شیعه در زبان مورخان (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بررسی منابع تاریخ و ملل و نحل نشان می‌دهد که واژه «
شیعه» در عصر
رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پس از رحلت او، لقب پیروان
امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بوده است.
دانشمندانی مانند
مسعودی،
نوبختی و ... بر این معنا تصریح کرده‌اند.
بنابراین، شاخص تشیع همان پیروی از امام علی (علیه‌السّلام) در قلمرو زعامت و مرجعیت دینی است و نیازی به جست‌وجوی علت‌های سست برای پیدایش آن نیست.
استاد
محمد کردعلی در «
خطط الشام» گروهی از بزرگان
صحابه را که به دوستی و ولایت علی (علیه‌السّلام) شهرت داشتند نام برده است.
همچنین
آیت‌الله شرف‌الدین،
دکتر احمد وائلی و
آیت‌الله سبحانی در آثار خود پیشگامان تشیع را معرفی کرده‌اند و نتیجه گرفته‌اند که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نخستین کسی است که بذر تشیع را افشانده است.
از بررسی برخی از منابع تاریخ و ملل و نحل به دست می‌آید که واژه «
شیعه» در عصر رسول خدا و پس از رحلت او، نوعی لقب پیروان امیرمؤمنان بوده است.
مسعودی (متوفای ۳۴۵ق) در رویدادهای مربوط به پس از رحلت پیامبر می‌نویسد:
آنگاه که بیعت
ابی بکر به انجام رسید، علی (علیه‌السّلام) و گروهی از شیعیان او در خانه‌اش تحصن کردند.
نوبختی (متوفای ۳۱۳ق) می‌نویسد:
شیعه همان گروه یاوران علی بن ابی طالب بودند که در زمان پیامبر و پس از او به این نام شناخته شدند و همه، آنها را با این عنوان می‌شناختند که از همه گسسته و به علی پیوسته و پیشوایی او را پذیرفته‌اند.
ابوالحسن اشعری می‌نویسد:
علّت این که این گروه را
شیعه می‌گویند، این است که از علی پیروی کرده و او را بر دیگر یاران رسول خدا مقدم داشتند.
می‌نویسد:
شیعه کسانی هستند که بالخصوص از علی پیروی کرده و به
امامت و
خلافت او از طریق نص و وصیت قائل شده‌اند.
ابن حزم می‌گوید:
هر کس بگوید علی برترین مردم پس از رسول خدا و شایسته‌ترین آنها به امامت است و فرزندان او نیز پس از وی چنین‌اند، او «
شیعه» است، هر چند در اصول دیگر بین خود اختلاف داشته باشند، ولی اگر با آن اصل، مخالفت کند،
شیعه نیست.
نظرات دانشمندان حاکی از آن است که گروهی در حیات رسول خدا و پس از وی معروف به تشیع و پیروی از علی (علیه‌السّلام) بودند، و رسول خدا، این گروه را شیعه نامیده و آنها را با این لفظ خوانده است. آیندگان نیز از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پیروی کردند.
بنابراین، شاخص تشیع، همان پیروی از امام علی (علیه‌السّلام) پس از رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در قلمرو زعامت و مرجعیت دینی و اجرای احکام دین است.
بنابراین با این سفارش‌های رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، و با این احادیث که حاکی از وجود هسته تشیع در عصر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است، دیگر لازم نیست که برای پیدایش آن به دنبال فرضیه‌های سست و بی‌پایه برویم و برای آن علت یا عللى جست‌وجو کنیم.
اگر تشیع پدیده‌ای نوظهور پس از رحلت رسول خدا بود، شایسته بود که مانند دیگر مذاهب کلامی برای آن علّت و سببی جست‌وجو کنیم، مانند پیدایش
تسنّن به معنای پیروی از خلافت
خلفا و یا گروه‌های
معتزله و
اشاعره که دو طیف کلامی هستند که در
قرن دوم و
سوم پدید آمده‌اند، در حالی که تشیّع از همه این نوع گروه‌ها و فرقه‌ها جدا بوده، جز همان
اسلام راستین نیست که پیامبر آورده، به ضمیمه این که پیروی پس از وی فقط و فقط از آن خاندان رسول خداست.
شایسته‌ترین سخن آن است که استاد محمد کردعلی در کتاب ارزشمند خود به نام «خطط الشام» آورده است. او می‌نویسد:
گروهی از بزرگان یاران رسول خدا به دوستی و ولایت علی (علیه‌السلام) در عصر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) شهرت داشتند
، مانند:
• سلمان فارسیسلمان فارسى که می‌گفت:
ما با رسول خدا بر پایه دو چیز بیعت کردیم: ۱. خیرخواهی برای مسلمانان، ۲. پیروی از علی بن ابی طالب و دوستی با او.
• ابوسعید خُدریابوسعید خُدرى که می‌گفت:
رسول خدا مردم را به پنج چیز امر کرد: آنان چهار امر را گرفتند و پنجمی را رها کردند.
از ابوسعید سؤال شد آن چهار امر که مردم گرفتند، چه بود؟ گفت:
نماز و
زکات و
روزه ماه رمضان و
حج خانه خدا.
آنگاه از او پرسیدند: آن پنجمی که ترک کردند چه بود؟
در پاسخ گفت:
ولایت علی بن ابی طالب.
به او گفته شد: واقعاً ولایت على جزء فرائض بود؟
او در پاسخ گفت: بلى، مانند آن چهار امر بر مردم
فریضه بود.
از دیگر پیشگامان تشیع که استاد کردعلی از آنها نام می‌برد عبارتند از:
ابوذر غِفاری،
عمار بن یاسر،
حُذیفة بن یمان،
خزیمة بن ثابت معروف به ذو الشهادتین،
ابوایوب انصاری،
خالد بن سعید،
قیس بن سعد بن عباده.
حضر پیرو على بودند، می‌پردازد و از آنها این گونه نام می‌برد:
۱. سلمان محمدى (فارسى)، ۲. ابوذر غِفارى، ۳.
مقداد بن اسود کِندی، ۴. عمار بن یاسر، ۵. خزیمه ذى الشهادتین، ۶.
ابن تَیّهان، ۷. حُذیفة بن یمان، ۸.
زبیر بن عوام، ۹.
فضل بن عباس، ۱۰.
عبدالله بن عباس، ۱۱.
هاشم بن عُتبة المرقال، ۱۲. ابوایوب انصارى، ۱۳. ابان بن سعید بن العاص، ۱۴. خالد بن سعید بن العاص، ۱۵. اُبَیّ بن کعب، ۱۶. انس بن حارث و... که هر گاه بخواهیم اسامى همه را ذکر کنیم که همگى از صحابه پیامبر هستند، ما را به نگارش یک کتاب بزرگ نیازمند می‌سازد.
آیة الله سید عبدالحسین شرف الدین (۱۲۹۰ـ ۱۳۷۷) در کتاب خود، به نام «
الفصول المهمة فی تالیف الامّة» به معرفی پیشگامان تشیع پرداخته، حدود ۲۰۰ نفر از آنان را نام می‌برد.
خطیب شهیر دکتر احمد وائلى در کتاب خود «
هویة التشیع» اسامى ۱۳۰ تن از یاران على (علیه‌السّلام) را که همگى صحابه پیامبر (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بودند، نام می‌برد، و آنگاه نتیجه گیرى می‌کند که محال است این گروه انبوه، بدون دستور رسول خدا (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دور على (علیه‌السّلام) را گرفته و به او اخلاص ورزند. از این جهت باید گفت:
پیامبر اکرم (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نخستین کسى است که بذر تشیع را افشانده و در عصر او این بذر، به بار نشسته است و میوه داده است.
آیت‌الله العظمی سبحانى در کتاب شخصیت‌هاى اسلامى گروهى از پیشگامان تشیع را مطرح و به دلائل تشیع و زندگانى آنان پرداخته است.
این کتاب، نخست با همکارى یکى از محققان، به زبان پارسى و سپس به زبان عربى، به عنوان «
الشخصیات الإسلامیة» ترجمه شده است.
اگر محققى علاقه‌مند باشد که با پیشگامان تشیّع از نزدیک آشنا شود و از کلمات استادان
علم رجال درباره آنان آگاه شود، به کتاب‌هاى یاد شده در زیر مراجعه کند:
۱.
الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، نگارش
ابن عبدالبر (م۴۵۶ق)
۲.
اسد الغابه فی معرفة الصحابة، نگارش
ابن اثیر جزری، (م۶۰۶ق)
۳.
الاصابة فی تمییز الصحابة، نگارش
ابن حجر عسقلانی (م۸۵۲ق).
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۶، ص۹۲.
