منابع فقهی مصلحت
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
منابع فقهى مصلحت، در
فقه سیاسی به مبانی و عوامل تشخیص سودمندی در افعال و پدیدههای انسانی اشاره دارد که به دلیل موردی، نسبی و متغیربودن
مصلحت، از آن با عنوان «تشخیص مصلحت» یاد میشود.
مهمترین منابع تشخیص مصلحت شامل
شرع،
عقل،
علم،
تجربه و
عرف است که هر یک نقش مستقلی در شناسایی مصلحت دارند.
عقل محور نهایی ادراک و ارزیابی مصلحت به شمار میرود، هرچند تشخیص آن ممکن است از طریق
وحی، علم، تجربه یا عرف حاصل شود.
منبع تشخيص مصلحت عبارت از عامل تعيينكنندهاى است كه سودمندى را در يك پديده، يا عمل و گفتار انسانى مشخص مىسازد و مىتوان از آن به عامل و يا پايگاه شناخت مصلحت نيز ياد نمود و از آنجا كه مصلحت همواره امرى جزئى (موردى)، نسبى و ناپايدار هست از شناخت آن به تشخيص، تعبير مىشود.
مصلحت براساس ضوابطى تشخيص داده مىشود كه معمولاً از منابع خاصى به دست مىآيد.
منابع عمده تشخيص مصلحت عبارتند از: شرع، عقل، علم، تجربه و عرف.
نه تنها شناخت صحيح و دقيق هركدام از منابع نامبرده ضرورى به نظر مىرسد اصولاً تبيين مرزهاى آنها و تمايز هر كدام با شاخصهاى خاص خود يكى از هدفهاى اصولى است كه ما را به بررسى منابع تشخيص مصلحت واداشته است.
تشخيص مصلحت تلازمى با شناخت عقلانى دارد و مصلحت از هر كدام از منابع نامبرده بازشناسى شود، سرانجام عمل، شناخت توسط عقل صورت مىگيرد.
به عبارت روشنتر پاى عقل در همه موارد مربوط به شناخت حتى اگر از منبع وحى نشأت گرفته باشد در ميان است و بر اين اساس در واقع منابع تشخيص مصلحت همان منابع شناخت عقلى محسوب مىشوند كه عقل خود يكى از آن منابع به شمار مىرود و معنى اين كه عقل منبع تشخيص عقلانى مصلحت است آن است كه عقل به طور مستقل، مصلحت را در مواردى تشخيص مىدهد.
با وجود اين هر كدام از منابع نامبرده داراى شناخت و تشخيص خاص خود هستند و گاه مصلحت توسط وحى و شرع شناخته و ارائه مىشود و گاه توسط عقل و احياناً با علم و تجربه و يا عرف.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۹، ص۲۷۵-۲۷۶.
