تزاحم امتثالی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تزاحم امتثالی به تنافی میان دو یا چند حکم فعلی در مقام امتثال می گویند.


تعریف

[ویرایش]

تزاحم امتثالی، مقابل تزاحم ملاکی و تزاحم حفظی ، و به معنای تنافی میان دو یا چند حکم فعلی در مقام امتثال است؛ یعنی علت تنافی و تزاحم ، عجز و ناتوانی مکلف از انجام متعلق آن احکام در یک زمان است؛ پس تزاحم امتثالی در جایی است که مکلف در یک زمان با دو تکلیف فعلی رو به رو شود و نتواند آن دو را امتثال کند.

← مثال


مثل: وجوب نجات دادن دو نفر که در یک زمان در حال غرق شدن هستند، در حالی که مکلف فقط توانایی نجات یکی از آن دو را دارد.

تزاحم اصطلاحی

[ویرایش]

تزاحم امتثالی همان تزاحم اصطلاحی است که از ابتکارات مرحوم «میرزای قمی» می‌باشد.

تعریف کتاب بحوث

[ویرایش]

در کتاب «بحوث فی علم الاصول» آمده است:
«التزاحم الامتثالی و هو ما اذا کان الملاکان فی موضوعین و فعلین الا انه للتضاد بینهما لا یمکن الجمع فی مقام الامتثال فهذا التزاحم انما هو فی مرحلة الامتثال الناشی من ضیق القدرة علی الجمع و القدرة تکون دخیلة فی التحریک و الامر».

فرق تزاحم ملاکی و تزاحم امتثالی

[ویرایش]

بین تزاحم ملاکی و تزاحم امتثالی دو فرق وجود دارد:
۱. در تزاحم امتثالی، دو حکم متزاحم، در مقام جعل با یک دیگر تنافی و تضاد ندارند و فقط در مقام امتثال با هم تنافی دارند؛ در نتیجه، تعارض و تکاذبی میان آن دو دلیل نیست؛ به خلاف تزاحم ملاکی که تنافی و تضاد بین دو حکم در مقام جعل است، به گونه‌ای که اجتماع آن دو در موضوع واحد محال است؛
۲. در تزاحم امتثالی، به عنایت شارع در راهنمایی مکلف نسبت به این که کدام را انجام داده و کدام را ترک کند، نیازی نیست، بلکه خود مکلف آزاد است اهم را بر مهم ترجیح دهد یا در جایی که مساوی هستند یکی را برگزیند؛ اما در تزاحم ملاکی ، مکلف اختیاری ندارد و بر مولا است که عنایت خود را شامل حال عبد نماید و حکمی را که ملاک آن قوی تر است، ترجیح دهد، زیرا تشخیص مقتضی و ملاک حکم با مولا است و از قدرت مکلف خارج است.
[۲] صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۷، ص۱۴۲.
[۳] صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۷، ص۱۵۱.
[۹] طباطبایی حکیم، محمد تقی، الاصول العامة للفقه المقارن، ص۵۳۶.
[۱۰] حکیم، محمد سعید، المحکم فی اصول الفقه، ج۶، ص۲۷.
[۱۲] جزایری، محمدجعفر، منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، ج۵، ص۵۹۶.
[۱۳] فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج۶، ص (۵۷۶-۵۷۵).


پانویس

[ویرایش]
 
۱. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول، ج۴، ص۲۰۳.    
۲. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۷، ص۱۴۲.
۳. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۷، ص۱۵۱.
۴. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۳، ص (۶۶-۶۵).    
۵. صدر، محمد باقر، بحوث فی علم الاصول؛ ج۶، ص۹.    
۶. خویی، ابوالقاسم، مصباح الاصول، ج۳، ص۳۵۴.    
۷. مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج۳، ص۵۱۹.    
۸. نائینی، محمد حسین، اجود التقریرات، ج۱، ص۱۸۲.    
۹. طباطبایی حکیم، محمد تقی، الاصول العامة للفقه المقارن، ص۵۳۶.
۱۰. حکیم، محمد سعید، المحکم فی اصول الفقه، ج۶، ص۲۷.
۱۱. جزایری، محمدجعفر، منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، ج۶، ص۴۵۵.    
۱۲. جزایری، محمدجعفر، منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، ج۵، ص۵۹۶.
۱۳. فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج۶، ص (۵۷۶-۵۷۵).


منبع

[ویرایش]

فرهنگ‌نامه اصول فقه، تدوین توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، برگرفته از مقاله «تزاحم امتثالی».



جعبه ابزار