کتاب الملة فارابی ( درس استاد حشمت پور)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
این صفحه به معرفی، بازخوانی و مستندسازی علمی سلسله جلسات درسگفتار «کتاب الملة» اثر ماندگار و بنیادین ابونصر فارابی اختصاص دارد که با بیان عمیق، تحلیلی و عالمانه استاد محمدحسین حشمتپور در سامانه مدرسه فقاهت تدریس و ارائه شده است. متن اصلی این کتاب از صفحه ۴۳ در الملة و نصوص أخری آغاز میگردد. در این نوشتار، ضمن تبیین جایگاه رفیع این اثر در فلسفه سیاسی و حکمت اسلامی، ساختار فصلبندی و لینک جلسات، مراحل گوناگون پیادهسازی هوشمند صوت، تطبیق تخصصی متون فلسفی توسط پژوهشگران حوزوی، و فرآیند دقیق مستندسازی و رنگبندی منابع دیجیتال آن تشریح شده است تا پژوهشگران دسترسی سریع و منسجمی به این گنجینه علمی داشته باشند.
کتاب
«المِلَّة و نُصوص اخری» (یا به اختصار
المِلَّة، به معنای «دین و آیین») یکی از مهمترین، اثرگذارترین و کوتاهترین رسائل در حوزه فلسفه سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام، نوشته ابونصر فارابی (معروف به «معلم ثانی»، متوفای ۳۳۹ هجری قمری) است که متن آن از
صفحه ۴۳ کتاب آغاز میگردد.
این اثر با وجود حجم کم، یکی از ارکان اصلی در درک اندیشه سیاسی، فلسفه دین و نظریه مدینه فاضله فارابی به شمار میرود و بعدها تأثیر بسزایی بر اندیشمندان بزرگی همچون ابنسینا و بهویژه ابنرشد اندلسی گذاشته است.
فارابی این کتاب را در ادامه مباحث مدینهشناسی خود نوشته است. اگر کتابهای بزرگی مانند •آراء اهل المدینة الفاضلة• و •السیاسة المدنیة• را کتابهای نظریِ کلان فارابی بدانیم، رساله «الملة» را میتوان چکیدهای کاربردی و ساختاری درباره چیستی دین، شریعت، فلسفه و رابطه آنها با سیاست مدن در نظر گرفت.
محور اصلی این رساله، تبیین مفهوم «ملت» (دین/شریعت)، چگونگی پیدایش آن، و نسبت میان فلسفه و دین است. مهمترین محورهای مطرحشده در کتاب عبارتند از:
•
تعریف ملت (دین و شریعت): فارابی «ملت» را آرا و افعالی میداند که توسط بنیانگذار یک مدینه (که معمولاً پیامبر یا امامِ فیلسوف است) برای اهالی آن مدینه تعیین و مقید شده است تا به واسطه آن به سعادت حقیقی دست یابند.
•
رابطه فلسفه و دین: از نگاه فارابی، دین در حقیقت تمثیل، تخیل و بیانی عامهپسند از حقایقی است که فلسفه آنها را با برهان و به صورت عقلی اثبات میکند. بنابراین، دین از نظر غایت و موضوع با فلسفه همراستاست، اما مخاطب و روش بیان آنها متفاوت است (دین با خطابه و تمثیل با تودهها سخن میگوید، اما فلسفه با برهان و استدلال با نخبگان).
•
نقض و اثبات احکام (سیاست شرعی): فارابی بحث میکند که چگونه احکام و سنن یک ملت باید در خدمت اهداف مدینه فاضله و سعادت قصوی باشند و تغییر زمانه یا شرایط چگونه در احکام فرعی تأثیر میگذارد.
•
جایگاه رئیس اول (امام/پیامبر): در این رساله مشخص میشود که قانونگذارِ ملت باید کسی باشد که هم به حکمت نظری و هم به حکمت عملی (قوه تدبیر و سیاست) آراسته باشد.
•
تأسیس فلسفه سیاسی در اسلام: این کتاب یکی از نخستین تلاشهای سیستماتیک در تبیین نسبت میان عقل (فلسفه) و نقل (دین/شریعت) است.
•
تأثیر بر ابنرشد: فیلسوف بزرگ اندلس، ابنرشد، در کتابهای خود (بهویژه •فصل المقال•) به شدت تحت تأثیر نگاه فارابی در کتاب «الملة» درباره هماهنگی شریعت و حکمت بوده است.
این رساله ارزشمند توسط محققان برجسته تاریخ فلسفه اسلامی تصحیح و چاپ شده است که از جمله معروفترین آنها تصحیح دکتر محسن مهدی (پژوهشگر برجسته مطالعات فارابی) است که به همراه مقدمهای تحلیلی منتشر شده است. همچنین ترجمههای فارسی مختلفی از آن در مجموعههای مقالات و رسائل سیاسی فارابی به چاپ رسیده است.
سلسله جلسات درسگفتار این کتاب ارزشمند توسط استاد محمدحسین حشمتپور در ۱۵ جلسه تدریس شده است که لینک متن و صوت هر جلسه به شرح زیر در سامانه مدرسه فقاهت بارگذاری شده است:
• جلسه اول:
مقدمه کتاب الملة/تعریف ملت /اقسام چهارگانه ملت • جلسه دوم:
ویژگی های رئیس اول و انطباق آن بر پیامبر/تبیین ریاست ضاله و مموهه /اقسام ریاست • جلسه سوم:
تعریف ملت/جایگاه رئیس / تقسیمبندی آراء در مدینه فاضله • جلسه چهارم:
ملت فاضله و ضالة/صفات کمال و فضیلت /توصیف پیامبران، رهبران عادل و ائمه هدایت • جلسه پنجم:
تعریف ملت/تبیین افعال /ماهبت و اقسام و مصادیق و تمایز آن از مفاهیم دیگر • جلسه ششم:
تعربف ملت/شباهت ملت فاضله به فلسفه /جاری شدن براهین فلسفی در ملت و فواید خطابه و جدل در اقناع • جلسه هفتم:
واضع افعال/عدم بیان برخی افعال و جانشینی واضع /علل عدم بیان و حدود اختیار جانشین • جلسه هشتم:
جانشینی واضع/جانشینی واضع در فقدان وصی /فقیه جانشین عام در فقدان وصی و تقسیم فقه به آراء و افعال و شرایط فقیه در هر قسم • جلسه نهم:
وظایف علم مدنی/تقسیم سعادت به سعادت دنیوی و اخروی /تبیین سعادت دنیوی و راه رسیدن به آن • جلسه دهم:
وظایف حکمت عملی/استواری افعال در مدینه فاضله /استفاده از قوه مجریه و قاهره • جلسه یازدهم:
وظایف حکمت عملی/اقسام ریاست و وظابف آن /تشبیه به طبابت و تطبیق بر ریاست • جلسه دوازدهم:
وظایف علم مدنی/بیان دائره ی مسائل علم مدنی /کلی بودن و اشتمال بر مسائل مدینه غیر فاضله • جلسه سیزدهم:
وظایف حکمت عملی/خصوصیات روسای مدینه های فاضله و جاهله /خصوصیات رئیس اول و رئیس تابعه و جانشین آن ها • جلسه چهاردهم:
وظابف علم مدنی/مراتب موجودات /بیان مراتب موجودات و تطبیق مراتب در نفس و بدن و شهر و شغل پادشاهی • جلسه پانزدهم:
وظایف علم مدنی/وظایف و خصوصیات رئیس اول /جهان شناس بودن رئیس اول و انتساب تدبیر به خدا
•
استاد تدریس: استاد محمدحسین حشمتپور
•
حجم دوره: ۱۵ جلسه کامل تدریس تخصصی
•
بستر انتشار و میزبانی: سامانه دیجیتال مدرسه فقاهت
پروژه فنی، علمی و پژوهشیِ مستندسازی، بازبینی و آمادهسازی این مجموعه فاخر، پس از برگزاری جلسات درس، وارد فاز اجرایی گردید. این پروژه عظیم مستندسازی بهطور رسمی در تاریخ
۱ آذر ماه ۱۴۰۴ کلید خورد و کارشناسان و ارزیابان علمی پس از تلاشهای مستمر و شبانهروزی، سرانجام در تاریخ
۲۱ آذر ماه ۱۴۰۴ موفق شدند مراحل تدوین، رنگبندی ساختاری و نهاییسازی متن را به اتمام برسانند تا این دوره آموزشی با بالاترین استاندارد پژوهشی منتشر شود.
به منظور ارائه یک اثر علمی بینقص، روان و کاملاً قابل استناد برای محققان و حوزویان، فرآیند تبدیل صوت به متن و مستندسازی این دوره با بهرهگیری از یک متدلوژی نوین، ترکیبی و دوقطبی (فناوری و انسانی) به شرح زیر با دقت فراوان انجام پذیرفته است:
•
تبدیل هوشمند اولیه (ASR): در گام نخست، تمامی فایلهای صوتی ۱۵ جلسهٔ درس استاد حشمتپور با استفاده از مدلهای پیشرفته و بهروز هوش مصنوعی پردازش شده و به متن مکتوب اولیه تبدیل گشتهاند تا در زمان و هزینههای پیادهسازی صرفهجویی چشمگیری شود.
•
ارزیابی، تصحیح و تطبیق علمی: از آنجا که متون فلسفی و کلامی فارابی سرشار از اصطلاحات دقیق حکمت و فلسفه سیاسی است، متنِ حاصل از هوش مصنوعی نیازمند پالایش علمی بود. در این مرحله، طلاب و پژوهشگران مسلط به علوم عقلی و فلسفه اسلامی، تکتک کلمات و جملات را با فایل صوتی استاد تطبیق داده، خطاهای احتمالی هوش مصنوعی را رفع و اصطلاحات تخصصی حکمت را اصلاح و بازنویسی کردهاند.
•
رنگبندی ساختاری و نشانهگذاری: به منظور تسهیل در خوانایی متن، تفکیک پاراگرافها، و مشخص شدن خط فکری استاد در جریان درس، از نظام رنگبندی هندسی و ساختاریافته بهره گرفته شده است تا چشم مخاطب به راحتی با متن ارتباط برقرار کند.
•
لینکدهی هوشمند منابع: اتصال مستمر ارجاعات، اقوال، آیات، روایات و متون ارائهشده در جریان تدریس به کتابخانه دیجیتال، امکان دسترسی آنی و بیدرنگ پژوهشگران به منابع اصیل را فراهم کرده است.
•
برجستهسازی شواهد و استنادها: برای اینکه نکات کلیدی، شواهد متنی و محل استشهاد به آثار فارابی یا سایر حکما گم نشود، محل دقیق شواهد با
رنگ قرمز مشخص شده تا رویت آنی و استناددهی دقیق برای محققان میسر گردد.
