واجب (مقاله دوم)

• واجب موقّت به این اعتبار که زمان دخیل در آن، از مقدار به جا آوردن واجب بیشتر است یا به مقدار آن می‌باشد، به واجب موسّع و مضیق تقسیم شده است:

• واجب غیر موقت واجبی را گویند که وقت در تحقق آن دخالت ندارد، مانند راستگویی و اجتناب از شراب خواری.

• واجب منجز عبارت است از واجبی که با فعلیت یافتن وجوب آن، متعلق آن؛ یعنی واجب نیز فعلیت می‌یابد؛ بدین معنا که زمان واجب، نفس زمان وجوب است و هر دو هم‌زمان فعلیت می‌یابند، مانند نماز بعد از دخول وقت که با دخول وقت، هم وجوب نماز و هم واجب؛ یعنی نماز فعلیت پیدا می‌کند.

• واجب معلق، واجبی است که زمان فعلیت وجوب، سابق بر زمان واجب است و به عبارت دیگر، در واجب معلق، وجوب، حالی و واجب، استقبالی است، مانند حج که مکلف در ماه شوالاستطاعت پیدا کرده و وجوب حج فعلیت یافته است؛ لیکن زمان به جا آوردن حج ماه ذیحجه می‌باشد که فرا رسیده است. در چنین موردی گفته می‌شود: حج برای مکلف واجب معلق است؛ زیرا وقت آن فرا نرسیده و حصول آن متوقف بر آمدن زمان آن است و زمان مقدور مکلف نیست تا بتواند آن را تحصیل کند.

•واجب تعیینی واجبی است که تکلیف به خصوص آن تعلق گرفته است و تنها با انجام دادن آن، تکلیف ساقط می‌شود، مانند روزه ماه رمضان و نمازهای واجب یومیه.

• واجب تخییری واجبی است که در عَرض خود، دارای بدل و جایگزین است و تکلیف به خصوص آن تعلّق نگرفته است، مانند کفّاره افطار روزه ماه رمضان که مکلّف میان شصت روز روزه گرفتن یا آزاد کردن برده یا اطعام شصت فقیر مخیّر است.

• واجب تعبدی، واجبی است که در تحقق آن قصد قربت شرط است و بدون آن تحقق نمی‌یابد، مانند نماز، روزه و دیگر عبادات.

• واجب توصلی، واجبی است که غرض مولا با صِرف تحقق آن در خارج حاصل می‌شود؛ خواه با قصد قربت انجام گیرد یا با غرضی دیگر، مانند ادای دین، نجات غریق، خاک‌سپاری میت و تطهیر و شست‌وشوی لباس و بدن که غرض اصلی در این موارد، صرف تحقق آنها است، با هر قصد و نیتی که انجام گیرد.