تصوف در آفریقا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تصوف در
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
پنجم از طریق
اندلساندلس بخشی از شبه جزیره ایبری در جنوب شرقی پرتغال است این منطقه در حاکمیت ۸۰۰ ساله مسلمانان بوده است
وارد مغرب ( مراکش ) شد و از آن‌جا به دیگر سرزمین‌های افریقایی راه یافت.
[۱] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۲] عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۳، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.


فهرست مندرجات

۱ - گسترش تصوف در افریقا
۲ - علل گسترش تصوف در افریقا
۳ - محبوبیت صوفیه
۴ - اعتقاد مردم افریقا به صوفیه
       ۴.۱ - اعتقاد حاکمان به صوفیه
       ۴.۲ - مخالفت با صوفیه
۵ - تدریس آثار صوفیانه
۶ - التزام به شریعت صوفیان
۷ - نقش صوفیه در تبلیغ اسلام
۸ - مرکز علوم دینی بودن زوایا
۹ - رابطه تصوف و مهدویت
۱۰ - نقش صوفیه در تحولات سیاسی
۱۱ - مقابله صوفیه با جور و استعمار
       ۱۱.۱ - قیام شیخ شابیه
       ۱۱.۲ - قیام صوفیان ریف
       ۱۱.۳ - مبارزات ضداستعماری صوفیان
       ۱۱.۴ - موافقان استعمارگران
       ۱۱.۵ - اندیشه اتحاد اسلامی
۱۲ - طریقه‌های صوفیه در افریقا
       ۱۲.۱ - طریقه خاندان وَزّانی
       ۱۲.۲ - ترتیب تقدم طریقه‌ها
       ۱۲.۳ - طریقه‌های پرطرفدار
۱۳ - قادریه
       ۱۳.۱ - برنامه‌های قادریه
       ۱۳.۲ - شیوخ مهم قادری
       ۱۳.۳ - ضعیف شدن قادریه
       ۱۳.۴ - عقیده مردم درباره عبدالقادر
       ۱۳.۵ - انشعابات قادریه
۱۴ - شاذلیه
۱۵ - طَیبیه
۱۶ - زَروقیه
۱۷ - ختمیه یا مَرغانیه
       ۱۷.۱ - تاریخچه تشکیل ختمیه
       ۱۷.۲ - گستره نفوذ ختمیه
       ۱۷.۳ - اقدامات سیاسی ختمیه
۱۸ - جَزولیه
       ۱۸.۱ - نقش سیاسی جزولیه
       ۱۸.۲ - عیساویه
۱۹ - سَمّانیه
۲۰ - رحمانیه
۲۱ - مجذوبیه
       ۲۱.۱ - مجذوبان مشهور
       ۲۱.۲ - مؤسس مجذوبیه
       ۲۱.۳ - ورود مجذوبیه به سیاست
۲۲ - فهرست منابع
۲۳ - پانویس
۲۴ - منبع

گسترش تصوف در افریقا



به رغم تحریم آثار متصوفه ، بخصوص آثار غزالی در شمال افریقا، تصوف در دوره مرابطون (۴۴۷ـ۵۴۱/ ۱۰۵۵ـ۱۱۴۶) در این سرزمین گسترش یافت و در دوره موحدون (۵۱۵ ـ ۶۶۸/ ۱۱۲۱ـ۱۲۶۹) صوفیان بزرگی بخصوص در مغرب ظهور یافتند.
[۳] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.


علل گسترش تصوف در افریقا



برخی دلایل عمده نفوذ و گسترش تصوف در افریقا عبارت‌اند از: بیزاری مردم از خشونت و و اوضاع آشفته اقتصادی در دوره مرابطون و موحدون، اشتغال علما و به امور دنیوی و اعمال و رفتار مقبول شیوخ
صوفیهصوفیه که از آنان به «اهل طریقت» یاد می‌کنند، گروهی‌اند که از اواخر قرن دوم هجری در جامعه اسلامی پدید آمدند
و نفوذ معنوی آنان.
[۴] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۸ـ۳۹۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۵] عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها: تهران ۱۳۷۵ ش، ج۱، ص۳۱۳ـ۳۱۷.
[۶] عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها: تهران ۱۳۷۵ ش، ج۱، ص۳۴۲.


محبوبیت صوفیه




اعتقاد مردم افریقا به صوفیه



توجه و اقبال به صوفیان چندان بود که مردم در هنگام وقوع
بلایاهدف از خلقت، کرامت و بخشش و عطا کردن به مخلوقات است؛ این هدف با وجود شرور و بلایا منافاتی ندارد
و حوادث طبیعی ، برای شفای
بیماری‌هامقابل سلامت و تندرستی را بیماری گویند
و رفع گرفتاری‌ها و نیز برای
تظلمتظلّم‏ یکی از استثناهای باب غیبت است ==معنای لغوی تظلم== تظلّم به معنی شکایت کردن از ظلم کسى می گویند از آن به مناسبت در باب طهارت و تجارت سخن رفته است
از حاکمان ، به صوفیان رو می‌آوردند؛ ازین‌رو، سالانه فتوح و هدایای بسیاری به آنان داده می‌شد و بدین ترتیب، صوفیه گاه به
مالمال همان سرمایه و ثروت انسان است که در آموزه‌های دینی از احکام ویژه‌ای برخوردار است
بسیار دست می‌یافتند.
[۷] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۸] عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۳، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
[۹] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۶ـ۴۷۷، قاهره ۱۹۸۰.


← اعتقاد حاکمان به صوفیه


جای‌گاه خاص صوفیان نزد مردم، موجب شد که حکام نیز در ایام
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
درصدد جلب حمایت و توجه
مشایخمشایخ حدیث ، محل انتشار و اخذ روایات بودند
برآیند و به هنگام
جنگجنگ، واژه ای پارسی و کهن و پر کاربرد به معنای هر گونه درگیری (ذهنی و لفظی و بدنی) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زد و خورد خشن میان گروه‌ها و اقوام و ملت‌ها و کشورها به انگیزه های مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر مورد نظر است
به آنان متوسل شوند.
[۱۰] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۷ـ ۴۷۸، قاهره ۱۹۸۰.


← مخالفت با صوفیه


این محبوبیت و نقش سیاسی و اجتماعی صوفیان، موجب
ترسبیم از وقوع امری ناخوشایند را ترس می گویند و از آن به مناسبت در بابهایی همچون طهارت، صلات، صوم، حج، حدود و دیات یاد شده است
و نگرانی حکام و فقها می‌شد، زیرا برخی صوفیان از آن برای دعوت به خود و
ادعای مهدویتدر طول تاریخ اسلام کسانی بودند که خود را به عنوان مهدی معرفی کردند
استفاده می‌کردند.
[۱۱] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۹، قاهره ۱۹۸۰.
[۱۲] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».

اوج مخالفت با صوفیه در مغرب و
اندلساندلس بخشی از شبه جزیره ایبری در جنوب شرقی پرتغال است این منطقه در حاکمیت ۸۰۰ ساله مسلمانان بوده است
، آتش زدن آثار آنان در بود.
[۱۳] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۵۱ـ۴۵۲، قاهره ۱۹۸۰.

البته در سِجِلماسه و فاس، علمایی مانند ابوالفضل یوسف بن محمد بن یوسف (متوفی ۵۱۳) معروف به نحوی، با این عمل مخالفت کردند.
[۱۴] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۵۳، قاهره ۱۹۸۰.


تدریس آثار صوفیانه



به رغم مخالفت برخی فقها با صوفیان، از همان ابتدا در افریقا بخصوص در مراکش ، متون صوفیانه در مدارس و دیگر در زوایا (
خانقاه‌هامحل تجمع و نیایش صوفیان خانقاه گفته می شود که از برخى احکام آن در پاسخ به استفتائات سخن رفته است
) تدریس می‌شد.
[۱۵] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».

به نوشته
ابن بطوطهابو عبدالله محمد بن عبدالله بن محمد بن ابراهیم لواتی طنجی و یا به صورت کامل تر، ابو عبدالله محمد بن عبدالله بن ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بن یوسف، جهانگرد معروف مغربی (۷۰۳- ۷۷۹ ق/ ۱۳۰۴- ۱۳۷۷ م)
[۱۶] ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ج۲، ص۷۴۴، ترجمه محمدعلی موحد، تهران ۱۳۶۱ ش.
در سده هشتم، در دربار پادشاه مراکش
تفسیردانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
و و کتب
صوفیهصوفیه که از آنان به «اهل طریقت» یاد می‌کنند، گروهی‌اند که از اواخر قرن دوم هجری در جامعه اسلامی پدید آمدند
تدریس می‌شد.

التزام به شریعت صوفیان



متصوفه خصوصاً در اوایل رواج تصوف در افریقا، کاملاً به انجام دادن فرایض دینی ملتزم بودند
[۱۷] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۸۶، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
و مریدان و متعلمان در محضرِ صوفیانی که جامع تصوف و
فقاهتدر عصر غيبت ولى زمان (عجل‏الله تعالى فرجه الشريف) كه مسلمانان و جامعه اسلامى از ادراك بركات خاص ظهور ايشان محرومند، جاودانگى اسلام اقتضا دارد كه همان دو شان تعليم دين و اجراى احكام اسلام، تداوم يابد كه اين دو وظيفه، بر عهده نائبان ولى‏عصر (عج) مى‏باشد و فقيهان عادل و اسلام‏شناس، از سويى با سعى بليغ و اجتهاد مستمر، احكام كلى شريعت را سبت‏به همه موضوعات و از جمله مسائل جديد و بى‏سابقه تبيين مى‏نمايند و از سويى ديگر، با اجراى همان احكام استنباط شده، ولايت اجتماعى و اداره جامعه مسلمين را تداوم مى‏بخشند
بودند، جمع می‌شدند.
برخی از این صوفیان عبارت بودند از: احمد بن مخلوف شابی اهل
تونسشهر تونس: این شهر پایتخت جمهوری تونس است و در شمال شرقی این کشور قرار دارد
، مؤسس طریقه شابیه در قرن نهم؛ احمد بن قاسم تادْلی (متوفی ۱۰۱۳) ملف حدود هفتاد کتاب در تصوف و مناقب صالحان؛ عبدالرحمان بن محمد فاسی (متوفی ۱۰۳۶)، مؤسس یکی از زوایای مهم فاس که مرکز
تعلیمتعلیم و تعلم از مهمترین امور سعادت آفرین برای بشر است
و
تربیتتربیت یعنی پرورش در جهت رشد و کمال
علماو صوفیه بوده است؛ محمد بن ابی بکر دَلاّئی (متوفی ۱۰۴۶) پیرو طریقه شاذلیه که از محدثان بود و علمای مراکش در محضر وی حاضر می‌شدند؛ محمد بن ناصر دَرعی (متوفی ۱۰۸۵) که مریدان و متعلمان بسیاری از
صحراصحرا، دشت و بیابان است
و
سودانکشور سودان با متجاوز از ۲۵۰۰۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت پر وسعت‌ترین کشور افریقایی و نیز بزرگترین سرزمین در بین کشورهای اسلامی می‌باشد
به
زاویهزاویه همان گوشه است که کنج نامیده می شود
او می‌رفتند.
[۱۸] محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۴ـ ۴۸۵، بیروت ۱۹۹۵.
[۱۹] محمدطه ولی، المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۰۴، بیروت ۱۴۰۹/ ۱۹۸۸.
[۲۰] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۳، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.


نقش صوفیه در تبلیغ اسلام



صوفیان در تبلیغ اسلام در میان قبایل افریقایی بسیار مؤثر بوده‌اند، به طوری که در برخی کشورهای افریقایی،
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
رنگی از تصوف دارد.
[۲۱] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۲۸، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

برخی از صوفیان برای
مسلمانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
کردن قبایل حتی اقدامات نظامی کردند، از جمله عثمان دان فودیو (متوفی ۱۲۳۲/ ۱۸۱۷) با اعلام
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
مقدّس علیه ، بر بخش‌هایی از
نیجریهجمهوری فدرال نیجریه، فلات پهناوری است در غرب آفریقا که توسط دو رودخانه نیجر و بنوئن به ۳ بخش شمالی، شرقی و غربی تقسیم می‌شود
دست یافت و پس از او پسرش محمدبِلّو (حک: ۱۲۳۲ـ۱۲۵۳/ ۱۸۱۷ـ۱۸۳۷) حاکمِ همان مناطقی شد که پدرش گرفته بود و بتدریج قلمرو خود را گسترش داد.
[۲۲] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۳۱۰ـ۳۲۰، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.


مرکز علوم دینی بودن زوایا



زوایای صوفیه مراکز علوم دینی به شمار می‌آمدند و در آن‌ها
زبان عربیزبان عربی، یکی از زبان های زنده دنیا است که از آن به زبان اهل بهشت و زبان قرآن نیز تعبیر می کنند
و
فقه‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
و تدریس می‌شد.
[۲۳] صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۹، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).


رابطه تصوف و مهدویت



صوفیه بخصوص در شمال افریقا ، مبلّغ عقیده
مهدویتمهدویت به معنای اعتقاد به امام مهدی (علیه‌السلام) می‌باشد
بودند.
این که از طریق فاطمیان مصر به صوفیه رسیده بود، منجر به ظهور بسیاری از
مدعیان مهدویتدر اعتقادات مسلمانان، مهدی موعود شخصیتی نجات‌بخش است که تا قبل از قیامت ظهور خواهد کرد و جهان را از ستم و بی‌داد رهایی می‌بخشد
در
سودانکشور سودان با متجاوز از ۲۵۰۰۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت پر وسعت‌ترین کشور افریقایی و نیز بزرگترین سرزمین در بین کشورهای اسلامی می‌باشد
و سومالی و سنگال و
نیجریهجمهوری فدرال نیجریه، فلات پهناوری است در غرب آفریقا که توسط دو رودخانه نیجر و بنوئن به ۳ بخش شمالی، شرقی و غربی تقسیم می‌شود
و کامرون شد.
[۲۴] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۱ـ۳۹۲، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۲۵] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۳۸۲ـ۳۸۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

از جمله در حوادثی که به تأسیس دولت مهدی در سودان به رهبری محمداحمد بن عبداللّه (حک: ۱۲۹۸ـ۱۳۰۲/ ۱۸۸۱ـ ۱۸۸۵)، یکی از مریدان طریقه سَمّانیه ، انجامید، نقش مؤثری داشتند.
[۲۶] محمدابراهیم ابوسلیم، الحرکة الفکریّة فی المهدیّة، ج۱، ص۵۵، بیروت ۱۹۸۱.
[۲۷] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».


نقش صوفیه در تحولات سیاسی



طریقه‌ها و زوایای صوفیه در تحولات سیاسی افریقا نیز نقش تعیین کننده‌ای داشتند، از جمله زاویه «دَلاء» یا «تادْلا» که حرکت مرابطون از آن‌جا آغاز شد.
فرقه مُریدین نیز از اتباع طریقه‌های صوفیه در مغرب بودند.
[۲۸] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۸۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
[۲۹] حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، ج۲، جزء ۳، ص۸۲، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.


مقابله صوفیه با جور و استعمار



صوفیان از مردم در برابر جور حکام و استعمارگران
دفاعدفاع به معنای دفع کردن مهاجم است
می‌کردند.

← قیام شیخ شابیه


سلطان تونس در ۷۱۳ قیام یکی از مریدان شیخ عبدالرحمان تَسولی را سرکوب کرد، ولی دو قرن بعد شیخ طریقه شابیه در قیروان قیام کرد و حاکم آن‌جا شد.

← قیام صوفیان ریف


قیام صوفیان ریف در مراکش نیز سبب شد که ابویوسف یعقوب، پادشاه مَرینیان در فاس (۶۵۶ـ ۶۸۵)، برای جلوگیری از قیام مردم بر ضد سلطنتش، اقدام کند.
[۳۰] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۰ـ۳۹۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۳۱] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۴، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۳۲] حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۸ـ۴۷۹، قاهره ۱۹۸۰.


← مبارزات ضداستعماری صوفیان


طریقه‌هایی مانند قادریه و
شاذلیهشاذلیه از فرق صوفیه و پیروان ابوالحسن علی بن عبدالله شاذلی المغربی (۶۵۶-۵۹۱ هـ ق) هستند
نیز سابقه‌ای طولانی در درگیری با استعمارگران داشتند.
این دو طریقه در مراکش و الجزایر با فرانسه و در اتیوپی و سومالی با ایتالیا و انگلیس مبارزه کردند.
امیرعبدالقادر (متوفی ۱۳۰۰/ ۱۸۸۳) که در الجزایر با فرانسه مبارزه کرد، یکی از مریدان بود.
[۳۳] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۲۹ـ۱۳۰.
[۳۴] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۲.

طریقه‌های دیگری چون جَزولیه و
احمدیهاحمدیه نام فرقه‌ای تجدید نظر طلب در عقاید و احکام اسلامی است
و دَندراویه و دَرقاویه نیز در غرب و شاخ افریقا با ایتالیا و انگلیس مبارزه کردند.
[۳۵] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.
[۳۶] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۲.
[۳۷] حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، ج۲، جزء ۳، ص۸۴، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.

در مغرب تمام زوایای صوفیه مراکز دفاعی در برابر هجوم و اشغال‌گری اسپانیا و پرتغال بودند.
[۳۸] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۶، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.

برخی از مریدان احمد بن ادریس مؤسس طریقه ادریسیه با استعمارگران شمال غرب و غرب افریقا، و احمد بن شریف سَنوسی (۱۲۹۰ـ۱۳۵۱/ ۱۸۷۳ـ۱۹۳۳) از مشایخ طریقه سنوسیه ، از ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰/ ۱۹۰۲ـ۱۹۱۲ در
صحراصحرا، دشت و بیابان است
با فرانسه و در ۱۳۲۹/ ۱۹۱۱ در لیبی با ایتالیایی‌ها مبارزه کردند.
محمد بن عبداللّه حسن (متوفی ۱۳۰۱ ش/ ۱۹۲۲) از سومالی، در برابر اشغالگران اتیوپیایی و ایتالیایی و انگلیسی ایستادگی کرد.
[۳۹] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
[۴۰] ذیل «السنوسی»، دانشنامه اسلام، چاپ دوم.


← موافقان استعمارگران


در عین حال، برخی طریقه‌ها در سنگال و سودان و موریتانی هنگام درگیری میان استعمارگران و مردم، بین آن‌ها میانجی‌گری می‌کردند و حتی برخی مشایخ با استعمارگران همکاری می‌نمودند، مثلاً چند تن از
مشایخمشایخ حدیث ، محل انتشار و اخذ روایات بودند
قادریه به گسترش نفوذ فرانسه در صحرا کمک کردند.
[۴۱] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.


← اندیشه اتحاد اسلامی


اندیشه اتحاد اسلامی نیز از طریق برخی طریقه‌های اصلاح طلب، مانند قادریه و شاذلیه، در افریقا گسترش یافت و زوایای صوفیه با استفاده از تعالیم اسلامی برای متحدکردن قبایل افریقایی در برابر استعمارگران بسیار کوشیدند.
[۴۲] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
[۴۳] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰ـ۱۳۱.


طریقه‌های صوفیه در افریقا




← طریقه خاندان وَزّانی


این طریقه‌ها در افریقا ابتدا در خاندان وَزّانی (ساکن وَزّان در شمال مغرب)، شکل گرفتند.
عبدالسلام بن مَشیش ، مؤسس طریقه مَدْینیه و مرید ابومَدْین تلمسانی ، از مشاهیر این خاندان بود
[۴۴] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
[۴۵] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۵، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
و هر دو آن‌ها از بزرگ‌ترین شیوخ صوفیه در مغرب بودند.
[۴۶] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
[۴۷] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۵، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.


← ترتیب تقدم طریقه‌ها


طریقه قادریه و شاذلیه زودتر و طریقه‌های دیگر مانند
تجانیهتِجانیّه، طریقتی در تصوف است
و جزولیه و ختمیه و سنوسیه دیرتر از طریقه‌های دیگر در افریقا رواج یافتند.
چهار طریقه اخیر اغلب تحت تأثیر قادریه و شاذلیه بودند.
[۴۸] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱ـ۴۲۲، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۴۹] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
[۵۰] عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۵، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.


← طریقه‌های پرطرفدار


پرطرفدارترین طریقه‌های صوفیه نیز قادریه و شاذلیه و تجانیه‌اند و بسیاری از طریقه‌ها از آن‌ها منشعب شده‌اند.
[۵۱] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.


قادریه



گفته می‌شود که این طریقه از یمن یا
حَضْرَموتحضر موت یكی از نواحی شش گانه جزیره العرب است
ابتدا به اتیوپی وارد شد.
احتمالاً ابوبکر عبداللّه العَیْدَروس (متوفی ۹۰۹/ ۱۵۰۳) اول بار آن را به اتیوپی برد.
[۵۲] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۷۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

این طریقه در انتشار اسلام در افریقا نقش مهمی داشته است.

← برنامه‌های قادریه


از برنامه‌های کنونی آن تعلیم
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
به اطفال و فرستادن پیروان، به سرمایه زوایا، برای تحصیل در مراکز علمی جهان اسلام و مراجعت به وطنشان برای
تبلیغتبلیغ، رساندن مجموعه اطلاعاتی به مخاطب به منظور اقناع و برانگیختن احساسات او به سود یا بر ضد یک موضوع است
در برابر تبلیغات مسیحیان است.
[۵۳] صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۴۴ـ۱۴۵، بیروت ۲۰۰۲.


← شیوخ مهم قادری


برخی شیوخ مهم قادری این اشخاص بودند: محمد بقّاعی که موجب رواج طریقه قادریه در غرب افریقا شد؛ مختار کُنْتی (متوفی ۱۲۲۶/ ۱۸۱۱) و شیخ عثمان دان فودیو هر دو از مبلّغان اندیشه اتحاد مسلمین و اصلاحات؛
[۵۴] که او را مجدِّد، محمد حجی، جولات تاریخیّه، بیروت ۱۹۹۵.
(احیاکننده) می‌دانستند و در غرب افریقا نهضت‌های جهادی را رهبری می‌کرد؛ عبدالرحمان بن عبداللّه شاشی ، سراینده نعت مشهوری به نام شجرة الیقین.
[۵۵] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.
[۵۶] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۶۰۴ـ ۶۰۵، بیروت ۱۹۹۹.
[۵۷] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۵۰۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.


← ضعیف شدن قادریه


از
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
دوازدهم/ هجدهم طریقه قادریه تحت الشعاع تجانیه قرار گرفت، اما تأثیر معنوی این طریقه، بخصوص مؤسس آن عبدالقادر گیلانی ، باقی مانده است.

← عقیده مردم درباره عبدالقادر


عبدالقادر هیچ‌گاه به افریقا نرفت، اما به عقیده این سرزمین، او تلاش بسیار کرد تا کفارِ منطقه شاخ افریقا را
مسلمانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
کند.
در داستانی گفته شده است که عبدالقادر گیلانی چهل
جانجان به معنای نَفْس (روح) هر موجود جاندار می باشد و از آن در بابهایى نظیر حج، جهاد، اطعمه و اشربه، حدود و قصاص سخن گفته‌اند
داشته است و بدین ترتیب، وجود
قبرهای در مورد قبر مطالب متنوعی در آموزه های دینی مطرح شده است که به اهم آن ها در این مقاله اشاره می شود
او را در برخی شهرهای افریقا توجیه می‌کنند.
[۵۸] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
[۵۹] صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۵، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).

برخی طریقه‌ها در افریقا، ادعا می‌کنند که با عبدالقادر گیلانی پیوند معنوی دارند.
[۶۰] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».


← انشعابات قادریه


بعضی از شاخه‌های منشعب از قادریه عبارت‌اند از: مُریدیه ، که آن را احمدو بامبا (۱۲۶۷ـ۱۳۴۶/ ۱۸۵۱ـ۱۹۲۷)، از مخالفان مشهور استعمار فرانسه، در ۱۳۰۴/ ۱۸۸۷ در سنگال بنیان نهاد
[۶۱] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۶۰۷، بیروت ۱۹۹۹.
[۶۲] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۷۰ـ۱۷۱، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
[۶۳] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۱.
بهاریهبَهاریّه، اشعاری در وصف بهار و زیبایی‌های آن است
، از شاخه‌های قادریه در سودان و منسوب به تاج‌الدین بهاری ، این طریقه در ۱۱۵۵/ ۱۷۴۲ متشتت شد و بسیاری از پیروان آن بتدریج به طریقه ختمیه پیوستند
[۶۴] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۸۸، بیروت ۱۹۹۹.
فاضلیه ، شعبه‌ای از قادریه در موریتانی که مؤسس آن محمد فاضل (۱۱۹۴ـ۱۲۸۶/ ۱۷۸۰ـ۱۸۶۹) بود.
[۶۵] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۴۱ـ۱۴۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.


شاذلیه



ابوالحسن شاذِلی (متوفی ۶۵۶/ ۱۲۵۸)، مرید عبدالسلام مَشیش، این طریقه را ــ که از جمله طریقه‌های اصلاح طلب است ــ در
تونسشهر تونس: این شهر پایتخت جمهوری تونس است و در شمال شرقی این کشور قرار دارد
بنیان نهاد.
[۶۶] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.

گفته‌اند که حَمْدا بُودونانه این طریقه را به سودان برد.
از مبلّغان مشهور آن شیخ خُوجَلی بن عبدالرحمان بن ابراهیم (متوفی ۱۱۵۵/ ۱۷۴۲) بود.
[۶۷] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۲۸، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

یکی از شعب مهم این طریقه در افریقا، درقاویه است که ابتدا در تِلِمسان در قرن یازدهم/ هفدهم ظهور کرد.
[۶۸] صلاح مید عقبی، ج۱، ص۲۳۰، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، بیروت ۲۰۰۲.
[۶۹] صلاح مید عقبی، ج۱، ص۲۳۲، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، بیروت ۲۰۰۲.


طَیبیه



طیبیهطیبیّه یکی از شاخه‌های اسماعیلیه که، در ۵۲۴ از دیگر اسماعیلیان مستعلوی جدا شدند
یکی از شاخه‌های شاذلیه است و وزانیه و تهامیه نیز نامیده می‌شود.
[۷۰] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

این طریقه منسوب به عبداللّه بن ابراهیم وزانی (متوفی ۱۰۸۹) است و از مشایخ آن عبدالحی کتانی است.
او از استادان قَرَویین بود و به خروج از متهم شد.
این طریقه از اوایل قرن دوازدهم/ اواخر قرن هفدهم وارد امور سیاسی شد و تا قرن سیزدهم/ نوزدهم پیروانی داشت.
[۷۱] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
[۷۲] صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۲۲۷، بیروت ۲۰۰۲.


زَروقیه



زَروقیه یکی دیگر از شاخه‌های شاذلیه است و منسوب است به احمد بُرنسی مشهور به زَرّوق (متوفی ۸۹۹/ ۱۴۹۴)، عالِم مراکشی.
شاخه‌هایی که نَسَب معنوی خود را به او می‌رسانند عبارت‌اند از: رُشدیه یا یوسفیه هر دو در مراکش در قرن دهم؛
ناصریهپس از قیام‌های گسترده شیعیان که سبب زوال دولت اموی و روی کار آمدن عباسیان شد، زیدیان که آرزوهایشان را در دست یابی به حکومت بر باد رفته می‌دیدند با دولت عباسی ناسازگاری کرده و شورشهای جدیدی را سازماندهی کردند
در مراکش،
شیخیه==پیشینه تاریخی شیخیه==مؤسس این فرقه شیخ احمد احسائی است
در الجزایر و شابیه در تونس، همه در قرن یازدهم
[۷۳] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
و دَرقاویه منسوب به ابوحمید عرب دَرقاوی (متوفی ۱۲۳۸/ ۱۸۲۳) در قرن دوازدهم.
از مشایخ معروف درقاویه، احمد علوی (متوفی ۱۳۰۳ ش/ ۱۹۲۴) بود که طریقه علویه منسوب به او در الجزایر رواج دارد.
شهرت و نفوذ معنوی وی چنان است که حتی در میان پژوهش‌گران اروپاییِ علاقه‌مند به
عرفانشناختی که بر اثر سیر و سلوک و مجاهدت با نفس از دریافت‌های باطنی، به‌دست می‌آید را عرفان گویند
پیروانی دارد.
[۷۴] ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
[۷۵] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
[۷۶] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
[۷۷] مارتین لینگز، عارفی از الجزایر، ترجمه نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۰ ش.


ختمیه یا مَرغانیه




← تاریخچه تشکیل ختمیه


پس از وفات سیداحمد بن ادریس فاسی (متوفی ۱۲۵۳/ ۱۸۳۷)، میان مریدان او بر سر تعیین خلیفه اختلاف افتاد.
سیدمحمد عثمان میرغَنی (۱۲۰۸ـ ۱۲۶۸/ ۱۷۹۴ـ۱۸۵۲)، که سیداحمد او را برای تبلیغ از مصر به سودان فرستاده بود، طریقه خود را جدا کرد.
محمد عثمان ادعا داشت که تعالیم طریقه‌هایی مانند قادریه و و شاذلیه را با هم جمع کرده و طریقه او خاتم طرق است.
وی تلاش می‌کرد تا این طریقه‌ها را یکی کند، اما در نهایت این طریقه نیز طریقه‌ای در کنار آن طریقه‌ها شد.
[۷۸] جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۷۷ـ ۷۸، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.

محمد عثمان فرزند و جانشین خود، محمد سرّالختم (متوفی ۱۲۸۰)، را مسئول طریقه در یمن کرد و دو فرزند دیگرش، جعفر در
حجازحجاز ناحیه‏ای در بخش مرکزی جزیرة العرب است
و حسن در سودان، مسئول تبلیغ طریقه شدند.
بعد از مرگ محمد عثمان هر کدام از پسران او به
استقلالاستقلال در معانی انجام کاری بدون تکیه بر فرد یا چیزی دیگر، تحت سلطه دیگری نبودن و انفراد به کار رفته است
، در منطقه خود زعامت طریقه را بر عهده گرفتند.
[۷۹] جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۳۴، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.

بدین ترتیب ختمیه به شاخه‌های مختلفی تقسیم شد.

← گستره نفوذ ختمیه


مهم‌ترین مرکز آن در
سودانکشور سودان با متجاوز از ۲۵۰۰۰۰۰ کیلومتر مربع مساحت پر وسعت‌ترین کشور افریقایی و نیز بزرگترین سرزمین در بین کشورهای اسلامی می‌باشد
است و بیش از همه طریقه‌ها در آن‌جا پیروانی دارد، چنان‌که برخی طرفداران شاذلیه در سودان به ختمیه پیوستند.
[۸۰] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۴۰ ـ۵۴۱، بیروت ۱۹۹۹.
[۸۱] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۷۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.

علی مایه دورُگْبا این طریقه را در سومالی معرفی کرد.
ختمیه در حوالی موگادیشو و منطقه‌ای در ناحیه اُوگادِن اتیوپی نیز پیروانی دارد.
[۸۲] صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).


← اقدامات سیاسی ختمیه


طریقه ختمیه از مصر و
عثمانیدولت عثمانی از ترکان آسیای‌میانه که از شمال به سیبری و سرزمین یخبندان و از مشرق به دریا منتهی می‌شود،تشکیل شده بود
کمک‌های مالی دریافت می‌کرد و در درگیری‌ها از حمایت آن‌ها برخوردار بود و برای گسترش خود از نفوذ آن‌ها سود می‌جست.
هنگام قیام
مهدی سودانیمهدى سودانى از مدعيان دروغين مهدویت است
در سودان، ختمیه در زمره مخالفان او بودند و حرکت وی را فتنه‌ای بر ضد اسلام می‌دانستند.
گرچه قوای مهدی مقاومت نظامی ختمیه را در هم شکستند، پس از سرکوبی قیام مهدی و پس از آن‌که سربازان مصری و انگلیسی در ۱۳۱۶/ ۱۸۹۸ سودان را اشغال کردند، این طریقه دو باره قوّت گرفت.
[۸۳] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۱.
[۸۴] جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۴۸، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
[۸۵] جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۲۹۶، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.


جَزولیه



این طریقه را ابوعبداللّه محمد جَزولی ، صوفی مراکشی، در قرن نهم تأسیس کرد.
زاویه‌های آن از تلمسان تا سوس الاقصی گسترده است و از طریقه‌های مهم شمال افریقا محسوب می‌شود.

← نقش سیاسی جزولیه


جزولیه ، در حوادث سیاسی تأثیر داشتند و با استعمار پرتغال و اسپانیا در شمال غربی افریقا مبارزه کردند.
[۸۶] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.

عبداللّه بن مبارک ، مرید جزولی، در مبارزه با پرتغالی‌ها در برابر درخواست بزرگان سوس برای تصدی رهبری، شریف سعدی (متوفی ۹۲۳) را معرفی کرد.
سعدی با لقب القائم بامراللّه با مردم
بیعتبیعت در لغت به معنای پیمان‌بستن بر فرمان‌بردارى و سپردن امور است
و دولت سعدیه را تأسیس کرد.
[۸۷] آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱ـ۴۲۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
[۸۸] عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۱۱۳ـ ۱۱۵، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
[۸۹] محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۳ـ ۴۸۵، بیروت ۱۹۹۵.


← عیساویه


عیساویه یا عیسویه یکی از شاخه‌های جزولیه و منسوب به محمد بن عیسی فهدی (متوفی ۹۳۱/ ۱۵۲۵)، صوفی مراکشی، است.
عیساویه به زیارت شیوخ و
سماعسماع، به معنای شنیدن است
اهمیت می‌دادند، ولی علمای دینی با آنان مخالف بودند و آنان را عامل انحطاط اسلام در شمال افریقا می‌دانستند.
[۹۰] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».

ملک محمد پنجم، پادشاه مغرب، مجالس سماع آن‌ها را ممنوع کرد و این طریقه را باطل خواند،
[۹۱] نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷ـ ۳۵۸، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
[۹۲] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
با این‌حال عیساویه هنوز در الجزایر و تونس وجود دارند.
[۹۳] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۸۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
[۹۴] ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.


سَمّانیه



این طریقه یکی از شاخه‌های خلوتیه است.
بنیان‌گذار آن محمد بن عبدالکریم سمّانی (۱۱۳۰ـ۱۱۸۹/ ۱۷۱۸ـ ۱۷۷۵) است.
این طریقه را احمد بن طبیب بن بَشیر (متوفی ۱۲۳۹/ ۱۸۲۴) در اتیوپی و سودان رواج داد.
محمد احمد (مهدی) از مریدان سمّانیه بود و شاخه‌ای از این طریقه در به قدرت رساندن او سهم مهمی داشت.
[۹۵] دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
[۹۶] جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۴، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.

امروزه سمّانیه از طریقه‌های دیگر پیروان کمتری دارد.
[۹۷] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۹۴، بیروت ۱۹۹۹.


رحمانیه



طریقه رحمانیه یکی از شاخه های طریقه خلوتیه است.
بنیان‌گذار آن محمد بن عبدالرحمان ادریسی (متوفی ۱۲۰۸) است.
این طریقه، مبارزاتی بر ضد فرانسه، بخصوص در الجزایر، داشت.
بیشترین مریدان آن در الجزایر و تونس‌اند.
[۹۸] صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۵۵، بیروت ۲۰۰۲.
[۹۹] صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۵۷، بیروت ۲۰۰۲.


مجذوبیه



پیش از آن‌که طریقه مجذوبیه به وجود آید، در مغرب به کسانی که به واسطه جذبه الاهی به مقام قرب می‌رسیدند و صاحب
کراماتکرامت به معنی امر خارق العاده ای است که از اولیاء خدا صادر می شود و جمع آن کرامات است
و باخبر از غیب می‌شدند، مجذوب می‌گفتند.

← مجذوبان مشهور


از جمله مجذوبان ، علی بن احمد صنهاجی دوار (متوفی ۹۴۹/ ۱۵۴۲) بود که در قصر بزرگان بنی وطاس (حک: ۸۳۱ـ۹۵۷/ ۱۴۲۸ـ۱۵۵۰) از او استقبال می‌شد و او هرچه از آنان می‌گرفت به فقرا می‌داد.
یکی دیگر از این مجذوبان در مغرب، عبدالرحمان مجذوب (متوفی ۹۷۶/ ۱۵۶۸) مرید صنهاجی بود، هرچند که حالت
جذبهجَذْبه، اصطلاحی در تصوف و عرفان، به معنای کشیده شدن بنده به سوی خدا با عنایت الاهی است که سبب می‌شود انسان بی واسطه کوشش و بدون دشواری طیِ منازل، ناگهان، به خداوند نزدیک شود
وی دائمی نبود.
وی مریدان را از اقتدا کردن به افعال خود در هنگام جذب نهی می‌کرد.
در باره و مناقب او آثار بسیاری وجود دارد، دیوان‌هایی به او منسوب است و سخنانی شبیه به سخنان حلّاج و
ابن عربیبدون تردید، ابن عربی، یکی از بزرگ ترین عارفان تاریخ است
از او نقل کرده‌اند.
[۱۰۰] محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۵ـ۴۸۶، بیروت ۱۹۹۵.


← مؤسس مجذوبیه


طریقه مجذوبیه را، که شاخه‌ای از
شاذلیهشاذلیه از فرق صوفیه و پیروان ابوالحسن علی بن عبدالله شاذلی المغربی (۶۵۶-۵۹۱ هـ ق) هستند
محسوب می‌شود، حمد بن محمد مجذوب (متوفی ۱۱۹۰/ ۱۷۷۶) بنیان نهاد.

← ورود مجذوبیه به سیاست


جانشین وی، پسرش قمرالدین (متوفی ۱۱۵۵) معروف به محمد صغیر، مدارس و مساجد بسیاری در سودان بنا کرد.
در هنگام انقلاب مهدی سودانی، مجذوبان به او پیوستند و در
جنگجنگ، واژه ای پارسی و کهن و پر کاربرد به معنای هر گونه درگیری (ذهنی و لفظی و بدنی) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زد و خورد خشن میان گروه‌ها و اقوام و ملت‌ها و کشورها به انگیزه های مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر مورد نظر است
با ترک‌ها با قوای مهدی همراه بودند، ولی بعد از دوران مهدی این گروه به اجتماعات کوچک محدود شد.
[۱۰۱] سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۹۹ ـ۶۰۱، بیروت ۱۹۹۹.
[۱۰۲] محمداحمد درنیقه، الطریقة الشّاذلّیة و اعلامها، ج۱، ص۹۷، بیروت ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.


فهرست منابع



(۵۹) ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمدعلی موحد، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۶۰) محمدابراهیم ابوسلیم، الحرکة الفکریّة فی المهدیّة، بیروت ۱۹۸۱.
(۶۱) آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
(۶۲) محمد حجی، جولات تاریخیّه، بیروت ۱۹۹۵.
(۶۳) حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، قاهره ۱۹۸۰.
(۶۴) محمداحمد درنیقه، الطریقة الشّاذلّیة و اعلامها، بیروت ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.
(۶۵) نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
(۶۶) صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، بیروت ۲۰۰۲.
(۶۷) سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، بیروت ۱۹۹۹.
(۶۸) عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
(۶۹) ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
(۷۰) مارتین لینگز، عارفی از الجزایر، ترجمه نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۰ ش.
(۷۱) صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).
(۷۲) حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
(۷۳) عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها: تهران ۱۳۷۵ ش.
(۷۴) جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
(۷۵) محمدطه ولی، المساجد فی الاسلام، بیروت ۱۴۰۹/ ۱۹۸۸.
(۷۶) دانشنامه اسلام، چاپ دوم.
(۷۷) دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد؛

پانویس


 
۱. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۲. عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۳، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۳. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۴. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۸ـ۳۹۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۵. عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها: تهران ۱۳۷۵ ش، ج۱، ص۳۱۳ـ۳۱۷.
۶. عبداللّه ناصری طاهری، مقدمه ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال افریقا: از آغاز تا ظهور عثمانیها: تهران ۱۳۷۵ ش، ج۱، ص۳۴۲.
۷. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۷۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۸. عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۳، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۹. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۶ـ۴۷۷، قاهره ۱۹۸۰.
۱۰. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۷ـ ۴۷۸، قاهره ۱۹۸۰.
۱۱. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۹، قاهره ۱۹۸۰.
۱۲. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۱۳. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۵۱ـ۴۵۲، قاهره ۱۹۸۰.
۱۴. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۵۳، قاهره ۱۹۸۰.
۱۵. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۱۶. ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه، ج۲، ص۷۴۴، ترجمه محمدعلی موحد، تهران ۱۳۶۱ ش.
۱۷. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۸۶، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۱۸. محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۴ـ ۴۸۵، بیروت ۱۹۹۵.
۱۹. محمدطه ولی، المساجد فی الاسلام، ج۱، ص۱۰۴، بیروت ۱۴۰۹/ ۱۹۸۸.
۲۰. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۳، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۲۱. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۲۲۸، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۲۲. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۳۱۰ـ۳۲۰، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۲۳. صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۹، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).
۲۴. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۱ـ۳۹۲، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۲۵. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۳۸۲ـ۳۸۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۲۶. محمدابراهیم ابوسلیم، الحرکة الفکریّة فی المهدیّة، ج۱، ص۵۵، بیروت ۱۹۸۱.
۲۷. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۲۸. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۸۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۲۹. حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، ج۲، جزء ۳، ص۸۲، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۳۰. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۰ـ۳۹۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۳۱. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۳۹۴، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۳۲. حسن علی حسن، الحضارة الاسلامیة فی المغرب و الاندلس: عصر المرابطین و الموحدین، ج۱، ص۴۷۸ـ۴۷۹، قاهره ۱۹۸۰.
۳۳. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۲۹ـ۱۳۰.
۳۴. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۲.
۳۵. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.
۳۶. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۲.
۳۷. حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، ج۲، جزء ۳، ص۸۴، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۳۸. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۶، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۳۹. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۴۰. ذیل «السنوسی»، دانشنامه اسلام، چاپ دوم.
۴۱. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.
۴۲. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۴۳. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰ـ۱۳۱.
۴۴. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۴۵. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۵، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۴۶. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۴۷. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۵، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۴۸. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱ـ۴۲۲، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۴۹. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۵۰. عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۹۵، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۵۱. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۵۲. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۷۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۵۳. صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۴۴ـ۱۴۵، بیروت ۲۰۰۲.
۵۴. که او را مجدِّد، محمد حجی، جولات تاریخیّه، بیروت ۱۹۹۵.
۵۵. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۰.
۵۶. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۶۰۴ـ ۶۰۵، بیروت ۱۹۹۹.
۵۷. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۵۰۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۵۸. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۵۹. صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۵، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).
۶۰. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۶۱. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۶۰۷، بیروت ۱۹۹۹.
۶۲. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۷۰ـ۱۷۱، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۶۳. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۱.
۶۴. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۸۸، بیروت ۱۹۹۹.
۶۵. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۴۱ـ۱۴۲، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۶۶. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۶۷. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۲۸، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۶۸. صلاح مید عقبی، ج۱، ص۲۳۰، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، بیروت ۲۰۰۲.
۶۹. صلاح مید عقبی، ج۱، ص۲۳۲، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، بیروت ۲۰۰۲.
۷۰. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۷۱. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۷۲. صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۲۲۷، بیروت ۲۰۰۲.
۷۳. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۷۴. ج ۲، جزء ۳، حسین مونس، تاریخ المغرب و حضارته، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲.
۷۵. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۷۶. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۷۷. مارتین لینگز، عارفی از الجزایر، ترجمه نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۰ ش.
۷۸. جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۷۷ـ ۷۸، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
۷۹. جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۳۴، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
۸۰. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۴۰ ـ۵۴۱، بیروت ۱۹۹۹.
۸۱. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۴۷۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۸۲. صادق ملک شهمیرزادی، «صوفیان افریقا»، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، چشم انداز، سال ۱، ش ۹ (آذر ۱۳۷۶).
۸۳. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۴، ص۱۳۱.
۸۴. جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۴۸، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
۸۵. جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۲۹۶، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
۸۶. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۸۷. آلفرد بل، الفرق الاسلامیّة فی الشمال الافریقی من الفتح العربی حتی الیوم، ج۱، ص۴۲۱ـ۴۲۷، ترجمه عن الفرنسیة عبدالرحمان بدوی، بیروت ۱۹۸۷.
۸۸. عبدالفتاح مقلد غنیمی، موسوعة تاریخ المغرب العربی، ج۶، ص۱۱۳ـ ۱۱۵، قاهره ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۸۹. محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۳ـ ۴۸۵، بیروت ۱۹۹۵.
۹۰. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۹۱. نجیب زبیب، الموسوعة العامة لتاریخ المغرب و الاندلس، ج۴، ص۳۵۷ـ ۳۵۸، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵.
۹۲. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۹۳. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۸۳، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۹۴. ژوزف کوک، مسلمانان افریقا، ج۱، ص۱۰۵، ترجمه اسداللّه علوی، مشهد ۱۳۷۳ ش.
۹۵. دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ذیل «طریقت».
۹۶. جان اوبرت ولت، تاریخ الطریقة الختمیة فی السودان، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۴، ترجمه محمدسعید قدال، قاهره ۲۰۰۲.
۹۷. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۹۴، بیروت ۱۹۹۹.
۹۸. صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۵۵، بیروت ۲۰۰۲.
۹۹. صلاح مید عقبی، الطرق الصوفیة و الزوایا بالجزائر: تاریخها و نشاطها، ج۱، ص۱۵۷، بیروت ۲۰۰۲.
۱۰۰. محمد حجی، جولات تاریخیّه، ج۲، ص۴۸۵ـ۴۸۶، بیروت ۱۹۹۵.
۱۰۱. سلیمان سلیم علم الدین، التصوف الاسلامی: تاریخ ـ عقائد ـ طریق ـ اعلام، ج۱، ص۵۹۹ ـ۶۰۱، بیروت ۱۹۹۹.
۱۰۲. محمداحمد درنیقه، الطریقة الشّاذلّیة و اعلامها، ج۱، ص۹۷، بیروت ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.


منبع



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تصوف در افریقا»، شماره۳۵۸۹.    



جعبه ابزار