مقالات دارابی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
جور (
گور)، شهری قدیمی در کوره اردشیرخُرّه در
فارس، در سه کیلومتری شمالغربی شهر کنونی فیروزآباد و ۱۲۰ کیلومتری جنوب
شیراز است که ویرانههایی از آن باقی مانده است.
این شهر را
اردشیر بابکان در نیمه اول سده سوم میلادی در خروجی گردنه و محل آبگیر یا دریاچه بنا کرد، طرح آن را از دارابگرد اقتباس نمود و مرکز فرمانروایی شاهان
ایران را از
اصطخر به جور منتقل کرد.
جور در
دوره ساسانی اهمیت خود را حفظ کرد، در فتوحات اسلامی به دست
مسلمانان گشوده شد، در دوره
آلبویه عضدالدوله دیلمی آن را فیروزآباد نامید.
در منابع اسلامی از حصار، خندق، چهار دروازه، بنای معظم (طربال/ایرانگرده)، آتشکده بارین،
گلاب معروف و باغهای فراوان آن بسیار سخن رفته است.
جور/
گور، شهری قدیمی در کوره (ولایت یا استان) اردشیرخُرَّه در
فارس در سه کیلومتری شمالغربی شهر کنونی فیروزآباد و ۱۲۰ کیلومتری جنوب
شیراز، که ویرانههایی از آن باقی است.
به نوشته
ابن بلخی،
جور در روزگار کیانیان شهری بزرگ بوده و حصاری عظیم داشته است که
ذوالقرنین [اسکندر
]، در حمله به
پارس، چون نتوانست آن را بگشاید، آب رود بُرازه را بر آن بست و چون گور در گودی قرار داشت و اطراف آن را کوهها احاطه کرده بودند، شهر در آب غرق و دریاچهای در آن تشکیل شد.
بعضی از منابع جغرافیایی و تاریخی جور را یکی از رستاقهای کوره اردشیرخُرّه یا اولین شهر ساخته شده در این کوره و مرکز آن ذکر کردهاند،
ولی برخی دیگر، از جمله
دینَوَری (متوفی
۲۸۲)
و
طبری، (متوفی
۳۱۰)
اردشیرخرّه را یکی از شهرهایی برشمردهاند که اردشیر (حک: ۲۲۶ـ۲۴۱ میلادی) ساخته است و آن را با جور یکی دانستهاند.
کریستن سن
و پورداود
نیز جور (گور) را اسم اردشیرخُرَّه میدانند.
در فقره ۴۴ رساله شهرستانهای
ایران ــ که احتمالاً در اواخر
دوره ساسانی تدوین اولیه و در
قرن سوم/ نهم تدوین نهایی شده ــ آمده است: «شهرستان گور
[یا
] اردشیر خُرّه را
اردشیر بابکان ساخت».
فردوسی نیز از چگونگی ساخته شدن شهر گور، نامگذاری آن، کاخها و باغها و چشمههای آن و از ساخته شدن آتشکدهای در آن سخن گفته است.
به استناد همین مدارک و نیز
شاهنامه،
جور یا اردشیرخرّه به فرمان اردشیر بنیان گذاشته شده است.
اردشیر، که برای دفاع در برابر اردوان و مقابله با پارتها به شهری مستحکم نیاز داشت، در نیمه اول سده سوم میلادی در کوره اردشیر خرّه، در خروجی گردنه و در محل آبگیر یا دریاچه، دستور سوراخ کردن کوه و زهکشی آب دریاچه را داد و شهر جور را بنا کرد.
ابن بلخی
توضیح مفصّلی درباره چگونگی ساخت آن داده است. اردشیر طرح این شهر را ــ که طبق سنّت شهرسازی پارتی، مدور است ــ از طرح دایرهوار دارابگرد/ دارابجرد، اقتباس کرد و مرکز فرمانروایی شاهان ایران را از
اصطخر به جور منتقل و آنجا را مقر خود نمود.
او فتوحات بعدی خود را از جور آغاز کرد و با غنایم بسیار به این شهر بازگشت. اردشیر پس از کشتن اردوان، شاهنشاه شد و پس از فتوحات بسیار، از
مرو به پارس بازگشت و در شهر جور اقامت گزید و چهارده سال و ده ماه در آنجا پادشاهی کرد.
پس از اردشیر، اهمیت جور تحتالشعاع اقامتگاههای جانشینان او قرار گرفت. (مانند بیشاپور، ایوان کرخه و مخصوصاً تیسفون
) فردوسی در شاهنامه نام جور را در زمان پادشاهی اردشیر
پادشاهی قباد
و پادشاهی
خسرو پرویز به صورت گور، اردشیر خوره و خوره اردشیر آورده است. در ۴۳۰ میلادی، مسیحیت از جنوب به شهرهای اردشیرخرّه و دارابگرد نفوذ کرده بود و قبل از ۵۴۴ میلادی اردشیرخرّه یکی از شهرهای اسقفنشین محسوب میشد.
به نوشته طبری،
در
سال ۱۷ عمر، خلیفه دوم، برای پیشروی لشکریان اسلام در فارس، پرچم سالاری اردشیرخرّه و شاپور را به سُلَمی، از سرداران مسلمانان، داد.
ابن قتیبه به فتح جور در زمان
عثمان (حک:
۲۳-
۳۵) اشاره کرده است.
در نبرد طولانی سالهای
۲۵ و
۲۸-
۲۹،
عبداللّه بن عامر، حاکم
بصره، برای سرکوبی شورش مردم فارس به آنجا لشکر کشید و اصطخر را گرفت.
در حمله او به شهر جور، مردم این شهر سرسختانه مقاومت میکردند، به طوری که نفوذ به شهر ممکن نمیشد تا اینکه سگی از مدخلی مخفی وارد شهر شد و مسلمانان آنجا را شکافتند و از آن راه وارد شهر شدند
و به این ترتیب شهر اردشیر اول ــ که هزاران خانه، دکان، سربازخانه و بناهای دولتی داشت ــ گشوده شد.
به نوشته مایلز،
در حفاریهای اصطخر، سکههای محلی، که به تاریخ
۱۶۱ ضرب شده، در کوره المهدیه پیدا شده است. او کوره المهدیه را همان شهر جور، معروف به فیروزآباد (متفاوت با شهر فیروزآباد کنونی)، دانسته است.
در زمان دیالمه فارس
ضرابخانه اردشیر خرّه یکی از پنجاه ضرابخانه این سلسله بود.
گفته شده که
ابن مقفع در شهر جور به دنیا آمده است.
پس از اسلامی شدن ناحیه فارس، شیراز به جای اردشیرخرّه (جور) کرسینشین فارس شد و
عضدالدوله دیلمی (حک:
۳۳۸-
۳۷۲)، از سلاطین
آل بویه، پس از شیراز بیش از همه به جور، که احتمالاً مرکز املاک شاهی بود، توجه داشت. او غالباً در این شهر اقامت میکرد و چون گور معنای گورستان را تداعی میکرد و آن را خوش یمن نمیدانستند، این شهر را فیروزآباد نامید، به سبب بناهایی که فیروز اول (حک: ۴۵۹ـ۴۸۴ میلادی)، به این شهر افزوده بود.
در اوایل دوره آل بویه، شیراز در حکم پایتخت اداری و اقامتگاه اصلی شاه بود و جور
اقامتگاه دیگر وی به شمار میرفت
و جامع و
بیمارستان داشت.
بهرام بن مافِنه، وزیر عمادالدین ابوکالیجار (حک: ۴۱۵ـ۴۴۰)، کتابخانهای در این شهر ساخته بود که هفت هزار جلد کتاب داشت و گفتهاند نظیر آن در جایی نبود.
ابن بلخی
مردم فیروزآباد
[جور
] را «متمیز و بکار آمده و بصلاح موسوم» وصف کرده است.
از بناها و استحکامات دوره اسلامی آنجاست: بنای امامزاده جعفر، قدیمتر از دوره
ایلخانی، با سنگ قبر و کتیبههایی به
خط کوفی؛
سنگ قبری با تاریخ ۷۴۲، در مشرق همینبنا؛
امامزاده حیدر سلمان؛
بنای معروف به آشپزخانه و ویرانههای مسجد کوچکی متعلق به
قرن چهارم تا
ششم، در پشت کاخ ـ آتشکده، روی استحکامات تل خضر گورستانی با سنگ قبرهای قدیمیتر از
قرن هفتم یا
هشتم؛
و زیارتگاه کوچکی با محرابی سنگی متعلق به قرن هفتم یا هشتم.
در منابع، از علت و تاریخ دقیق متروک شدن جور (فیروزآباد قدیم) و کوچ مردم آن به فیروزآباد جدید اطلاعی نیامده است.
در حدود
۳۴۸، شهر جور نسبتاً بزرگ بود و حصاری از گِل، خندقی در پیرامون و چهار دروازه داشت: دروازه مهر در مشرق، دروازه بهرام در مغرب، دروازه هرمز در شمال و دروازه اردشیر در جنوب.
مؤلف
حدود العالم نیز از باروی محکمِ پیرامون آن سخن گفته است.
اصطخری آن را حصاری بیرَبَض وصف کرده و از دیوار گِلی و چهار دروازه آن سخن گفته است
چند تن از مؤلفان سدههای چهارم و ششم از بنای معظمی در میان شهر، که به دستور اردشیر ساخته شده بود، سخن گفتهاند.
در عربی این بنا را طِربال میخواندند و به فارسی آن را اَیوان و کِیاخرّه،
ایران گرده
و ایران کناخرّه
میگفتند. در میان آن گنبدی عظیم بود که کیرمان نامیده میشد. طول چهار دیوار سنگی این گنبد تا قبه عظیم آجری آن ۷۵ گز بود و از فراز آن تمام نقاط شهر و روستاهای اطراف دیده میشد. از کوهی بلند در یک فرسنگی مقابل آن، آبی به این عمارت هدایت میشد که از آن چون فواره بیرون میزد و در مجرای دیگری از سنگ و آجر سرازیر میشد. در آن دو آبگیر بود به نام بوم پیر و بوم جوان و در کنار هر یک آتشکدهای ساخته شده بود.
آتشکدهای نیز در نزدیکی برکه جور به نام بارین وجود داشت که سی میلیون
درهم برای بنای آن خرج شده بود.
اشمیت نیز، با بررسیهای خود، وجود حصار و
خندق را تأیید کرده ولی نوشته حصار آن دو دیوار است که خندقی در میان آنهاست.
ابن بلخی شکل عمومی آن را مدور نوشته
و اشمیت، با عکس هوایی، مدور بودن آن را نشان داده است.
به نوشته هوف، شهر مدور را دیواری گلی، خندقی بیرونی و یک حصار دفاعی کوچکتر خارجی مستحکم میکرد. در محل تلاقی دو قطر عمود بر هم این دایره (شهر) با حصار که شهر را به چهار بخش مساوی تقسیم میکرد، هنوز هم نشانههایی از چهار دروازه شهر دیده میشود. هر یک از این چهاربخش به پنج بخش کوچکتر تقسیم میشد و بدین طریق، شمار تقسیمات شهر به بیست عدد میرسید.
خیابانهای آن به شکل دوایر متحدالمرکز بودند. وضع ویرانهها نشان میدهد که خانههای شهر ساده و کم ارتفاع و دور از هم، از گِل یا قلوه سنگ، بودند که در امتداد خیابانهای شعاعی شهر حیاط و باغ داشتند.
قطر دایره شهر حدود دو کیلومتر
و قطر دایره مرکزی ۴۵۰ متر بود که با دیوار مخصوصی احاطه شده بود. در درون این دایره مرکزی، ویرانههای عمارات عالیه دیده میشود که گویا کاربرد اداری و اجتماعی داشته است.
کریستن سن، بر اساس مشاهدات خود و نیز نوشتههای مؤلفان دیگر، گفته است که بنیانگذار سلسله ساسانی گاهی در شهر جور، که آن را اردشیر خوره (فرّاردشیر) نامید، مُقام میکرد و قصری که ویرانههای آن باقی است، از ساخت و سازهای دوره جوانی او است. در آن شهر، اردشیر آتشکدهای بنا کرد که آثارش هنوز نمایان است.
اصطخری در نیمه اول قرن چهارم
و
ابن حوقل از شهر و
آب فراوان آن وصف دقیقی کردهاند. ابن بلخی نیز از آبهای فراوان و رودهای روان و گوارا و به خصوص از رود بُرازه آن سخن گفته که از سرِکوه جاری میشود.
مؤلف حدود العالم نیز در
۳۷۲ از خرّمیشهر جور و چشمههای فراوان آن سخن گفته است.
ابن بلخی در
۵۱۰ هوای معتدل و خوبی و خوشی شهر و تماشایی بودن آن را ستوده و درباره رود برازه فیروزآباد نوشته که منبع این رود از خنیفغان است و شهر و نواحی فیروزآباد را آب میدهد، سپس با رود ثَکان میآمیزد و به
دریا میریزد. نام این نهر از نام برازه حکیم گرفته شده است که آب فیروزآباد را تخلیه کرد.
قزوینی نیز از لطافت هوای این شهر و آب فراوان و باغهای بسیار آن سخن گفته است.
محصول معروف جور
گلاب بود که به دریابار،
حجاز،
یمن،
شام،
مصر،
مغرب و
خراسان صادر میشد.
ابن حوقل
از صدور گلاب ناحیه کوار و جور ــ که بهترین و فراوانترین گلاب بوده ــ به بلاد دیگر، حتی مغرب و بلاد
روم و
اندلس و رومیه و زمین فرنگ و مصر و یمن و بلاد
هند و
چین، و از خوشبویی گِل منسوب به جور و از عرق طلع (شکوفه نخل) و عرق قیصوم/ قَیسوم (
بومادران)، که خاص جور است، و نیز عرق
زعفران و عرق خلاف (نوعی بید) آن سخن گفته است.
مؤلف حدود العالم
نیز از گلاب جور و دیگر عرقیات آن تعریف کرده است.
ابنحوقل
جور را از جمله شهرهایی ذکر کرده است که هم محصولات گرمسیری دارد هم محصولات سردسیری، مانند
خرما و
گردو. ابن بلخی
نیز از گِل جوری و از نخجیر بسیار جور و میوههای پاکیزه و متنوع آن، و ابن فقیه از حاذق بودن مردم آن در ساختن آیینه و از این قبیل و اشیای آهنی سخن گفته است.
فلاندن، در حدود نیمه اول قرن سیزدهم/ نوزدهم مینویسد:
خرابههای شهر جور در وسط رشته کوههایی است که طول میدان آن از شمال به جنوب هشت کیلومتر و از مشرق به مغرب چهارده کیلومتر است. رودی نیز از دره میگذرد که به
خلیج فارس میریزد.
اشمیت با پرواز بر فراز شهرهای
ایران، در ۱۳۱۵ ش/ ۱۹۳۶ قطر دایره بخش تدافعی مدور شهر جور را حدود سه چهارم مایل( ح۲۰۰، ۱ متر) تخمین زده است.
مصطفوی محیط دایره این شهر مدور را یک
فرسنگ ( ۶ متر) دانسته و نوشته آثار حصار قدیم آن پدیدار و تمام محوطه پوشیده از بناهای سنگی و آجری دوران
ساسانیان است.
دیولافوا ارتفاع برج میانی جور
را اندکی بیش از ۲۶ متر ذکر کرده که بر روی تختگاهی، که زلزله آن را ویران کرده، ساخته شده است. پلکان خارجی این برج، که آثار آن مشهود بوده، به رأس برج منتهی میشده است.
مصطفوی این برج را مناره نامیده و نوشته که از
سنگ و
گچ ساخته شده و قسمت پایین هر ضلع آن را متجاوز از یازده متر و بلندی آن را قریب به ۳۳ متر تخمین زده است. به مسافت کمی از مناره مزبور، بقعه امامزاده جعفر قرار دارد.
اشمیت مینویسد به جز مرکز این شهر، در بقیه زمینهای آن کشاورزی شده و روستاهای کوچک محصور در داخل و به دور دایره شهر اردشیر پراکنده است.
ویرانههای آتشکده چهار طاقی فیروزآباد، که دارای دهانههای یازده متری و پایههایی به ضخامت پنج متر بوده است، از سنگهای تراشیده بزرگ، در فاصله اندکی از این مناره قرار دارد.
به نوشته گیرشمن،
در میان این شهر آتشکدهای با تخته سنگهای خوش تراش بر پا شده است. اشمیت، با توجه به عکسهای هوایی که از شهر گرفته، نوشته که محیطهای مرئی خانهها نشان میدهد که بافت مرکز شهر پیچ و خم داشته است. شهر جور به دور یک تپه مصنوعی ساخته شده است. ویرانهای بسیار بزرگ و چهار گوشه وجود دارد که باید سلطنتیترین بناهای شهر بوده باشد ولی شکل آن بیشتر کاروانسراهای دوره اسلامی را تداعی میکند. خانههای امروزی با باغی که با یک حصار بیرونی محافظت میشود، در نزدیکی برج وجود دارند.
کاخ اردشیر در حاشیه دره فیروزآباد است، با گنبدهای نیمه هلالی ویژه معماری ساسانی. آن بخش از کاخ که هنوز برپاست حدود ۹۸×۵۲ متر مربع مساحت دارد. در جلوی بنا چشمهای است که در مجموعه کاخ قرار گرفته و چهار دیواری حیاط، آن را محصور میکند
این چشمه، دریاچه مدوری به قطر تقریباً پنجاه متر تشکیل داده است.
به نوشته مصطفوی،
فاصله این بنا از ویرانههای گور نزدیک به دو کیلومتری شمال آنهاست. گیرشمن نوشته که کاخ اردشیر در خارج از شهر و با سنگهای نتراشیده و
ساروج ساخته شده و افزوده که این نوع فن معماری بومی است که تا امروز در این سرزمین حفظ شده است.
آثار بازمانده نشان میدهند که نقشه جامع شهر به دیوارهای شهر محدود نمیشده بلکه خطوط شعاعی آن تا خارج از محدوده و بر روی تمام جلگه کشیده شده بوده و به شکل نظام متحدالمرکزی به قطر ۵ر۷ کیلومتر ادامه مییافته که آثار آن با حدود مزارع، جویهای آب، کورهراهها و جز آن حفظ شده است. محورهای عمده این نظام به مکانهایی منتهی میشود که احتمالاً اهمیت خاصی داشتهاند، از جمله:
باغ شاهی در ۲ر۴ کیلومتری جنوب غربی مرکز شهر؛
قلعه کوچکی در ۴ر۹ کیلومتری مرکز شهر، که مدخل شمال شرقی را تحت نظارت داشت؛
حصاری در انتهای شمال غربی که تختگاهی سنگی را محصور میکرد؛
بستر جویی در شمال غربی و جنوبشرقی که آب را از تنگاب میگرفت و آب آشامیدنی شهر و آب خندق را تأمین میکرد؛
آبراههای در ده کیلومتری شهر که آب اضافی شهر را به رودخانه فیروزآباد میرساند
و نیز ناحیه چهارگوشه و چهار طاقی در جنوب غربی دشت؛
قلعه حسنآباد در مشرق؛
و تل نقارهخانه و تل خِضر در شمال و نزدیک کاخ بزرگ.
۱. ابن قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛
۲. ابن فقیه؛
۳. ابن رسته؛
۴. ابن خرداذبه؛
۵. ابن حوقل؛
۶. ابن بلخی؛
۷. اریش فریدریش اشمیت، پرواز بر فراز شهرهای باستانی ایران، ترجمه آرمان شیشهگر، تهران ۱۳۷۶ ش؛
۸. اصطخری، ترجمه فارسی؛
۹. اوستا، یشتها، گزارش پورداود، تهران ۱۳۴۷ ش؛
۱۰. بلاذری (بیروت)؛
۱۱. تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار، تهران: زوار،
[؟ ۱۳۱۴ ش
]؛
۱۲. محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۷/۱۹۳۸؛
۱۳. حدود العالم؛
۱۴. محمد بن موسی خوارزمی، کتاب صوره الارض من المدن و الجبال و البحار و الجزائر و الانهار، استخرجه من کتاب جغرافیا الذی الفه بطلمیوس القلوذی، چاپ هانس فون مژیک، وین ۱۳۴۵/۱۹۲۶، چاپ افست بغداد ۱۹۶۲؛
۱۵. احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطوال، چاپ عبدالمنعم عامر، مصر
[۱۳۷۹/۱۹۵۹
[، چاپ افست بغداد
]بیتا.
]؛
۱۶. ژان پل راشل دیولافوا، ایران، کلده و شوش، ترجمه علی محمد فرهوشی، چاپ بهرام فرهوشی، تهران ۱۳۶۴ ش؛
۱۷. شهرستانهای ایران، (متن پهلوی)، ترجمه احمد تفضلی، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۳، تهران: جهاددانشگاهی، ۱۳۶۸ ش؛
۱۸. طبری، تاریخ (بیروت)؛
۱۹. ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه فردوسی، چاپ برتلس و دیگران، مسکو ۱۹۶۳ـ۱۹۷۱؛
۲۰. محمدنصیر بن جعفر فرصت شیرازی، آثارالعجم: در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، چاپ سنگی بمبئی ۱۳۱۴، چاپ علی دهباشی، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ ش؛
۲۱. اوژن ناپلئون فلاندن، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه حسین نورصادقی، تهران ۱۳۵۶ ش؛
۲۲. قدامه بن جعفر، الخراج و صناعه الکتابه، چاپ محمدحسین زبیدی، بغداد ۱۹۸۱؛
۲۳. زکریا بن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۸، چاپ افست ویسبادن ۱۹۶۷؛
۲۴. کارنامه اردشیر بابکان، با متن پهلوی، آوانویسی، ترجمه فارسی و واژهنامه، چاپ بهرام فرهوشی، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۴ ش؛
۲۵. محمدتقی مصطفوی، اقلیم پارس، تهران ۱۳۴۳ ش؛
۲۶. مقدسی؛
۲۷. والتر برونو هرمان هنینگ، «کتیبه فیروزآباد»، ترجمه محمدرضا حقیقی، در علی سامی، گزارشهای باستانشناسی، ج ۴، شیراز ۱۳۳۸ ش؛
۲۸. دیتریش هوف، «فیروزآباد»، ترجمه کرامتاللّه افسر، در شهرهای ایران، به کوشش محمدیوسف کیانی، ج ۲، تهران: جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ ش؛
۲۹. یاقوت حموی؛
۳۰. Abd A l-Husain Zarrinkub, "The Arab conquest of Iran and its aftermath", in ibid.;
۳۱. Arthur Emanuel Christensen, L'Iran sous les Sassanides , Osnabruck ۱۹۷۱;
۳۲. Ernst Emile Herzfeld, Archaeological history of Iran , London ۱۹۳۵;
۳۳. G.C. Miles, "Numismatics" in The Cambridge history of Iran , ibid;
۳۴. Heribert Busse, "Iran under the Buyids", in The Cambridge history of Iran , vol.۴, ed. R.N. Frye, Cambridge ۱۹۷۵;
۳۵. J. Marquart, Eransahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac ـ i , Berlin ۱۹۰۱;
۳۶. Roman Ghirshman, Iran parthes et sassanides,Paris ۱۹۶۲;
۳۷. Roman Ghirshman, L'Iran des orgines a l'Islam , Paris ۱۹۵۱;
•
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جور/ گور»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۵/۰۸/۳۰.