِ ملطی،
بغدادی و
ابن‌حزم و انکارِ جایگاه علمیِ عالمان شیعه.
جانبداریِ افراطی: نقدِ توجیهِ جنایتِ قتل امام علی (علیه‌السّلام) به‌عنوان
«اجتهاد» توسط ابن‌حزم.
اگر
شهرستانی در قرن ششم این جفا را در حق
شیعه روا داشته است، در عصر معاصر ما که روابط ملت‌ها با هم صمیمی‌تر شده و فاصله‌ها از میان رفته است، دکتر
«سامی» در کتاب
«نشاة الفکر الفلسفی فی الاسلام» به تشریح عقائد شیعه پرداخته و بی‌مهری‌های فراوانی در مورد آنان اعمال کره است که نمونه‌ای را یاد آور می‌شویم.
الف: وی می‌گوید: در عقائد
«جهمیه» عنصر شیعی موجود است زیرا شیعه در زمینه
«ایمان» اصالت را به
عقیده می‌دهد نه به عمل.
ب: او با قلمی حماسی می‌کوشد خطبه‌ای را که علی (علیه‌السّلام) هنگام بازگشت از
صفین ایراد فرموده و در آن از اندیشه
جبریه انتقاد فراوانی فرموده است، انکار کند، بلکه میخواهد این‌اندیشه را که
امام علی (علیه‌السّلام) پیشوای‌اندیشههای فلسفی در اسلام بوده، نفی کند.
مدارک او برای نگارش‌اندیشه شیعه، کتاب‌هایی است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
«التنبیه و الرد» نگارش
ابی الحسین ملطی (متوفای ۳۷۷) که خود از
حشویه بوده و به حق کتاب او حشو است؛ و شگفت این که نشار می‌گوید:
او نخستین کسی است که درباره عقائد شیعه چیزی نوشته است، در حالی‌که
ابوالحسن اشعری (متوفای ۳۲۴) قبل از او در
«مقالات الاسلامیین» عقائد شیعه را مطرح کرده است.
«الفرق بین الفرق» نگارش
عبدالقاهر بغدادی (متوفای ۴۲۹)؛ کتاب یاد شده یکی از مدارک
دکتر نشار است.
نویسنده این کتاب به‌قدری بدزبان است که هیچ فرقه و ملتی از
بدگویی او جان به سلامت نبرده است، در این کتاب واضح‌ترین مسائل مربوط به شیعه انکار شده است، تا آنجا که می‌گوید:
در میان شیعیان، پیشوایی در
فقه و
حدیث، بزرگی در
لغت و
نحو، انسان مورد اعتمادی در
غزوات و سیره و تاریخ، و خطیب سخنوری در پند و اندرز، وجود نداشته است و پیشوایان این رشته‌ها همه از
اهل سنت و جماعت بوده‌اند.
ما از نقد این جمله‌ها صرف نظر می‌کنیم و نظر خواننده منصف را به یک نکته جلب می‌کنیم و آن اینکه:
این مرد ساکن
بغداد بود، درست در عصری که
شیخ مفید و
سیّد مرتضی در بغداد می‌زیستند؛ آیا شیخ مفید و سیّد مرتضی پیشوایی بزرگ در
کلام، و استادی توانا در ادب نبودند؟ انسان چقدر باید متعصّب و بی‌پروا باشد که به انکار بدیهیّات برخیزد؟
«یافعی» در حق شیخ مفید می‌گوید: او دانشمند و پیشوای شیعه، نویسنده کتاب‌های فراوان و استاد آنان به شمار می‌رفت و در علم کلام و
جدل و فقه سر آمد بود، و با مخالفان و اصحاب عقائد گوناگون با عظمت و جلالت مناظره می‌کرد.
ابن کثیر می‌گوید: دانشمندان بسیاری از همه طوائف در مجلس وی می‌نشستند.
آیا کسی می‌تواند در
امامت و پیشوایی سیّد مرتضی و برادر وی
سیّد رضی در
ادب و
تفسیر و کلام، تردید کند؟
در حالی‌که
ثعالبی می‌گوید: امروز در بغداد ریاست، و بزرگی و مجد و شرف و دانش و ادب، به مرتضی رسیده است.
«الفِصَل»، نگارش
ابن حزم ظاهری (متوفای ۴۵۶) می‌گوید:
ابن ملجم در قتل امام امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)
مجتهد بوده و به خاطر اجتهادش ماجور است و پاداش هم دارد، آنگاه شعر
عمران بن حطان خارجی را سند اندیشه خود قرار داده که می‌گوید:
| یا ضربة من تقیّ ما اراد بها • • • • • الا لیبلغ من ذی العرش رضوانا | | |
| | |
ای خوشا ضربتی که یک
انسان پارسا (بر فرق امام علی وارد ساخت) و هدفی جز رسیدن به رضایت صاحب
عرش (خدا) نداشت.
ما درباره این نوع اجتهادهای بی‌پایه، در جای خود سخن گفته‌ایم ولی یادآور می‌شویم که شعر آن خارجی ناپاک آنچنان عواطف عموم مسلمانان را جریحه‌دار کرده که از طرف آزاد‌اندیشان اهل سنت نه تنها مورد نکوهش قرار گرفته بلکه در نقد او اشعاری سروده‌اند.
مثلاً
ابوالطیب طاهر بن عبداللّه شافعی در ردّ او چنین می‌گوید:
| یا ضربة من شقیّ ما اراد بها • • • • • الا لیهدم للاسلام ارکانا | | |
| | |
چه بد ضربتی بود از انسان بدبختی که هدفی جز ویران کردن پایه‌های
اسلام نداشت!
•
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۱، ص۱۱.
