بردسیر بزرگ
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بردسیر، شهرستان و شهری در استان
کرمان است، که پیش‌تر «مشیز» نامیده می‌شد و نامش از «به اردشیر» گرفته شده است. این ناحیه تا قرن هشتم قمری بر مرکز ولایت کرمان اطلاق می‌شد و سپس به تدریج به ناحیه کوهستانی غرب کرمان و آبادی مشیز گفته شد.
شهرستان بردسیر در جنوب غربی کرمان واقع است و
کشاورزی،
دامداری و قرار گرفتن در مسیر کرمان (سیرجان) بندر عباس اهمیت اقتصادی و ارتباطی به آن داده است.
آثار تاریخی آن شامل
تل ابلیس،
برج نگار،
بقعه پیر برحق و
قلعه مشیز است. جمعیت شهرستان در سرشماری ۱۳۷۵ش حدود ۶۵٬۷۴۵ نفر بوده است.
مشیز در
دوره سلجوقیان مرغزار پهناوری بود و بعدها قلعه‌ای به نام ابردژ داشت که در حوادث تاریخی
دوره زند و
قاجار نقش داشت.
بَرْدْسیر، شهرستان و شهری در استان
کرمان است، که از آن به مشیز نیز یاد مى‌شود. بردسیر معرب بردشیر مأخوذ از به اردشیر است.
این نام در
زبان پهلوی «وِه‌ْ اَرْتَخْشیر» بوده که بعدها به «وه اردشیر» و «بِه‌اردشیر» تبدیل شده است.
برخى از جغرافى‌نویسان نام بردسیر را به معنای منطقه سردسیر در مقابل گرمسیر آورده‌اند.
تا قرن
۸ق/۱۴م نام بردسیر بر مرکز ولایت کرمان (شهر کنونى کرمان) اطلاق مى‌شد. پس از این تاریخ، نام کرمان نیز در منابع به جای بردسیر به کار برده مى‌شده است.
ظاهراً از قرن
۱۰ق به بعد نام بردسیر دیگر برای اطلاق به مرکز ایالت به کار برده نشد.
بردسیر به تدریج به ناحیه کوهستانى غربى کرمان (بلوک بردسیر) و در نهایت به صورت عام به آبادی مشیز اطلاق شده است.
این شهرستان از شمال به شهرستان‌های کرمان و
رفسنجان، از شرق به شهرستان کرمان، از جنوب به
شهرستان بافت، و از مغرب به شهرستان‌های رفسنجان و
سیرجان محدود است.
شهرستان بردسیر از یک بخش، ۶ دهستان و ۳ شهر به نام‌های بردسیر، گلزار و نگار تشکیل شده است.
این شهرستان در دره‌ای با جهت شمال غربى، جنوب شرقى در جنوب غربى کرمان واقع است. دره دارای شیب ملایمى است که ارتفاع آن میان ۱۹۷۰ و ۲۳۰۰ متر از سطح
دریا تغییر مى‌کند.
کوه کله گاو در شمال غربى دره بردسیر، کوه‌های بال‌دراز و کله قرمز در حد شمالى دره، کوه‌های جوپار در حد شرقى دره، کوه هزار در جنوب دره بردسیر
کوه توم بلوچى در مغرب کوه هزار، کوه سنگ صیاد و کوه‌های اهورک و نارپ در مغرب آن، کوه چهل تن در گوشه جنوب غربى دره، کوه پنج در مغرب دره بردسیر، کوه شاه یا لاله‌زار در جنوب دره، و کوه بیدخون (بیدخان) در جنوب شرقى شهرستان واقع است.
یکی از رودهای مهم این شهرستان لاله‌زار است که از کوه‌های لاله‌زار و بیدخون سرچشمه مى‌گیرد؛ سپس با پیوستن رودخانه‌های فصلى پرشمار به آن و
آبیاری نمودن زمین‌های جنوب شهر بردسیر به نام رود آب بخشا از حدود یک کیلومتری شرق بردسیر عبور مى‌کند. این رود در جهت شمال باختری ادامه مى‌یابد و سپس به نام کبوترخان در زمین‌های شرق رفسنجان فروکش مى‌نماید.
بعد از لاله‌زار، رود چاری از لحاظ اهمیت دومین رود دره بردسیر است.
از آب‌های راکد شهرستان مى‌توان به دریاچه ترشاب و دریاچه حلبى‌ساز اشاره کرد.
کاریزها و چاه‌های ژرف زیادی نیز در اطراف بردسیر وجود دارد.
آب و هوای این شهرستان معتدل و کوهستانى، و زمستان‌های آن
سرد است. این شهرستان میدان وزش بادهای موسمى و فصلى است.
جمعیت شهرستان در سرشماری ۱۳۷۵ش، ۶۵۷۴۵ نفر بوده است که از این شمار ۶۱/۳۹% در نقاط شهری و ۹۵/۵۷% در نقاط روستایى سکنى داشته‌اند.
تیره‌های گودری، کماجى، خضری و کورکى از طایفه افشار در اطراف این شهرستان به شیوه چادرنشینان زندگى مى‌کنند.
کشاورزی عمده‌ترین فعالیت و درآمد اقتصادی مردم این شهرستان را تشکیل مى‌دهد. مهم‌ترین فرآورده‌های کشاورزی بردسیر
گندم،
جو،
چغندرقند،
پنبه، دانه‌های روغنى،
سیب‌زمینی،
پسته، میوه و تره‌بار است. در بیشتر مزارع همراه با کشاورزی، دامداری به ویژه پرورش
گوسفند رواج دارد.
مهم‌ترین صادرات بردسیر اینهاست:
غلات، چغندرقند، مواد لبنى،
پشم، پنبه، قالى، گلیم و جاجیم
این شهرستان به سبب قرار گرفتن در مسیر راه کرمان - سیرجان - بندرعباس، از اهمیت ارتباطى فراوان برخوردار است.
این شهر در ۵۶ و ۳۴ طول شرقى و ۲۹ و ۵۵ عرض شمالى، و در ارتفاع ۲۰۴۰متری از سطح دریا واقع است.
جمعیت شهر بردسیر طبق سرشماری ۱۳۷۵ش،۲۵۵۲۴ نفر بوده است.
سابقه تاریخى شهرستان بردسیر به دوره پیش از
اسلام برمى‌گردد و براساس کشفیات باستان‌شناسى، قدمت سکنى در تل ابلیس (در ۱۸ کیلومتری جنوب شرقى شهربردسیر نزدیک روستای على‌آباد) حدود ۷ هزار سال تخمین زده شده است.
در روستای نگار (قنات باغ‌نگار) در ۱۸ کیلومتری جنوب شرقى بردسیر که راه اصلى
کرمان به بافت از آن مى‌گذرد، ویرانه‌های مسجدی کهن با مناره‌ای از
دوره سلجوقی به نام برج نگار، با کتیبه‌ای به خط کوفى در آن قرار دارد.
ظاهراً این ویرانه‌ها با مقر شهر تاریخى خَنّاب
مطابقت دارد که در مسیر راه سیرجان و بم قرار داشته است. به نوشته
مقدسی این شهر در قرن
۴ق/۱۰م مسجد جامعى در میان بازار داشته، و دارای کشتزارهای فراوان بوده است.
آبادی کوچک غویرا (یا غُبیرا) در حدود ۴۵ کیلومتری شرق شهر بردسیر نیز دارای آثار تاریخى است. به گفته مقدسى غبیرا دارای کهن‌دژی بوده، و
مسجد جامع آن در میان شهر، و بازار آن در بیرون شهر توسط ابن الیاس ساخته شده بوده است.
روستای قلعه عسکر در حدود ۶۴ کیلومتری جنوب شهر بردسیر دارای کاروانسرایى قدیم (از
دوره قاجاریه) است.
بردسیر زیارتگاهى به نام
بقعه پیر بر حق جارسوز از قرن
۷ق/۱۳م دارد که احتمالاً روی آتشکده‌ای بنا شده است.
این بقعه دارای تزیینات گچ‌بری و خطوط کوفى و نقاشی‌های بسیار جالب، و آرامگاه ۳ تن از مشاهیر است.
از مشیز نخستین‌بار در اوایل سده
۶ق/۱۲م در
عقدالعلی با عنوان مرغزار مشیز یاد شده است.
در
دوره سلاجقه کرمان، آبادی مشیز مرغزار پهناوری بود که همه ساله احشام و اسب‌ها را در آنجا به چرا مى‌بردند و امرای ولایت در آنجا به ییلاق مى‌رفتند.
قرارگیری این شهر بر سر راه‌های اصلى، آن را به محل کشاکش و نزاع در برخى مقاطع تاریخى تبدیل کرد.
در سال
۱۲۰۵ق/۱۷۹۱م
لطف علی‌خان زند از راه سیرجان وارد مشیز شد و محمد قلى خان اَرشلوی مشیزی، رئیس بلوک بردسیر از وی استقبال کرد.
در سال
۱۲۰۸ق آقا محمد خان قاجار برای تصرف قلعه مشیز با لطف على‌خان جنگید و او را
شکست داد و لطف على‌خان ناچار به
کرمان گریخت.
در سال
۱۲۵۷ق/ ۱۸۴۱م قلعه مشیز به تصرف آقا خان محلاتى درآمد و از آنجا فتح‌نامه به اطراف و اکناف فرستاد.
میرزا آقا خان کرمانی از آزادی‌خواهان عصر مشروطیت، در قلعه مشیز از دهات بلوک بردسیر متولد شد.
مقارن
دوره قاجار، مشیز قلعه معروفى به نام ابردژ داشت.
این قلعه مقر عامل حکمران کرمان و ضابط املاک خالصه بلوک بردسیر بود.
به گفته وزیری در همین دوره، بلوک بردسیر دارای محصولات کشاورزی انبوهى بود که به ویژه
نخود آن از طریق
بندرعباس به
هندوستان صادر مى‌شد.
۱. نولدکه، تئودر، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب، تهران، ۱۳۵۸ش.
۲. ناصرالدین منشى کرمانى، سمط العلى، به کوشش عباس اقبال آشتیانى، تهران، ۱۳۶۲ش.
۳. مرعشى صفوی، محمد خلیل، مجمع التواریخ، به کوشش عباس اقبال آشتیانى، تهران، ۱۳۲۸ش.
۴. فرهنگ جغرافیایى آبادی‌های کشور (سیرجان)، اداره جغرافیایى ارتش، تهران، ۱۳۶۲ش، ج ۱۰۵.
۵. سرشماری عمومى نفوس و مسکن (۱۳۷۵ش)، نتایج تفصیلى، شهرستان بردسیر، مرکز آمار ایران، تهران، ۱۳۷۶ش.
۶. جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۶۶ش.
۷. پاپلى یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبى کشور، مشهد، ۱۳۶۷ش.
۸. ابن اثیر، الکامل.
۹. افضل‌الدین کرمانى، احمد، عقد العلى، به کوشش على‌محمد عامری نائینى، تهران، ۱۳۵۶ش.
۱۰. باستانى پاریزی، محمد ابراهیم، تعلیقات بر جغرافیای کرمان (نک: هم، وزیری).
۱۱. رزم‌آرا، على، جغرافیای نظامى کرمان، تهران، ۱۳۲۳ش.
۱۲. زین العابدین شیروانى، بستان السیاحه، تهران، ۱۳۱۵ق.
۱۳. شبانکاره‌ای، محمد، مجمع الانساب، به کوشش هاشم محدث، تهران، ۱۳۶۳ش.
۱۴. محمد بن ابراهیم، سلجوقیان و غز در کرمان، به کوشش باستانى‌پاریزی، تهران، ۱۳۴۳ش.
۱۵. مشیزی (بردسیری)، محمدسعید، تذکره صفویه کرمان، به کوشش باستانى پاریزی، تهران، ۱۳۶۹ش.
۱۶. مقدسى، محمد، احسن التقاسیم، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۷م.
۱۷. میرحیدر، دُرّه، «گزارشى از یک مطالعه جغرافیایى»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۴۶ش، س ۱۴، شم ۴.
۱۸. نشریه دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسى اجتماعى وزارت کشور، تهران، ۱۳۷۹ش، شم ۲.
۱۹. وزیری کرمانى، احمدعلى، تاریخ کرمان، به کوشش باستانى پاریزی، تهران، ۱۳۴۰ش.
۲۰. وزیری کرمانى، جغرافیای کرمان، به کوشش باستانى پاریزی، تهران، ۱۳۵۳ش.
۲۱. هدایت، رضاقلى، ملحقات روضة الصفا، تهران، ۱۳۳۹ش.
۲۲. EI ۲.
۲۳. Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ۱۹۶۶.
۲۴. Barthold, W. W., An Historical Geography of Iran, tr. S. Soucek, Princeton, ۱۹۸۴.
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «برخوار و میمه (مقاله‌دوم)»
