مقالات دارابی
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
آلِ بَحْرُ العُلوم، خاندانی از
سادات حسنی و عالمان شیعی امامی هستند که از سدهٔ ۱۲ تا ۱۴ قمری در
ایران و
عراق میزیستهاند و سرسلسلهٔ آنان،
سیدمحمدمهدی طباطبایی (
۱۱۵۵‑
۱۲۱۲ق)،
فقیه،
محدث و مرجع بزرگ
شیعه در
نجف بود که لقب «بحر العلوم» را از استاد خود دریافت کرد و با تقسیم کار علمی میان فقیهان، حوزهٔ نجف را به اوج شکوفایی رساند.
از این خاندان، شخصیتهای برجستهای چون
سیدمحمد (صاحب
بلغة الفقیه)،
سیدحسین (همکار
صاحب جواهر)،
سیدمحمدصادق (کتابشناس و مصحح) و
سیدمحمدعلی (از رهبران انقلاب ۱۹۲۰ عراق) برخاستهاند که هر یک در
فقه،
اصول، ادب،
سیاست و مبارزه با
استعمار نقشآفرینی کرده و تألیفات ارزشمندی از خود به جای نهادهاند.
آلِ بَحْرُ العُلوم، خاندانی از
سادات حسنی از عالمان شیعی امامی، مشهور به علم و ادب از سده ۱۲ تا ۱۴ق/۱۸ تا ۲۰م در
ایران و
عراق.
افراد این خاندان از آنرو به «بحر العلوم» شهرت یافتهاند که سردودمان آن
سیّدمحمّدمهدی طباطبایی چنین عنوانی داشته است.
اینکه آل بحر العلوم به «طباطبایی» نیز مشهور است، بدینجهت است که از
ابراهیم طباطبا فرزند
اسماعیل دیباج نسب میبرد و او نخستین کس از این خاندان است که این لقب را داشته است.
نیاکان آل بحر العلوم، نخست در شهرهای
حجاز و عراق و بعضی از شهرهای عربی دیگر میزیستند و بر اثر ستم حاکمان
اموی و
عباسی بر سادات و
شیعیان، در حال کوچ دایمی بودند. از اینرو در نیمه
سده ۳ق/۹م به ایران که در آن سادات از امنیت بیشتری برخوردار بودند، پناه آوردند و نخست در
اصفهان و پس از آن در
بروجرد ماندگار شدند.
در اوایل
سده ۱۲ق/۱۸م، بسیاری از اینان به قصد تحصیل
علوم دینی یا
زیارت به عراق کوچیدند و در
عتبات بهویژه
نجف و
کربلا اقامت گزیدند و دیگر باز نگشتند.
مشهورترین افراد این خاندان بدین شرحند:
سیدمحمدمهدی بن سیدمرتضی طباطبایی نجفی بحرالعلوم (
۱۱۵۵-
۱۲۱۲ق/۱۷۴۲-۱۷۹۷م)،
فقیه،
محدث،
حکیم،
ادیب و سردودمان آل بحرالعلوم و رئیس
حوزه علمیه نجف و مرجع
شیعیان در روزگار خود بود.
پدر سیدمحمدمهدی، سیدمرتضی بن سیدمحمد (د
۱۲۰۴ق/۱۷۹۰م) که از عالمان دین بود، دو پسر داشت: سیدجواد، جد اعلای مرجع معاصر
حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی (
۱۲۹۲-
۱۳۸۰ق/۱۸۷۵-۱۹۶۱م)، و سیدمحمدمهدی سردودمان آل بحرالعلوم.
او در یکی از اجازاتش، خود را «حسنیِ حسینی» دانستهات. دلیل این انتساب دوگانه این است که در سلسله نسب او
عبدالله محض نواده
امام حسن مجتبی (علیهالسّلام) (
۳-
۵۰ق/۶۲۴-۶۷۰م) قرار دارد که از طریق مادرش،
فاطمه دختر
امام حسین (علیهالسّلام) به آن امام منسوب است.
سیدمحمدمهدی در
کربلا زاده شد. در کمتر از ۴ سال، مقدمات علوم مانند
صرف،
نحو،
ادبیات،
منطق،
فقه و
اصول را نزد پدر و دیگر عالمان کربلا آموخت. به
نجف رفت و پس از مدتی به کربلا برگشت و فقه و اصول را در سطح و خارج در درس پدر و آقا
باقر وحید بهبهانی (د
۱۲۰۷ق/۱۷۹۲م) و شیخ
یوسف بَحْرانی نویسنده
حدائق (
۱۱۰۷-
۱۱۸۶ق/۱۶۹۵-۱۷۷۲م) در همین شهر گذراند.
پس از آن، بار دیگر به نجف سفر کرد و به تحصیل نزد عالمان آن شهر پرداخت.
در
۱۱۸۶ق/۱۷۷۲م، بر اثر شیوع
بیماری طاعون در عراق، همراه خانوادهاش به
ایران سفر کرد و در
خراسان در حوزه درس میرزا
سیدمحمدمهدی اصفهانی که از فیلسوفان و عالمان بنام بود، شرکت جست و ۶ سال از آن استاد بهره برد. گفتهاند که همین استاد او را «بحر العلوم» نامیده است.
در
۱۱۹۳ق/۱۷۷۹م به نجف بازگشت. در همین سال به
مکه سفر کرد و سالی چند در آن دیار ماند. او در آنجا، با پنهان کردن مذهب و عقاید شیعی خود، حوزه درسی تشکیل داد که در آن فقه
اهل سنت را تدریس میکرد. دانش او مایه اعجا عالمان آن سامان گشت.
او سرانجام به نجف باز آمد و تا پایان زندگی در این شهر ماند. در این هنگام که او مجتهدی بنام و بلندآوازه بود، با مرگ استادش وحید بهبهانی، بر مرجعیت و زعامت بیرقیب عراق و حوزه علمی نجف دست یافت.
از ابتکارات او تقسیم کار میان عالمان و فقیهان برجسته، به منظور اداره حوزه و پاسخگویی سریعتر به مراجعات مردم بود. از اینرو
شیخ جعفر کاشفالغطا را به امر
فتوا گماشت،
شیخ حسین نجفی را به امامت
نماز جماعت در نجف منصوب گرد، امور قضا را به شیخ محییالدین واگذاشت،
سیدمحمدجواد عاملی را به کار تالیف و تدوین فقه وادار کرد (که محصول تلاشهای وی تالیف کتاب فقهی و مشهور
مفتاح الکرامه بود) و خود به امور علمی و تحصیلی و اداره حوزه نجف اهتمام بیشتری ورزید.
از اینرو، در زمان ریاست بحر العلوم، حوزه نجف تقویت شد.
عالمان بسیاری در حوزه درس او شرکت کردند و به مراحل بالای دانش و فقاهت دست یافتند؛ از آن میان، میتوان اینان را نام برد:
شیخ جعفر کاشفالغطاء (د
۱۲۲۷ق/۱۸۱۲م)، سید جواد عاملی،
ملا احمد نراقی (د
۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م)،
سید محمد مجاهد (د
۱۲۴۲ق/۱۸۲۶م)؛
سید محمدرضا شُبَّر (د
۱۲۳۰ق/۱۸۱۵م) و شیخ
اسدالله تستری (نویسنده مقاییس). او خود نیز از بهبهانی، بحرانی و
محمدباقر هزار جریبی اجازه روایت داشت.
وی در
عرفان، پارسایی و اهتمام به امور مردم بهویژه تهیدستان و محرومان شهره بود.
بحرالعلوم در رشتههای متعددی از علوم دینی و ادبی چیرهدست بوده و آثاری پدید آورده است. قدرت ادبی به او امکان داد که بخش عمده مباحث و آرای فقهی خود را در قالب شعرهای بلند ارائه کند. برخی از آثار وی عبارت است از:
حاشیه بر
معالم الاصول،
تهران،
۱۳۱۶ق/۱۸۹۸م؛
الدرة البهیة منظومهای در اصول، تهران،
۱۳۰۴ق/۱۸۸۷م و چاپهای مکرر دیگر؛
الفوائد فی مهمات الاصول، تهران،
۱۲۷۱ق/۱۸۵۴م؛
المنظومات فی الرجال، به شعر، تهران،
۱۳۰۶ق/۱۸۸۹م؛
الرجال، نجف،
۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
برخی دیگر از آثار او که به صورت خطی به جا مانده، عبارت است از
تحفة الکرام فی تاریخ مکه و المسجد الحرام، موجود در
کتابخانه مدرسه فیضیه قم؛
شرح الوافیه، در اصول، موجود در
کتابخانه ملی، آستانه قم، سپهسالار (سابق) و
آستان قدس رضوی؛
الفوائد الرجالیه که با نام رجال چاپ شده است؛
رساله فی قصد اربعه فراسخ، موجود در
کتابخانه آیتالله مرعشی، سامرا؛
المشکاه موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی؛
الفوائد فی الاصول، موجود در کتابخانه ملی و کتابخانه وزیری یزد؛
مصابیح الاصول، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛
مقاطیع الرثاء، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛
تحریم العصیر الزبیبی، موجود در کتابخانه آیتالله مرعشی قم؛
المصابیح فی شرح المفاتیح، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛
ارجوزه فی الامامه، ۳۶۰ بیت، موجود در کتابخانه ملی ملک؛
مصابیح الاحکام، موجود در کتابخانه مدرسه فیضیه قم؛
فائده، شرح مناظره بحرالعلوم با عالمان
یهود، موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق)؛
الانثی عشریات فی المراثی، موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق).
سیّدمحمدرضا بن سیدمحمدمهدی بحرالعلوم (
۱۱۸۹-
۱۲۵۳ق/۱۷۷۵-۱۸۳۷م)، فقیه، اصولی، محدث، و رجالی و تنها پسر بازمانده از بحرالعلوم. برادر دیگرش سیدمحمد (
۱۱۹۷-
۱۲۰۰ق/۱۷۸۳-۱۷۸۶م) در کودکی درگذشت.
او در نجف به دنیا آمد. در آغاز نزد پدر مراحل نخستین علوم و ادبیات را طی کرد و پس از ان خارج نزد پدر مراحل نخستین علوم و ادبات را طی کرد و پس از آن
خارج فقه و اصول را نزد عالمانی چون شیخ جعفر کاشف الغطاء (۱۱۵۶-۱۲۲۷ق/۱۷۴۳-۱۸۱۲م)، شیخ
محمد سعید دینوری قرجه داغی، شیخ
محمدتقی ملاکتاب و
سید محمد القصیر آموخت.
وی از عالمان یاد شده اجازه روایت یافت. او پس از پدر زعامت حوزه نجف و مرجعیت دینی را به عهده گرفت.
سیدمحمدرضا آثاری بر جای نهاده است که برخی از آنها بدین شرح است:
کشف القناع فی اصحاب الاجماع، خطی؛
اصول الفقه، خطی؛
شرح الشرایع؛
الفقه الاستدلالی، خطی؛
رسائل فی الاصول. خطی؛
شرح
لمعه شهیدین، خطی، موجود در کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی تهران.
سیدحسین بن سیدمحمدرضا (
۱۲۲۱-
۱۳۰۶ق/۱۸۰۶-۱۸۸۹م)، در نجف زاده شد و در همان شهر پرورش یافت و مراحل علمی را پیمود.
فقه و اصول و کلام را نزد عالمان برجسته روزگارش مانند شیخ حسن فرزند شیخ جعفر کاشف الغطاء،
شیخ مرتضی انصاری (
۱۲۱۴-
۱۲۱۸ق/۱۷۹۹-۱۸۶۴م) و
میرزا محمدحسن نجفی (مؤلف
جواهر) (د
۱۲۶۶ق/۱۸۵۰م) آموخت. او از شاگردان بنام نویسنده جواهر بود و از او اجازه روایت داشت. گفتهاند که استاد مطالب و مباحث فقهی خود را با سیدحسین در میان میگذاشت و پس از تبادل نظر علمی، وی به دستور استاد آن مطالب را مینوشت و کتاب عظیم فقهی جواهر الکلام فی شرح شرائع اسلام محصول این همکاری بود.
عالمان بسیاری از حوزه درس او بهره بردهاند، ازجمله:
سید میرزا جعفر حایری،
سیدمحمد بن اسماعیل موسوی ساروی،
سیدمرتضی کشمیری نجفی،
شیخ فضلالله مازندرانی حایری،
میرزا صادق تبریزی و
میرزا محمد همدانی. برخی از آنان مانند میرزا جعفر و موسوی ساروی از او اجازه روایت یافتهاند.
او برای مداوای چشمانش که پزشکان
عراق از آن درمانده بودند، در
۱۲۸۴ق/۱۸۶۷م عازم
ایران گردید، اما در
تهران نیز بیماری او درمان نشد. از اینرو به قصد استشفاء و
زیارت امام رضا (علیهالسّلام) به
مشهد سفر کرد و گفتهاند که در آنجا
شفاء یافت.
مدتی در خراسان ماند و آنگاه عزم نجف کرد، ولی حدود ۲ سال در
بروجرد نزد اقوامش ماند و در
۱۲۹۴ق/۱۸۷۷م به نجف رفت. پس از درگذشت برادرش سیدعلی (د
۱۲۹۸ق/۱۸۸۱م)، از سوی مردم و عالمان عراق به مقام ریاست حوزه نجف و مرجعیت شیعیان برگزیده شد.
از او ۴ پسر باز ماند که همه از عالمان دین بودند:
سیدعبدالحسین، که در نجف به دنیا آمد و حدود
۱۳۲۵ق/۱۹۰۷م درگذشت؛
سیدموسی، که در نجف چشم به جهان گشود و در همانجا حدود
۱۳۲۰ق/۱۹۰۲م درگذشت؛
سیدمحسن (
۱۲۴۷-
۱۳۱۸ق/۱۸۳۱-۱۹۰۰م)، که فقه و اصول را ند عمویش سیدعلی، شیخ مرتضی انصاری و
میرزا حسن شیرازی (د
۱۳۱۲ق/۱۸۹۴م) خواند؛
سیدابراهیم (
۱۲۴۸-
۱۳۱۹ق/۱۸۳۲-۱۹۰۱م) که در نجف چشم به جهان گشود و
تفسیر، فقه، اصول،
کلام و ادبیات را از پدر آموخت.
سیدحسن دارای آثاری در فقه و اصول و شعر و ادب است.
بیشترین شهرت سیدحسین در شعر و ادب است، تا آنجا که او را در این فن همتای
سید رضی (د
۴۰۴ق/۱۰۱۳م) دانستهاند. مجموعه اشعار او توسط فرزندش سیدحسن بحرالعلوم گرد آمده است که بخشی از ان به کوشش شاگردش
شیخ علی شرقی در
۱۳۳۲ق/۱۹۱۴م در
لبنان چاپ شده است.
سیدمحمدتقی بن سیدمحمدرضا (
۱۲۱۹-
۱۲۸۹ق/۱۸۰۴-۱۸۷۲م)، از فقیهان بنام آل بحرالعلوم بود.
در نجف پا به جهان نهاد. نزد پدر مقدمات علوم را فرا گرفت و پس از آن فقه و اصول را نزد عالمان روزگارش مانند شیخ محمدحسن (مؤلف جواهر) طی کرد، اما پس از آن به کشاورزی پرداخت. با اینهمه موقعیت علمی وی به گونهای بود که پس از مرگ پدر به رهبری دینی و اجتماعی عراق دست یافت.
او به امور اجتماعی و سیاسی اهتمام میورزید. در کربلا درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.
کتاب قواعد الاصول تالیف اوست که جلد اول آن را در
۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م به پایان برده است.
۳ تن از پسران وی از فقیهان و ادیبان عصر خود بودهاند؛ سیدحسن در نجف به دنیا آمد و در همانجا درس خواند و در اواسط عمرش به کربلا آمد و در
۱۲۹۸ق/۱۸۸۱م در نجف چشم از جهان فرو بست؛ سیدحسین در
۱۳۱۰ق/۱۸۹۲م درگذشت؛ سیدعلی نقی در نجف زاده شد و در کربلا و در نجف از اعتبار سیاسی و اجتماعی و دینی مهمی برخوردار گردید. در شعر و ادب نیز دستی داشت و در ۱۲۹۴ق/۱۸۷۷م در کربلا کشته شد.
سیدعلی بن سیدمحمدرضا (
۱۲۲۴-۱۲۹۸ق/۱۸۰۹-۱۸۸۱م)، از عالمان و فقیهان و ادیبان بزرگ آل بحرالعلوم بود.
در نجف زاده شد، در همان شهر دانش فرا گرفت و زندگی را به پایان بُرد. سطوح و خارج اصول را نزد ملا
مقصود علی کاظمی و فقه را نزد شیخ محمدحسن نجفی نویسنده جواهر و شیخ علی فرزند شیخ جعفر کاشف الغطاء (د ۱۲۵۳ق/۱۸۳۷م) آموخت.
وی از نویسنده جواهر و برادرش سیدحسین و
میرزا جعفر طباطبایی به دریافت اجازه روایت نایل آمد.
عدهای از عالمان آن روزگار نیز از وی اجازه اجتهاد و روایت یافتند.
او آثاری در فقه و اصول پدید آورده است که مهمترین آن
البرهان القاطع فی شرح المختصر المنافع است که در
۱۲۹۳ق/۱۸۷۶م، در ۳ جلد بزرگ با چاپ سنگی در تهران نشر یافته است.
دو تن از پسران وی از عاملان بودهاند: سیدهاشم (
۱۲۵۵-
۱۲۸۴ق/۱۸۳۹-۱۸۶۷م) که در نجف زاده شد و نزد پدر و
میرزای شیرازی مقدمات و سطوح عالی فقه و اصول را آموخت؛ سیدمحمدباقر در نجف به دنیا آمد و در همانجا مراحل تحصیل سطح و خارج فقه و اصول را پشت سر گذاشت. او هنگامی که عازم زیارت مشهد بود، در
۱۲۹۱ق/۱۸۷۴م در تهران درگذشت.
دیگر فرزندان سیدمحمدرضا بحرالعلوم، که از عالمان دین به شمار آمدهاند، اینانند: سیدجواد، در نجف تولد یافت و در کربلا زندگی کرد و در
۱۳۲۰ق/۱۹۰۲م در همین شهر درگذشت؛ سیدمحمدعلی، در نجف متولد شد و در
۱۳۰۰ق/۱۸۸۳م درگذشت؛ سیدکاظم، در نجف به دنیا آمد و در
۱۲۸۸ق/۱۸۸۳م در همین شهر درگذشت؛ سیدعبدالحسین، در کربلا زندگی کرد و حدود
۱۳۳۰ق/۱۹۱۲م وفات یافت.
سیدمحمد بن سیدمحمد تقی (
۱۲۶۱-
۱۳۲۶ق/۱۸۴۵-۱۹۰۸م)، در نجف چشم به جهان گشود.
فقه را نزد عمویش سیدعلی، شیخ راضی و
سید حسین ترک کوه کمری و اصول را نزد
میرزا عبدالرحیم نهاوندی و
فلسفه را نزد حکیم الهی میرزا
محمدباقر نجفی (د
۱۲۹۰ق/۱۸۷۳م) آموخت.
وی از عمویش
اجازه روایت یافت. پس از درگذشت عمویش سیدعلی، در سطوح عالی به تدریس پرداخت و سرانجام ریاست
حوزه نجف را به دست گرفت و مرجع تقلید مردم گردید.
او به امور اجتماعی و سیاسی حوزه علمی و مشکلات مردم اهتمام میورزید. یکی از کارهای او این بود که از مقامات دولتی خواست طلاب و روحانیون را از خدمت سربازی معاف دارند. این پیشنهاد پذیرفته شد.
وجوهات خیریه هندیه (در عراق) که درآمد آن اختصاص به حوزههای علمی شیعی داشت، به دست او توزیع میشد
او به مطالعه، تحقیق و تالیف دلبستگی بسیار داشت و بر اثر مداومت در این امور، در اواخر عمر بیناییاش را از دست داد.
وی کتابخانه بزرگی بنیاد نهاد که به گفته
محسن امین، از نظر کتب فقهی و اصولی و روایی، جامعترین کتابخانه در عراق بود.
اثر مشهور او کتاب فقهی
بلغة الفقیه است که شامل ۱۶ رساله فقهی است. این کتاب نخستینبار در
۱۳۲۵ق/۱۹۰۷م در
تبریز و در سال ۲۹-۱۳۲۸ق/۱۱-۱۹۱۰م در تهران چاپ شده است
نیز از تالیفات او الوجیزه است که در
۱۳۲۴ق/۱۹۰۶م در تهران چاپ شده است.
کتاب مواقف حاسمه فی تاریخ التضعیه والفداء تالیف دیگر اوست که در نجف چاپ شده است.
او در نجف چشم از جهان فرو بست.
۴ تن از پسران سیدمحمد از عالمان بودهاند:
سیدجعفر، در نجف به دنبا آمد و نزد پدر علوم اسلامی را آموخت و به رتبه
اجتهاد نایل آمد. با اینکه عمر کوتاهی داشت، در رشد علمی و احاطه بر
علوم اسلامی گوی سبقت را از همگنان ربود. او در
۱۳۳۴ق/۱۹۱۶م درگذشت.
سیدمهدی، در نجف تولد یافت و نزد پدر و میرزای شیرازی در
سامرا علوم اسلامی سبقت را فرا گرفت. پس از آنکه پدرش برای زیارت مزار
امام رضا (علیهالسّلام) به ایران سفر کرد، به جای وی به تدریس و انجام وظایف دینی و اجتماعی در زادگاه خویش همت گماشت. در
۱۳۱۳ق/۱۸۹۵م در بغداد درگذشت و در
کاظمین به خاک سپرده شد.
سیدعباس (
۱۳۰۲-
۱۳۴۳ق/۱۸۸۵-۱۹۲۴م)، در نجف زاده شد و منطق،
فقه و
اصول را نزد استادان فن آموخت. در جوانی به
مصر سفر کرد و حدود ۲۰ سال در آن سامان زیست و پس از آن به نجف بازگشت و در
کربلاء درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد؛
سیدمیرعلی، در نجف تولد یافت. نزد پدر و دیگر عالمان درس خواند. او همراه برادرش مهدی در نوشتن کتاب بلغة الفقیه با پدر همکاری کرد. در
۱۳۱۵ق/۱۸۹۷م درگذشت. کتاب کشفی الاسرار فی شرح الاظهار اثر اوست که به صورت خطی باقی مانده است.
سیدمهدی بن سیدمحسن بن سیدحسین (
۱۳۰۲-
۱۳۳۵ق/۱۸۸۵-۱۹۱۷م)، از عالمان بنام آل بحرالعلوم بود.
در
نجف پا به جهان جهان نهاد. مقدمات علوم را نزد استادان مربوط خواند و سطوح عالی فقه و اصول را در حوزه درس سیدمحمد بحرالعلوم، شیخ عبدالهادی همدانی (معروف به شیخ
عبدالهادی لیله) و
آخوند ملاکاظم خراسانی (د
۱۳۲۹ق/۱۹۱۱م) آموخت.
او از عالمان پرکار و اهل نقد و نظر و تالیف بود. شاگردان بسیاری در حوزه درس او تربیت یافتند و را عالمان زمان خود شدند.
از آثار او حاشیه بر
معالم الاصول و منظومهای در اصول است.
وی در نجف درگذشت.
پسر او
سیدمحمدصالح هم از عالمان بود که در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م در نجف به دنیا آمد. در کودکی پدرش را از دست داد و داییاش، سیدعلی فرزند سیدهادی بحرالعلوم، سرپرستی و تربیت اخلاقی و علمی او را به عهده گرفت. او شاعری توانا بود و دیوان او به نام العواطف در
۱۳۵۶ق/۱۹۳۷م به چاپ رسید. شعار توانا بود و دیوان او به نام العواطف در ۱۳۵۶ق/۱۹۳۷م به چاپ رسید. اشعار او عمدتاً سیاسی و اجتماعی است.
حسن بن ابراهیم بن سیدحسین (
۱۲۸۲-
۱۳۵۵ق/۱۸۶۵-۱۹۳۶م)، عالم، ادیب و شاعر.
در نجف زاده شد و ادبیات دیگر مقدمات علوم را نزد پدر آموخت، فقه و اصول را نزد
سیدمحمد کاظم یزدی (
۱۲۴۷-
۱۳۳۷ق/۱۸۳۱-۱۹۱۹م)،
شیخ الشریعه اصفهانی و
شیخ عبدالله مازندرانی (
۱۲۵۹-
۱۳۰۳۰ق/۱۸۴۳-۱۹۱۲م) فرا گرفت.
بیشترین شهرت او در شعر و ادب و تاریخ است. گفتهاند که از وی دیوان کوچکی به جا مانده است.
او در نجف درگذشت.
سیدمحمدصادق بن سیدحسین بن سیدابراهیم (از
۱۳۱۵ق/۱۸۹۷م)،
فقیه، اصولی، ادیب و شاعر.
در نجف تولد یافت و تحت نظارت پدر مقدمات علوم را خواند
و پس از آن سطوح عالی فقه و اصول را نزد
میرزای نایینی (
۱۲۷۷-
۱۳۵۵ق/۱۸۶۰-۱۹۳۶)، سید ابوالحسن اصفهانی (۱۲۸۴-۱۳۶۵ق/۱۸۶۷-۱۹۴۶م) و
سیدمحسن قزوینی و
تفسیر را نزد بلاغی، و
علم حدیث و
درایه را نزد شیخ
ابوتراب خوانساری آموخت.
در ۱۳۵۳ق/۱۹۳۴م به
لبنان و
سوریه سفر کرد و در این سفر با عالمان و ادیبان آن دیار دیدارهایی داشت و در ۱۳۵۴ق/۱۹۳۵م به نجف بازگشت.
کتابخانهای بنیاد نهاد که در آن کتابهای خطی نفیسی گردآوری شد.
در
۱۳۶۷ق/۱۹۴۸م از سوی دولت عراق به عنوان قاضی شرع عماره و دیرتر
بصره برگزیده شد. سیدمحمدصادق از عالمانی چون نائینی،
شیخ آقا بزرگ تهرانی،
سیدمحسن امین و
سیدحسن صدر اجازه روایت یافت.
او آثار بسیاری در فقه و اصول و شعر و ادب پدید آورده که به گفته مصحح
رجال بحرالعلوم در مقدمه
برخی از آنها چاپ شده است.
سیدمحمدتقی بن سیدحسن بن سیدابراهیم (
۱۳۱۸-
۱۳۹۳ق/۱۹۰۰-۱۹۷۳م)، در نجف به دنیا آمد و خواندن و نوشتن و مقدمات
صرف،
نحو،
ادبیات، ریاضیات،
فقه و
اصول را نزد استادان مربوط آموخت.
پس از آن، سطوح عالی فقه و اصول را نزد نایینی (حدود ۱۲ سال)،
آقا ضیاءالدین عراقی (۱۲۸۷-
۱۳۶۱ق/۱۸۷۰-۱۹۴۲م)، شیخ محمدحسین اصفهانی، سید ابوالحسن اصفهانی،
شیخ محمدرضا آل یاسین و
عبدالهادی شیرازی طی کرد. در اواخر عمر از مراجع تقلید در نجف شمرده میشد.
سیدمحمدعلی بن سیدعلی نقی (۱۲۸۷-۱۳۵۵ق/۱۸۷۰-۱۹۳۶م). در نجف تولد یافت و نزد پدر و دیگر عالمان، ادبیات و دیگر علوم را فرا گرفت.
او از عالمان دین بود که طی نبردهای ملت عراق با
استعمار انگلستان که به انقلاب ۱۳۳۸ق/۱۹۲۰م عراق شهرت یافت، فعالانه شرکت جست و از پیشوایان انقلاب به شمار آمد. ازاینرو مدتها به
زندان افتاد و یکبار نیز به
اعدام محکوم گردید.
پس از بیرون راندن انگلیسیها از عراق، به عضویت «مجلس اعیان عراق» برگزیده شد.
وی در
بغداد درگذشت و جنازهاش با شکوه بسیار به نجف انتقال یافت. عالمان و مبارزان سیاسی و مردم از او تجلیل بسیار کردند و مجلس اعیان عراق، با صدور اطلاعیهای از زحمات او قدردانی کرد.
سیدعلی بن هادی بن سیدعلینقی (
۱۳۱۴-
۱۳۸۰ق/۱۸۹۶-۱۹۶۰م)، در نجف پا به جهان گذاشت.
پس از فراگیری مقدمات علوم ادبی،
منطق و سطوح عالی فقه و اصول را نزد نایینی و سیدابوالحسن اصفهانی خواند.
وی پس از درگذشت عمویش سیدمحمدعلی بحرالعلوم به امور اجتماعی پرداخت و به ریاست دینی دست یافت.
در
جنگ جهانی اول (۱۹۱۴-۱۹۱۸م) و در نبردهای ملی سالهای پس از آن، در کنار عالمانی چون حبوبی،
شیخ الشریعه، سیدمحمدعلی بحرالعلوم و میرزای شیرازی به پیکار با استعمار انگلیس پرداخت.
او از اندیشمندان بزرگ و صاحب نظر و مؤثر در پیشرفتهای علمی حوزه نجف به شمار میآمد.
در بغداد درگذشت و در
نجف به
خاک سپرده شد.
سیدجعفر بن سیدمحمدباقر بن سیدعلی (
۱۲۸۱-
۱۳۷۷ق/۱۸۶۴-۱۹۵۷م)، در نجف پا به جهان گذاشت و در کودکی پدرش را از دست داد و تحت سرپرستی جدش سیدعلی درآمد.
مقدمات علوم را فرا گرفت پس از آن سطوح عالی فقه و اصول را نزد
سیدکاظم یزدی، سیدمحمد بحرالعلوم و
آخوند خراسانی خواند و از آنان
اجازه روایت یافت.
وی در تاریخ، رجال و درایه چیرهدست یود. تقریرات یزدی و خراسانی در مباحث فقهی و اصولی از او باقیمانده است. افزون بر آنها، از وی آثاری بر جای مانده است که از آن میان: تحفة العالم فی شرح خطبه المعالم در ۲ جلد، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶م؛
تحفة الطالب، ۱۳۴۷ق/۱۹۲۸م؛
اسرار العارفین در شرح
دعای کمیل،
۱۳۴۲ق/۱۹۲۴م؛
و بغیة الطالب فی حکم الحیه والشارب، ۱۳۴۷ق/۱۹۲۸م که در نجف چاپ شده است.
سیدمحمدمهدی بن سیدحسن بن سیدمحمدتقی (۱۲۸۳-۱۳۵۱ق/۱۸۶۶-۱۹۳۲م)، در کربلا زاده شد و
علوم اسلامی و ادبیات را فرا گرفت.
در انقلاب ۱۹۲۰م عراق شرکت جست؛ در کابینه عبدالرحمان نقیب وزیر فرهنگ شد (۱۹۲۰-۱۹۲۱م)؛ و پس از آن تا آخر عمر در کربلا زیست و در همین شهر درگذشت.
او از پیشوایان دین و سیاست و دارای نفوذ کلمه بسیار بود.
فرزند او سیدمحمد صالح نیز از رجال دین و سیاست بود. وی در
۱۳۳۱ق/۱۹۱۳م در کربلا زاده شد. مراحل تربیت و آموزشهای علمی ابتدایی را نزد پدر پیمود. آنگاه وارد دانشگاه شد و در حدود
۱۳۵۹ق/۱۹۴۰م از دانشکده حقوق فارغ التحصیل گردید. در جوانی به کارهای سیاسی پرداخت و در «حزبالامه» صالح جبر فعالانه شرکت جست.
جز اینان، کسان دیگر از عالمان روحانی یا درس خواندههای جدید از آل بحر االعلوم برخاستهاند که نام آنان را در مقدمه
رجال السید بحرالعلوم میتوان دید.
۱. آستانقدس، آستانقدس، فهرست، ج۶، ص۵۹؛
۲. آستانه قم، فهرست خطی، ص۱۱۸؛
۳. آصفیه، فهرست خطی، ج۳، ص۴۷۲؛
۴. آقابزرگ، الذریعة، ج۱، ص۱۱۳، ۱۱۶، ۱۳، ج۲، ص۵۱، ۱۱۶، ۱۲، ۲۰۴-۲۰۵، ج۳، ص۴۵، ۱۴۸، ۴۶۲، ج۴، ص۳۸۶، ۳۸۷، ج۷، ص۲۵۱، ج۸، ص۹، ۱، ۲۵۹، ۹، ص۱۲۷، ۶۴۴، ج۱۰، ص۹۹، ۲۱۱، ج۱۱، ص۱۰۰، ۱۹۴، ۲۰۸، ۳۵۵، ج۱۲، ص۴۵، ۲۱۱، ج۱۳، ص۳۴۲، ۱۵، ص۲۲۳، ج۱۶، ص۲۸۶، ۳۳۸، ج۱۷، ص۴، ۳۹، ۴۱، ۱۸۴، ۲۰۴، ج۱۸، ص۱۷، ۳۸۷، ج۲، ص۵۵، ج۲۱، ص۵۱، ج۲۲، ص۱۹۴، ج۲۳، ص۱۰۹، ج۲۵، ص۵۱، ۱۶۷؛
۵. آقابزرگ، طبقات اعلامالشیعه (القرنالثالث عشر)، نجف، المطیعةالعامیه، ۱۳۷۴ق، صص۱۸۶، ۲۱۷، ۳۱۵، ۵۷۱؛
۶. آقابزرگ، طبقات اعلامالشیعه (القرنالرابع عشر)، نجف، المطیعةالعلمیه، ۱۳۷۵ق، صص۲۴۹، ۲۵، ۲۸۱، ۲۹۵، ۴۶۴، ۵۴۲، ۵۸۱، ۵۸۲، ۶۳۴؛
۷. آقابزرگ، مصفیالمقال، تهران، ۱۳۷۸ق، ص۴۶۷؛
۸. آیتالله مرعشی، فهرست خطی، ج۱، ص۱۷۴، ۱۱، ص۳۶۵؛
۹. امین، محسن، اعیانالشیعة، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۲۹-۱۳۳، ج۴، ص۶۲۶، ج۵، ص۲۴۱، ج۶، ص۱۸-۲۰، ج۷، ص۱۹، ج۹، ص۴۷، ۱۹۶-۱۹۷، ۴۰۸، ج۱۰، ص۱۵۶، ۱۵۸-۱۶۳؛
۱۰. امینی، عبدالحسین، شهداء فضیلة، قم، دارالشهاب، ص۳۳۳؛
۱۱. بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، ۱۳۴۷-۱۳۵۳ش، ج۶، ص۶؛
۱۲. بحرالعلوم، محمدمهدی، رجال، تهران، مکتبةالصادق، ج۱، ص۱۲۵-۱۹۳؛
۱۳. بغدادی، اسماعیل پاشا، ایضاحالمکنون، استانبول، ۱۳۶۴ق، ج۱، ص۴۶۱، ج۲، ص۲۰۶، ۲۶۲؛
۱۴. بغدادی، هدیةالعارفین، بیروت، مکتبةالمثنی، ج۲، ص۳۵۱؛
۱۵. تنکابنی، محمد، قصصالعلماء، تهران، اصفهان، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۱۶، ج۳، ص۶۶۱، ۷۲۳، ۷۸۵، ج۴، ص۱۳۳۳، ۱۴۴۵، ج۵، ص۱۵۱۵، ۱۶۳۶؛
۱۶. حرزالدین، محمد، معارفالرجال، کتابخانه آیتالله مرعشی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۲، ۱۸۲، ۲۵۱، ۲۸۸، ۳۱۹، ج۲، ص۷، ۱، ۲۰۹، ۳۸۱؛
۱۷. خوانساری، محمدباقر، روضاتالجنات، تهران، ۱۳۹۰ق، ج۷، ص۲۰۳-۲۱۶؛
۱۸. خیابانی، ملاعلی، علماء معاصرین، تهران، اسلامیه، ۱۳۶۳ش، صص۶۹، ۹۳، ۲۷۱؛
۱۹. دانشکده حقوق، فهرست خطی، ص۳۸۴؛
۲۰. دو کتابخانه مشهد، فهرست خطی، ۱۰۱۰؛
۲۱. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملابین، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۲۹، ج۶، ص۲۸۸، ج۷، ص۳۳۴؛
۲۲. سپهسالار (سابق)، فهرست خطی، ج۱۱، ص۲۷۱؛
۲۳. فیضیه قم، فهرست خطی، ج۱، ص۴۱، ۲۴۸-۲۴۹، ج۲، ص۷۳؛
۲۴. قمی، عباس، فوائدالرضویة، تهران، ۱۳۲۷ش، صص۱۵۵، ۱۸۲، ۳۷۴، ۴۳۱؛
۲۵. قمی، الکنی و الالقاب، تهران، ۱۳۹۷ق، ج۲، ص۶۷؛
۲۶. کتابخانه مرکزی، فهرست خطس، ج۱۲، ص۲۵۱۵؛
۲۷. کتابخانه ملی، فهرست خطی، ص۱۹۱۰؛
۲۸. کحاله، عمر رضا، معجمالمؤلفین، بیروت، داراحیاءالتراثالعربی، ج۳، ص۱۴۵، ج۸، ص۱۸۳، ج۹، ص۱۲۹-۱۳۰؛
۲۹. لکنهری، محمدمهدی، نجومالسماء، قم، کتابخانه بصیرتی، ج۱، ص۳۰۱؛
۳۰. مامقانی، حسن، تنقیحالمقال، نجف، ۱۳۵۳ق، ج۳، ص۲۶۰؛
۳۱. مشار، خانبایا، فهرست چاپی عربی، صص۱۶۰، ۲۹۷، ۳۰۲، ۳۵۷، ۳۶۰، ۶۸۳، ۹۲۱؛
۳۲. ملی ملک، فهرست خطی، ج۱، ص۳۸، ۳۱۵، ۳۲۹؛
۳۳. موسوی اصفهانی، محمد، احسنالودیعة، بغداد، المکتبةالعربیة، ج۲، ص۵۱-۵۴، ۵۵-۵۹، ۶۹-۷۰؛
۳۴. وزیری یزد، فهرت خطی، ج۵، ص۱۲۵۷.
•
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آل بحرالعلوم»، شماره۳۸۰.
