شیوه جانشینی در اندیشه عصر رسالت (عقاید و مذاهب)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
شیوه تعیین جانشین پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از مباحث مهم در مذاهب اسلامی است.
مصالح اسلامی، در گزینش رهبر به وسیله
پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، نهفته بود، نه از طریق شورا.
یاران پیامبر نیز با اندیشه انتصاب همراه بودند، هرچند به جای انتصاب از جانب خدا، انتصاب از طریق
خلیفه پیشین را مطرح می‌کردند.
گزینش شورایی جز یک بار (در خلافت ظاهری
امام علی (علیه‌السلام)) مطرح نبود و خلافت پیوسته از طریق انتصاب خلیفه پیشین یا
وراثت دست به دست می‌گشت.
شواهد تاریخی متعدد، از جمله گفت‌وگوی پیامبر با
بنی‌عامر و وصیت
ابوبکر به
عمر و اقدام
معاویه برای بیعت
یزید، نشان می‌دهد که در ذهن بزرگان آن زمان، گزینش شورایی مطرح نبوده و مسئله شورا، توجیهی کلامی برای خلافت خلفا بوده است.
رسول گرامى(صلى الله عليه وآله) وظايف مهمّى را برعهده داشت.
وظايفى كه فقط فردى مى تواند به دوش بكشد كه مانند پيامبر(صلى الله عليه وآله) تربيت الهى و علمى برتر از امّت داشته باشد.
هرگز يك فرد عادى، هر چند فرد طبيعى برتر باشد، نمى تواند اين وظايف را متحمّل گردد.
اين وظايف عبارتند از:۱.
تفسیر كتاب خدا و شرح مقاصد آن و بيان اهداف و رموز و اسرار آن.
۲. بيان احكام حوادث نوظهور كه پيش از آن در
قرآن و
سنت نيامده است.
۳. بازداشتن
امّت از اختلاف و انحراف فكرى و عقيدتى. از اين نظر گفتار و رفتار او فصل الخطاب در ميان امت خواهد بود.
مصالح اسلامى در قلمروهاى سه گانه، در گزینش رهبر به وسیله پیامبر (صلى الله عليه وآله)، نهفته بود نه از طریق شورى و به عبارت دیگر، گره خلافت باید از طریق انتصاب گشوده شود نه شوراى حل و عقد.
یاران پیامبر نیز با اندیشه انتصاب همراه بودند، چیزى كه به جاى انتصاب از جانب خدا انتصاب از طریق خلیفه پیشین را مطرح مى كردند نه گزینش شورایى.
اصولاً، گزینش از طریق شورا، جز یك بار آن هم در
خلافت ظاهری امیرمؤمنان (علیه‌السلام) مطرح نبود و خلافت پیوسته یا از طریق انتصاب از جانب خلیفه پیشین و یا از طریق وراثت دست به دست مى گشت.
در ذهن بزرگان آن زمان، اصلاً گزینش شورایى مطرح نبوده است، برای نمونه میتوان شواهدی تاریخی در این زمینه را ذکر کرد.
آنگاه که پیامبر گرامی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، آیین خود را بر قبیله بنی عامر در ایام
حج عرضه کرد و آنان را به
توحید دعوت نمود.
بزرگ آنان به پیامبر گفت:
اگر ما با تو
بیعت کنیم، آنگاه که خدا تو را بر مخالفان پیروز گردانید، آیا برای ما در قدرت و حکومت سهمی هست؟
پیامبر فرمود: «
«الامر الی الله یضعه حیث یشاء»»
(این کار مربوط به خداست، او این امانت را بر دوش هر کسی که بخواهد، می‌گذارد).
هرگاه مساله «خلافت» در اختیار امّت و شوراى انتخابى امت بود، چگونه پیامبر (صلى الله عليه وآله) آن را به خدا واگذار مى كند؟ این تنها پیامبر نیست كه مساله را برعهده خدا مى گذارد و سخنى از شورا به میان نمى آورد؟ بلكه انتصاب‌هایى كه پس از پیامبر صورت گرفت، همگى از انتصابى بودن مقام خلافت حكایت مى كند و اگر شورایى بود، در حقیقت نوعى پوشش براى این انتصاب‌ها بود كه به وسیله مقامات قبلى انجام مى گرفت.
مثلاً عمر بن خطاب براى خلافت، شخصاً به وسیله ابى بكر گزینش شد، آن گاه كه وى در بستر بیمارى افتاده بود، عثمان بن عفان را خواست و گفت: وصیت مرا بنویس. عثمان قلم به دست گرفت و در آغاز وصیت نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم»، سپس ابوبكر به او چنین املا كرد: «این وصیتى است از ابوبكر فرزند ابى قحافه در آخرین روزهاى زندگى خود در این دنیا و نخستین آشنایى خود با آخرت انجام مى دهد. من عمر بن خطاب را جانشین خود مى سازم». (طبقات كبرى، ج۳، ص۲۰۰، چاپ بیروت؛ كامل ابن اثیر، ج۲، ص۲۹۲)
و براى آنان سرپرستى معین كن. (حلیة الاولیاء، ج۱، ص۴۴)
معاویه در سال ۵۶ وارد مدینه شد تا از مردم مدینه براى پسرش یزید بیعت بگیرد. آنگاه كه مورد اعتراض قرار گرفت، چنین عذر آورد: گفت من ناخرسند بودم كه بمیرم و امّت محمد را به صورت گله گوسفندى كه چوپان ندارد رها كنم. (الامامة والسیاسة، ج۱، ص۱۶۸)
این نوع اندیشه‌ها در ذهن صحابه پیامبر پیوسته وجود داشته و همگى حاكى از آن است كه مساله انتخاب خلیفه از طریق شوراى حلّ و عقد یا مهاجر و انصار، یك مساله كلامى است كه توجیه گر خلافت خلفا مى باشد، و هیچ گاه این اصل پیاده نشد، جز در عصر امیرمؤمنان و توپ خلافت پیوسته به وسیله انتصاب‌ها و یا وراثت‌ها به یكدیگر پاس داده مى شد.
سبحانی، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ج۶، ص۴۸.
