برده و بردهداری دانشنامه
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
برده و بردهداری، نهادی کهن در تمدن بشری و سرزمینهای اسلامی بود که در آن
انسان، مالک انسان دیگر میشد. در
زبان عربی «عَبْد (مفرداتقرآن)» برای برده
مرد و «
اَمَة» برای برده
زن به کار میرفت و واژگانی چون «رقیق» و «
رقبه» نیز در این معنا رایج بود.
پیش از
اسلام بردگی در
عربستان رواج داشت و بیشتر بردگان، حبشیتبار بودند که از راه
تجارت یا
اسارت به
حجاز میآمدند.
قرآن کریم بردگی را به طور کامل نفی نکرد، اما آزاد کردن برده را کاری نیکو شمرد و آن را
کفاره برخی گناهان قرار داد.
احادیث نیز بر رفتار مهربانانه با بردگان تأکید کردند و آنان را برادر خواندند و به تقسیم خوراک و پوشاک با ایشان سفارش نمودند. فقه اسلامی نیز با احکامی چون
مکاتبه و
ازدواج بردگان کوشید تا این نهاد را محدود سازد و کرامت انسانی بردگان را پاس دارد.
برده و بردهداری، انسان مملوک و سنّت مالکیت انسانی بر انسانی دیگر است. رسم بردهداری که مطابق آن یک انسان موضوع مالکیت انسان دیگر قرار میگرفته، با سابقهای دیرین در تمدن بشری، در
فرهنگ و تمدن اسلامی نیز مطرح بوده است.
در این مقاله واژه «برده»، «عبد» و امثال آن، تاریخ بردگی در سرزمینهای اسلامی، دیدگاههای قرآنی و احکام فقهی و اخلاقی آن بررسی میشود.
لفظ رایج برای «برده» در
زبان عربی، «عَبد» است، (شایع ترین صیغه جمع آن در این معنی «
عَبید» است؛ با اینهمه، در قرآن کریم، «عِباد»
آمده است.)، و به تعبیر دقیقتر، برای «برده مرد» بوده است، و به «برده زن»، «
اَمَة» (جمع آن: اِماء) میگفتهاند.
هر دو لفظ از واژگان سامی باستاناند و در زبان عبری
تورات نیز در همین معنی به کار رفتهاند. در زبان ادبی عربی، اسم جنس «رقیق»، بر «برده»، در مفرد و مذکّر و در اسم جمع، اطلاق میشود. این لفظ، در قرآن کریم نیامده است، اما به جای آن لفظ «
رَقَبَه» (به معنای «گردن، قفا») به کار رفته است (از جمله در
سوره مائده ) و قرآن عبارت کنایی
(ما مَلَکَت اَیمانُکُم) (مثلاً در
سوره نساء ) را به کار میبرد.
(عَبداً مَملوکاً) به معنای برده، ناظر به همین عبارت کنایی است.
بیگمان، صورت اسمی یافتن «مملوک» به معنای «برده» (بعداً به معنای «برده خانهزاد») از همین تعبیر ناشی شده است. طیّ تاریخ، در زبان عربی، همچنانکه در زبانهای دیگر، تعبیرهای دبانهای با مدلول دقیق «پسر، دختر» یا «خادم، خادمه» تغییراتی کردهاند، مانند «فَتی'» (نث آن: «
فَتاة») که در قرآن آمده؛ «غُلام» برای «برده مرد»؛ «جاریه» برای «برده زن» که هر دو فراوان به کار رفته است.
«وَصیف» بویژه برای مرد (نث آن «وَصیفه» نیز وجود دارد)؛ و «خادم» بویژه برای زن (همچنین برای «خواجه، خنثی»)، که هر دو سرانجام در بعضی کشورها معنای «غلام و کنیز سیاه» یافته است. واژه «
اسیر» نیز در معنای حقیقیِ «گرفتار» است.
برای افاده اسم معنای «بردگی»، «رِقّ» آمده است یا لفظی
مشتّق از «عَبد» چون «عُبودیّت». «بردهدار» را «سیّد»، («
مَولی» و در زبان حقوقی «مالک») میخوانند.
متضّاد «برده»، یعنی «مرد یا زن آزاد»، را «حُرّ» (مرجوع کنید به نث آن: «حُرَّة») میخوانند. در
زبان ترکی «قول» یا «کوله»، «بنده» (برگرفته از
فارسی)، «اسیر» (برگرفته از عربی)، «غلام» برای مرد، و «جاریه» و «خلائق» برای زن، بر «برده» اطلاق میشود.
در زبان فارسی، علاوه بر «بنده»، «غلام» برای مرد و «کنیز» برای زن به کار میرود.
پیش از
اسلام، بردگی در
عربستان، مانند دیگر سرزمینهای جهان باستان و پیش از عصر میانه، رایج بوده است. اما با معلومات پراکندهای که درباره این دوره در دست است، نمیتوان با اطمینان به بیشترِ مسائل این نهاد اجتماعی پاسخ داد.
در آستانه هجرت، اکثریت بردگان عربستان غربی، یعنی کالایی بازرگانی که در
مکّه فراوان بود و سوداگرانی چون عبدالله جُدعان
از فروش آن ثروت میاندوختند، زنگیان حبشی بودند که عدهای از آنان بعداً هسته پاسداران مکّه به نام «احابیش» را تشکیل دادند.
بلال، نخستین اذانگوی اسلام، از همین بردگان بود. بیگمان کاروانیان عرب، بردگان سفید پوستِ عرب نژاد را، که شمارشان بسی کمتر بود، با خود میآوردند یا بادیه نشینان عرب اینگونه بردگان را به اسیری میگرفتند. برای نفی وجود بردگان عربنژاد هیچ دلیلی در دست نیست، هر چند بازخرید اسیران در میان قبایل بادیه نشین کاملاً رواج داشته است.
شاهد مثال موثّق آن،
زید بن حارثه کَلبی است که بعدها پسرخوانده
حضرت محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) شد. اما درباره برده گرفتن افراد در ازای
دَین یا فروش کودکان بهدست اولیای آنان شاهدی در دست نیست؛ روایات متأخّر و نادری که این قبیل حوادث در آنها نقل شده
این کودکان را بیسرپرست معرفی کرده است.
از اینها گذشته، دور از احتیاط خواهد بود اگر اطلاعات پراکنده و اندکی را که در احوال بردگان حجازِ پیش از
اسلام به دست میآید، به همه حوزههای جغرافیایی و اجتماعی تعمیم دهیم. چه بسا رفتار بادیهنشینان با یکجانشینان در این باره متفاوت بوده باشد. تحقیر مداوم نسل بردگان، ولو تنها از جانب مادر، و هجو کسی که اسیر را به زنی میگیرد.
چه بسا بیشتر از جمله ویژگیهای روحیه بادیهنشینی باشد تا بازتاب رفتار عام شهرنشینان.
زندگینامه عَنتَره،
شاعر و فارِسِ عرب، پسر مردی بادیهنشین و زنی از بردگان حبشی که میبایست دلاوریها نشان میداد تا پدرش او را به فرزندی خود بپذیرد، «داستانی است ساخته و پرداخته»
در مخالفت با محرومسازی از
ارث، اگر نگوییم در مخالفت با برده نگهداشتن کودکانی که محصول چنین زناشوییهایی بودهاند؛ و این خود دلیلی است بر اینکه مسئله با حدّت مطرح بوده و راهحل آزادمنشانهای، دستکم در برخی کانونها، لازم داشته است.
در رسم و عادت عامّه عرب پیش از اسلام، احتمالاً میان دو طایفه از بردگان تمایزی وجود داشته که دارای ریشهای سامی و بسیار کهنسال است و چه بسا هیچگاه در قانونی مدوّن انعکاس نیافته باشد.
و آن اینکه بردهای که در خانه صاحبش زاده میشد (عَبدُقِنٍّ؛ این لفظ بعداً بر بردهای اطلاق شد که حق مالکیت تام و تمام بر او اعمال میشد)، به خلاف برده مکتسَب (عَبدمملوکه)، نه به فروش میرسید و نه رها میشد.
به احتمال بسیار، رسم جاهلی خودفروشی زنان برده به سود صاحبانشان نیز وجود داشته است.
زیرا در
قرآن این رسم بصراحت محکوم شده است.
اسلام در مقایسه با دیگر ادیان، نگاهی متفاوت به بردگان دارد؛ نگاهی که هم در مبانی اعتقادی و هم در احکام عملی آن بازتاب یافته است.
از نظر آیین اعتقادی، بیش از ادیان یهودی و مسیحی بردگی را نفی نکرده است، اما همچون این آیینهای پیشین، هر چند به صورتی نسبتاً متفاوت، کوشیده است تا این نهاد اجتماعی را محدود سازد. در
اسلام، برده از لحاظ معنوی با آزاده همشأن است و برای روح او همان سرنوشت ابدی آزاده
وعده داده شده است؛ در این جهان، جایگاه اجتماعی او، تا پیش از آزاد شدن، همچنان فروتر است و باید با تسلیم و رضا به آن تن در دهد.
قرآن بدفعات، آزاد کردن برده را کاری پُر ارج (
بِرّ) میخواند.
،
مصرف زکات را در این راه روا میشمارد.
یا
کفّاره برخی از گناهان مانند
قتل غیرعمد و سوگند دروغ را آزاد کردن بردگان قرار میدهد.
به
مکاتبه (آزاد کردن برده با قرارداد) باید به آسانی رضا داد.
با بردهای که آزاده نشده باشد باید با احسان رفتار کرد.
علاوه بر اینها، شرف انسانی برده در احکامی که با مناسبات اجتماعی از نوع روابط جنسی پیوند دارند جلوهگر است. پیش از این به حرمت واداشتن زنان برده به خودفروشی
اشاره کردیم؛
زن یا
شوهر دادن بردگانِ «
صالح» تکلیف اخلاقی صاحبان آنان است.
حتی
ازدواج مرد یا زن
مسلمان آزاد با برده مسلمان، اگر لازم باشد، جایز است.
برده زن که با مرد آزاد، البته با اجازه صاحبش، ازدواج کند حق «صداق مناسب» دارد.
اخلاقیات اسلامی، که به نوعی جنبه رسمی دارد و در
احادیث بیان شده و در راستای تعلیمات قرآنی است، درباره بردگان، گرایش انسان دوستانه بیشتری نشان میدهد.
غزالی، در
احیاء علومالدین، با گردآوری حدود صد حدیث مشهور در فصل «
حقوق المملوک»، درس اخلاق تمام عیاری با شواهد و امثال، برای استفاده صاحبان برده، فراهم کرده است.
در حدیث تأیید میشود که سرنوشت بردگان از بالاترین مشغلههای فکری
پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) بوده است. در
علم حدیث مجموعهای نسبتاً پرمایه از اقوال و حکایات منسوب به ایشان و
صحابه وجود دارد که در آنها به رفتار بس ملاطفت آمیز با این طبقه فرودست اجتماعی توجه شده است، از جمله:
«از یاد مبرید که آنان برادران شمایند.»
در برخی احادیث، دستکم درباره بردگان مسلمان، بر اینمعنی تصریح شده است:
«
خداوند به شما حق تملک آنهارا ارزانی داشته و توانا بود که این حق را به آنان عطافرماید.»
«خداوند بر شما تواناتر است از آنچه شما بر آنان توانایید.»
بدینسان، به بردهدار توصیه شده است که بر بردهاش هیچ تحقیری روا ندارد و او را «پسر»، «خادم»، یا «خادمه» خطاب کند نه «بنده».
خوراک خود را با او تقسیم کند؛ پوشاک او را چون پوشاک خود سازد؛ بهاندازه از او کار بکشد؛ اگر خطایی از وی سر زد به تناسب خطایش او را کیفر دهد؛ «هر روز هفتاد بار» او را ببخشد؛ و اگر میانشان سازش نبود، وی را به دیگری بفروشد.
آزادسازی برده در بسیاری از حالات ستوده شده است و به عنوان کفّاره برخی از گناهان، به بردهدار پیشنهاد گردیده و به هنگام وقوع
خسوف و
کسوف به عنوان
صدقه سفارش شده است. اجر اخروی مضاعف به کسی وعده داده شده است که کنیز خود را سواد آموزد، وی را آزاد سازد و او را به زنی بگیرد.
در حدیثی مشهور چنین آمده است:
«آنکه برده «
مسلمان» خود را آزاد سازد،
خداوند او را، عضو در اِزای عضو، از دوزخ میرهاند.»
در مقابل، برده
مکلّف است که صادقانه خدمت کند. وی «نگهبان دارایی خواجه خویش» است و باید در عقبی حساب آن را پس بدهد.
۱. ابن منظور، لسان العرب، بیروت ۱۹۵۵ـ۱۹۵۶.
۲. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره ۱۳۲۳.
۳. علی بن محمد جرجانی، التعریفات، بیروت ۱۹۶۹.
۴. محمد بن محمد غزالی، احیاء علومالدین، قاهره ۱۳۴۶.
۵. A. J. Wensinck, A Handbook of Early Muhammadan Tradition, Leiden, ۱۹۲۷.
۶. Bichr Farès, L'honneur chez les Arabes avant l'Islam, Paris, ۱۹۳۲.
۷. G. Jacob, Altarabisches Beduinenleben, Berlin, ۱۸۹۷.
۸. H. Lammens, L'Arabie occidentale avant l'Hégire, Beirut, ۱۹۲۸.
۹. H. Lammens, La Mecque à la veille de l'Hégire, Beirut, ۱۹۲۴.
۱۰. H. Lammens, Le berceau de l'Islam, Rome, ۱۹۱۴.
۱۱. I. Mendelsohn, Slavery in the Ancient Near East, New York, ۱۹۴۹.
۱۲. R. Roberts, Das Familien- und Sklavenrecht im Qorān, London, ۱۹۲۵, pp. ۵۳ ff.
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «»