صاحب جواهر (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محمدحسن نجفی، معروف به صاحب جواهر، از برجستهترین فقهای
شیعه در قرن (۱۳ هـ.ق) و نویسنده اثر ماندگار
جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام بود.
او در
نجف متولد شد و نزد بزرگانی چون
سید محمدجواد عاملی و
شیخ جعفر کاشفالغطاء به تحصیل پرداخت و به درجه اجتهاد رسید.
نجفی بیش از سی سال از عمر خود را صرف نگارش جواهرالکلام کرد؛ اثری جامع در فقه استدلالی که بهعنوان منبعی بیبدیل در حوزه فقه
امامیه شناخته میشود.
او علاوه بر جایگاه علمی، در امور اجتماعی و عمرانی نیز فعال بود و آثار خیری چون حفر چاه و بازسازی اماکن مقدس از خود برجای گذاشت.
وی با تأکید بر ضرورت رهبری دینی، نظریه
ولایت فقیه را از اصول بنیادین فقه اسلامی دانست.
وی در سال (۱۲۶۶ هـ.ق) در نجف درگذشت و آرامگاهش در همان شهر زیارتگاه علما و مؤمنان است.
يكى از فقهاى نامدار و جاودان شيعه، محمدحسن نجفى، صاحب كتاب «
جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام» است.
جد سوم ايشان، شيخ عبد الرحيم شريف، از اصفهان راهى نجف و در آنجا ساكن مىشود.
پدرش «
محمدباقر نجفی» و مادرش از سادات آل حجاب (قبيلهاى ساكن در اطراف شهر
حله) بود.
به اين ترتيب او در خانوادهاى عالم و متدين پرورش يافت.(۱)
سال تولدش به طور دقيق مشخص نيست، اما مىتوان از روى قراين و شواهدى، حدود سالهاى (۱۲۰۲ هـ.ق) در نجف را برآورد كرد.
تحصيلات مقدماتى را نزد اساتيدى چون؛ شيخ حسن، شيخ قاسم ال محى الدين و سيد حسين شقرايى عاملى فراگرفت.
و سپس از محضر بزرگانى مثل سيد محمد جواد عاملى (صاحب
مفتاح الکرامه)، شيخ جعفر نجفى (صاحب
کشف الغطاء) و پسرش شيخ موسى استفاده كرده و به درجه
اجتهاد نايل آمد.
و به تأليف كتاب «
جواهر كلام» همت گذارد.
طلاب و فضلاى زيادى در محضرش به شاگردى مىپرداختند، كه از برجستهترين آنها مىتوان به:
سید حسین کوه کمرهای (مرجعيت عالى مقام عصر خويش)،
ملا علی کنی (مرجع تقليد تهران و صاحب ايضاح المشتبهات و توضيح المقال)
محمد ایروانی (مرجع تقليد شيعيان
ایران،
هند،
ترکیه و... و رييس حوزه
نجف)، شيخ جعفر تسترى يا
شوشتری (فقيه، واعظ و عالمى وارسته) و... اشاره كرد.
از معاصران شيخ مىتوان؛ شيخ جواد (صاحب شرح اللمعتين)، شيخ محسن خنفر، شيخ محسن اعسم (صاحب كشف الفلام) و... نام برد.
وضع زندگى صاحب جواهر تا حدودى خوب بود و در رفاه زندگى مىكردند، چنانكه از
شیخ مرتضی انصاری (ره) (مرجع و فقيه بزرگ
شیعه) در اين مورد سوال كردند كه چرا شما در زهد و فقر ولى صاحب جواهر آنگونه زندگى مىكردند؟! در پاسخ گفتند:
«شيخ محمد حسن
عزت و شرف
دین را اراده كرده بود، ولى من زهد آنرا اراده كردهام.»
شيخ، هشت پسر و تعدادى دختر از خود به يادگار گذاشت كه مشهورترين آنها؛
شیخ محمد (معروف به «حميّد» بزرگترين و برجستهترين فرزندان، كه مدرس و امام جماعت بود و در زمان حيات پدر در سال (۱۲۵۰ هـ.ق) رحلت كرد)
شیخ عبد الحسین (فقيه بزرگوار و مشهور به علامه)،
شیخ حسین (اديب و شاعرى ماهر و فاضل) و
شیخ حسن (از علما و فقهاى روزگار خويش) بود. (۴)
مرحوم مظفر در مقدمه كتاب
جواهر کلام مقالهاى را درباره ايشان نوشته است.
در بخشى از اين مقاله آمده است:
صاحب جواهر در طول عمر مبارک خويش، دست نيازمندان و فقيران را مىگرفت و با مردم ارتباط نزديكى داشت.
در اين راستا، به كارهاى خير و عمومى همت مىگماشت.
حفر دو چاه در نجف و كوفه و وقف آن بر استفاده همگان، از كارهاى ماندگار ايشان به شمار مىرود، علاوه بر آن، ساخت گلدستههاى
مسجد کوفه و بارگاه و
صحن مسلم بن عقیل (علیه السلام) از يادگارىهاى اين
فقیه بزرگ محسوب مىشود.
تأليفات و تصنيفات علمى ايشان عبارتنداز:
«
الرسالة العملية» (به فارسى نوشته و از كتاب «
نجاة العباد» گرفته شده است)،
«
رسالة فى الزكاة والخمس»،
«
نجاة العباد فى يوم المعاد» (رساله عمليه و فتواهاى فقهى)، «
هداية الناسكين» (رسالهاى درباره
حج)
و «
جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام».
جواهر الكلام به عنوان منبع ارزشمندى درباره
احکام الهی و حلال و حرام
شریعت اسلام است.
كتابى جامع در استنباط فقه كه نظيرش را تا به حال كسى نتوانسته به رشته تحرير درآورد.
نقل اقوال فقها و استدلال دقيق از نكات عمده قابلتوجه در جواهر است.
جواهر در بيان همه فروعات فقهى مانند «
بحار الانوار»
علامه مجلسی است.
ايشان در سن ۲۵ سالگى شروع به تاليف آن كرد و حدود سى سال از عمر گرانبهاى خويش را صرف كرد و به خاطر همين تصنيف به «
شيخ الفقهاء» شهرت يافت.
ايشان در عصرى زندگى مىكرد كه
عراق، محل نزاع و اختلاف بين دو كشور
ایران و عثمانى بود.
با وساطت شيخ
کاشف الغطاء، استاد صاحب جواهر، براى مدت كوتاهى فضا آرام شد و فعاليت و نشاط حوزه
نجف آغاز شد.
اما پس از اين وقايع، دو مسئله رخ داد كه سبب به هم ريختن اوضاع شد و انگيزهاى را براى شيخ جهت تاليف اثر گرانمايه خويش به وجود آورد.
آن دو، حمله فرهنگى وهابيون
عربستان و مسئله اخبارىگرى بود.
اخبارىها جمعيتى كوچک از
شیعیان را تشكيل مىدادند كه از افكار جامد و راكد برخوردار بودند.
اينها مجتهدان و فقها را تخطئه و تقليد از آنها را جايز نمیدانستند.
و اجتهاد را عملى حرام قلمداد مىكردند با توجه به تهاجم افكار خطرناک وهابيت كه گاهى با حمله نظامى از جمله در سال (۱۲۲۱ هـ.ق) به نجف مصادف مىشد و گسترش انديشههاى اخباريون، حوزه فقاهتى شيعه نجف در صدد برآمد تا به مقابله و دفاع برآيد، به همين دليل شيخ شروع به تاليف كتابى جامع و استدلالى در فقه كرد. (۱۲)
مرحوم
شیخ عباس قمی، جواهر را بىنظير و منّتى از سوى مؤلف بر گردن همه فقها و مثل كتاب «
بحارالانوار» آنرا جامع مىداند.
آقا بزرگ تهرانی (ره)، او را از بزرگترين فقها
امامیه و طايفه جعفريه و عالمى قرن توصيف مىكند.
در
اعیان الشیعه آمده كه برخى از حكما نقل مىكنند؛ اگر مورخ زمان صاحب جواهر بخواهد، حادثه عجيبى از روزگارش را بنويسد، چه چيزى شگفتانگيزتر از تاليف اين كتاب مىتواند باشد!
محمد باقر موسوی خوانساری، صاحب كتاب
روضات الجنات، كه در عصر شيخ زندگى مىكرده و او را درک كرده و در مجلس درسش حضور يافته است، او را در
فقه يگانه روزگار و از هر عالمى بالاتر مىداند كه به آگاهى تمام بر علوم اديان شهرت دارد.
و همه دانشمندان او را به برترى علمى بر ديگران مىشناسند.
شعرى درباره جواهر از شاعرى نقل مىكند و گفته شاعر را تاييد مىكند:
| «جواهر درياى دانش است كه انسان را از پليدى نادانى پاک مىكند. | | |
| | |
| همنشين بزرگى است براى آدمى كه گفتارش طولانى است ولى خستهكننده و ملالآور نيست. | | |
| | |
| اين كتاب احکام فقهى را كه بايد هر فرد مسلمان بداند به طور مبسوط بيان مىكند. | | |
| | |
| همانند درخت طوبى در طور ريشه دارد و شاخسارش خانهها را فراگرفته است...» | | |
| | |
خير الدين زركلى از علماى
اهل سنت و صاحب «
الاعلام» او را از فقهاى بزرگ اماميه شمرده كه در نجف اقامت و كتاب جواهر را در ۴۰ جلد تاليف كرده است.
تهاجم فكرى وهابيت و اخباريون ايشان را به فكر ضرورت
رهبری امت اسلام انداخت.
پس موضوع
ولایت فقیه را در اثر ارزشمندش مطرح كرد.
و آنرا از ضروريات
فقه اسلامی قلمداد كرد.
منكران
ولایت را افرادى غافل از فقه جعفرى دانست و آن را تداوم بخش حركت انبياى الهى و
ائمه معصومین (علیه السلام) شمرد.
و مجتهد مطلق و جامع شرايط را در زمان غيبت از سوى ائمه (عليه السلام) براى اقامه حدود و مانند آن نائب خواند. (۱۸)
بايد به اين نكته توجه داشت كه در طول سده سيزدهم، آثار مختلفى در زمينه فقه به نگارش درآمد؛ «
کشف الغطاء»، «
مفتاح الکرامه»، «
الریاض»، «
القوانین»، «
المکاسب» و... اما هيچكدام مثل جواهر مفيد و مهم نبودند.
به طور كلى ويژگىهاى اين اثر را مىتوان اينگونه بيان كرد:
۱ - اقوال و ادله همه فقهاء را شامل مىشد.
۲ - شامل همه ابواب فقهى بود؛ به طورى كه همه موضوعات فقهى ديگر منابع را در بر مىگيرفت.
۳ - متكى بر يک شيوه و اسلوب واحد بود.
۴ - دسترسى به همه ابواب فقهى و سهولت در استنباط
احکام الهی از ديگر ويژگىهاى كتاب است.
بعد از دوران فتور و سستى در سده (۱۱ و ۱۲ هـ.ق) جنبشى نو در فقه و اصول به دست
محمد باقر وحید بهبهانی از
کربلا آغاز شد.
و بعد توسط شاگردانش،
سید مهدی بحرالعلوم و
شیخ جعفر کاشف الغطاء در نجف ادامه يافت.
در سال (۱۲۴۵ هـ.ق)
شریف العلماء، شيخ محمد شريف مازندرانى، در كربلا وفات كرد.
و در حوزه درس صاحب جواهر در
نجف شروع گرديد.
تدريس
فقه، تأليف كتاب جواهر،
مرجعیت دینی شیعیان همه موجب رونق
فقه اسلامی و حوزهها به ويژه حوزه نجف شد.
به طورىكه در حدود ۴ هزار نفر از فضلا و علما در درس ايشان شركت مىكردند. (۲۱)
سرانجام، پس از عمرى پربركت، اين فقيه جاودان در شعبان سال (۱۲۶۶ هـ.ق) در نجف اشرف دار فانى را وداع گفت و آرامگاهش در محله عماره، زيارتگاه خاص و عام شد.
۱ - صاحب جواهر (فقه جاودانه) / ۱۸؛
۴ - صاحب جواهر (فقه جاودانه) / ۱۰۷؛
۱۲ - صاحب جواهر (فقه جاودانه) / ۴۴؛
۲۱ - صاحب جواهر (فقه جاودانه) / ۴۶؛
۱۸ - جواهر الكلام ۳۹۴/۲۱؛ صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۲، ص۲۰۷-۲۰۹.
