تصور و تصدیق ادبی و منطقی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



منطقیین
علمعلم دارای ارزش ذاتی می‌باشد و در دین مبین اسلام به علم ارزش و بهای بالایی داده شده است
را به دو قسم
تصوردر دانش منطق، تشبیه ذهن انسان به آینه یکی از قدیمی‌ترین مثال‌ها در مباحث مربوط به شناخت است؛ این تشبیه نه تنها به منطق دانان در توضیح بسیاری از مفاهیم منطقی یاری رسانیده، بلکه احتمالا در تولید بعضی از این مفاهیم نیز نقش داشته است
و تصدیق تقسیم کردهاند و در واقع مفهوم عرفی علم را از یک نظر محدود کرده و آنرا به
علم حصولیعلم حصولی شامل: لزوم بررسی علم حصولی، تصور و تصدیق اجزاء قضیه ، اقسام تصور، تصورات کلی، تحقیق درباره مفهوم کلی، پاسخ یک شبهه، بررسی نظریات دیگر می باشد
اختصاص دادهاند و از سوی دیگر آنرا به تصور ساده هم گسترش داده‌اند.


بررسی تفاوت تصور و تصدیق در منطق با علم نحو



تصور و تصدیق دو اصطلاح منطقی‌اند که اولی به معنای حضور صورت شیء بدون حکم نزد
عقلعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
، و دومی به معنای حضور صورت شیء نزد عقل همراه با حکم است. اما در
علم نحوعلم به اصول و قواعدی است که با آنها حالت و حرکت حرف آخر هر کلمه در جمله و نیز کیفیت ترکیب کلمات با هم در یک جمله‌، معلوم می‌شود
و
بلاغتبلاغت در اصل لغوی از ریشه «بَلَغَ» به معنای رسیدن گرفته شده است؛ و به معنای بالغ شدن مرد، جوان شدن و بلوغ به کار می‌رود
اصطلاح جداگانه در خصوص این دو وجود ندارد؛ چرا که این دو اصطلاح، مربوط به اقسام علم هستند. در حالی که علم و اقسام آن نه در مقدمات و نه در مسائل علم نحو و بلاغت جایگاهی ندارند. به همین دلیل اگر علمای نحو یا بلاغت آنها را در جایی به کار برند، برگرفته از اصطلاح منطقی آن است و همان معنا را هم می‌رساند. به عنوان مثال ابن هشام در اوضح المسالک می‌گوید: «ان النصب حکم والحکم فرع التصور، والتصور متوقف علی الحد». و یا
خطیب قزوینیخطیب قزوینی، جلال الدین محمدبن عبدالرحمان، ادیب ، نظریه پرداز بلاغت ، خطیب و قاضی القضات مصر و شام در سده های هفتم و هشتم می باشد
در الایضاح فی علوم البلاغة در نقل قول سکاکی می‌گوید: «الجامع بین الشیئین عقلی و وهمی و خیالی؛ اما العقلی فهو ان یکون بینهما اتحاد فی التصور». حسن بن عبدالله عسکری در الفروق اللغویة در فرق تصور و توهم می‌گوید: «تصور الشی ء یکون مع العلم به و توهمه لا یکون مع العلم». پس اگر بخواهیم از نظر اصطلاحی تفاوت اصطلاح نحوی‌ها با منطقی‌ها را بررسی کنیم باید بگوییم اصلا اصطلاح نحوی و بلاغی برای تصور و تصدیق نداریم. شاهد این مطلب هم کتب لغت دایرة المعارفی‌اند که در آنها تصور و تصدیق فقط به معنای فلسفی و منطقی آمده و هیچ اشاره‌ای به معنای اصطلاحی نحوی یا بلاغی آن دو نشده است.
[۴] مدنی، سیدعلی خان، الطراز فی علوم اللغة، ج۸، ص۲۷۰، موسسة آل البیت علیهم‌السّلام لاحیاء التراث، مشهد مقدس، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.


تفاوت همزه استفهام با هل



اما این پرسش که (ا زید فی الدار‌ ام عمرو) تصور است یا تصدیق؟ تصور و تصدیق نحوی است یا منطقی یا بلاغی؟
در پاسخ می‌گوییم؛ بحثی در نحو و بلاغت وجود دارد آن بحث این است که «همزه استفهام» با «هل استفهام» تفاوت دارد. در این بحث علمای نحو و بلاغت، «هل» را مختص سؤال از تصدیق دانسته‌اند، (البته در صورتی که جملۀ بعد هل دارای فعل باشد.) و باقی ادوات استفهام را مختص تصور و همزۀ استفهام را مشترک بین هر دو. (البته برخی علمای نحو و بلاغت «ام» منقطعه را هم برای طلب تصدیق دانسته‌اند، همانند سکاکی و ابوحیان اندلسی و ابن هشام و دمامینی.) به عنوان مثال وقتی می‌گوییم «هل زید فی الدار؟» در این جا سؤال از بودن زید در خانه و نسبت در خانه بودن به او دادن است؛ ولی وقتی می‌گوییم «ا زید فی الدار؟» از این که کسی که در خانه است آیا زید است یا غیر او سؤال می‌کنیم. به عبارت دیگر، در همزه استفهام، وجود شخصی در خانه محرز است، ولی این که او چه کسی است و این نسبت برای چه کسی صادق است، محل سؤال است. اما در هل استفهامی اصل این که زید در خانه هست یا نه محل سؤال است.
با توجه به مطلب ذکر شده، استفهام تصدیقی برای طلب اذعان به وقوع
نسبت تامنسبت تام به نسبت دارای معنای تامّ مستفاد از هیئت جمله تام گفته می‌شود
بین دو چیز به کار می‌رود؛ و استفهام تصوری برای طلب ادراک غیر نسبت به کار می‌رود و نیز با توجه به سخن علمای نحو و بلاغت که همزه‌ی استفهام می‌تواند در هر دو مورد به کار رود؛ حال برای شناخت این که سؤال با همزه برای پرسش از تصور بوده است یا از تصدیق، باید به قرائن موجود در کلام رجوع کرد؛ مثلا اگر سؤال به این صورت بود که «ا قام زید» (در جمله فعلیه) یا به این نحو بود که «ا زید قائم» (در جمله اسمیه) در این دو مورد سؤال از تصدیق است؛ زیرا نسبت (اعم از فعلیه یا اسمیه) مورد سؤال است. اما سؤال اگر مثل «ا زید فی الدار‌ ام عمرو؟» (طلب تصور مسند الیه) بود یا مثل «ا زید فی الدار‌ ام فی المدرسة؟» (طلب تصور
مسندمسند، كتاب حدیثی است كه در آن روایات، به ترتیب صحابه (چه به حروف تهجی و چه به حسب سابقه ی اسلامی) جمع آوری شده باشد
) بود این جا سؤال از تصور است.
[۵] تفتازانی، اسعد (سعد الدین)، مختصر المعانی، ج۱، ص۱۲۳، دارالفکر، قم، الطبعة الاولی، ۱۴۱۱ق.

پس نحوی‌ها و بلاغی‌ها در این جا نیز از همان اصطلاح منطقی استفاده کرده و همان معنا را افاده کرده‌اند.
اما در مورد خصوص این عبارت «ا زید فی الدار‌ام عمرو» که از تصور است یا تصدیق؟ باید گفت؛ می‌شود سؤال از تصور باشد (در صورتی که اذعانی نفسانی به آن نشده باشد) و یا سؤال از تصدیق باشد (در صورت اذعان نفسانی به جمله) البته به لحاظ قواعد نحوی و بلاغی باید گفت
استفهاماِسْتِفْهام‌، اصطلاحی‌ در دستور زبان‌ عربی‌ به‌ معنای‌ پرسیدن‌، طلب‌ خبر یا ایضاح‌ کردن‌ می باشد
تصوری است؛ چرا که در آن طلب تصور (زید یا عمرو) شده نه نسبت (وجود یا عدم زید در خانه).


پانویس


 
۱. ابن هشام، جمال الدین، اوضح المسالک، ج۲، ص۱۹۶، المکتبة العصریة، بیروت.    
۲. قزوینی، جلال‌الدین، الایضاح فی علوم البلاغة، تحقیق، خفاججی، محمد عبد المنعم، ج۱، ص۵۵، دار الجیل، بیروت، الطبعة الثالثة.    
۳. عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، ص۹۳، دارالافاق الجدیدة، بیروت، چاپ اول.    
۴. مدنی، سیدعلی خان، الطراز فی علوم اللغة، ج۸، ص۲۷۰، موسسة آل البیت علیهم‌السّلام لاحیاء التراث، مشهد مقدس، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
۵. تفتازانی، اسعد (سعد الدین)، مختصر المعانی، ج۱، ص۱۲۳، دارالفکر، قم، الطبعة الاولی، ۱۴۱۱ق.


منبع



پایگاه اسلام کوئست، برگرفته از مقاله «تصور و تصدیق ادبی و منطقی».    



جعبه ابزار