خزانة الحسنیة

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



خزانة ‌الحسنیة، کتابخانه سلطنتی مراکش واقع در شهر رباط، که به سبب مجموعه نسخ خطی‌اش اهمیت دارد.


پیشینه گردآوری کتابخانه

[ویرایش]

خزانة‌ الحسنیه نتیجه کوشش سلطان مولای اسماعیل علوی
[۱] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
برای گردآوری نسخه‌های خطیِ پراکنده شده در شمال افریقا و جنوب اسپانیاست
[۲] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۱۴ـ۵۳، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
[۳] محمد عبداللّه عنان، عبدالعالی مدبر، ج۱، مقدمه، صرـ س، و محمدسعید منشی، فهارس الخزانة الحسنیة، رباط ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
و بر این اساس، او را پایه‌گذار این کتابخانه دانسته‌اند. وی کاتب خود، معروف به وزیر غسّانی، را به اسپانیا فرستاد و دستور داد، در کنار آزادسازی اسیران مسلمان، به گردآوری کتاب نیز بپردازد
[۴] محمد منونی، دورالکتب فی ماضی‌المغرب، ج۱، ص۲۷ـ۲۸،) رباط (۲۰۰۵.
[۵] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
در ۱۰۳۷، در زمان زیدان‌بن منصور
[۶] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
نیز حدود سه هزار نسخه خطی از اسپانیا به مراکش منتقل شده بود که اکنون در خزانة‌الحسنیه نگهداری می‌شود.
[۷] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۲۰، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
بنابراین، پیشینه گردآوری کتاب‌های این کتابخانه به قرن یازدهم می‌رسد.
مجموعه‌های گردآوری شده زیدان و اسماعیل مدتها در مکناس، پایتخت حکمرانان شریفی، قرار داشت. با تغییر مقرّ حکومت از مکناس به فاس، این کتاب‌ها نیز به فاس منتقل شدند و سرانجام، پس از استقلال مراکش در ۱۳۳۵ش/ ۱۹۵۶، که رباط پایتخت شد، کتاب‌ها به این شهر انتقال یافتند و به این ترتیب، کتابخانه سلطنتی مراکش ــکه بعدها به خزانة‌الحسنیة مشهور شد به وجود آمد.
[۸] محمد فاسی، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، ج۱، ص۱۹ـ۲۰، البحث العلمی، سال۱، ش ۳ (جمادی الآخره/ رمضان ۱۳۸۴).


اهمیت کتابخانه

[ویرایش]

خزانة‌الحسنیه به منزله کتابخانه سلطنتی مراکش، در کنار جمع‌آوری و نگهداری از بخش مهمی از نسخ خطی موجود در این کشور، محلی است برای نگهداری پیمان‌ها، احکام، فرمان‌ها و مکاتبات سلطنتی، متن مذاکرات مقامات بلندپایه کشوری، مکاتبات دربار در امور دینی و مالی و اداری کشور، دفاتر بیت‌المالِ سال‌های گذشته، مجموعه‌هایی مشتمل بر اطلاعات راجع به املاک سلطنتی و درآمدها و هزینه‌ها و مالیات و سپاه و امورخارجی، و هدایای دیگر کشورها به دربار مراکش (برای آگاهی از تنوع مدارک نگهداری شده در این کتابخانه به اینجا رجوع کنید).
[۹] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۲ـ۶۴، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
[۱۰] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۸ـ۵۸، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.

این کتابخانه کهن‌ترین کتابخانه مراکش نیست (برای آگاهی از کتابخانه‌های کهن‌تر از خزانة‌الحسنیة در این کشور رجوع کنید.)
[۱۱] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۰۵.
[۱۲] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۰۷.
[۱۳] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص۳۳۷.
و از نظر تعداد نسخ خطی نیز بزرگ‌ترین مجموعه این کشور به حساب نمی‌آید
[۱۴] منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
[۱۵] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی،، ج ۲، ص ۳۲۳.
اما به لحاظ دارا بودن مدارک متنوع و کتابهای نفیس، مهم‌ترین کتابخانه مراکش است. در دوران حکمرانان علوی مغرب، این کتابخانه کمابیش محلی برای جمع‌آوری نفایس و نسخ خطی بود.

سال تاسیس و نام‌گذاری

[ویرایش]

این کتابخانه رسمآ در فروردین ۱۳۴۱/ مارس ۱۹۶۲
[۱۶] بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
با نام المکتبة‌الملکیة (کتابخانه پادشاهی) افتتاح شد
[۱۷] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۰، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
[۱۸] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۸، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
[۱۹] محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فی الوطن العربی، ج۱، ص۲۴۵، قاهره ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
[۲۰] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
(که این تاریخ را ۱۳۴۰ش/ ۱۹۶۱ ذکر کرده است). مدتی بعد، نام کتابخانه به خزانة‌الملکیة تغییر یافت و پس از درگذشت سلطان حسن دوم در ۱۳۷۸ش خزانة‌الحسنیة نامیده شد. براین اساس، در گزارش‌های راجع به این کتابخانه و فهرست‌های نسخه‌های خطی آن، با عناوین ذکر شده، از کتابخانه یاد شده است
[۲۱] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص۳۲۰ـ۳۲۴.


ریاست کتابخانه

[ویرایش]

رئیس کتابخانه مستقیمآ با نظر پادشاه مراکش تعیین می‌شود. کتابخانه از پنج بخش تشکیل شده است: نسخه‌های خطی (مهم‌ترین بخش کتابخانه)، اسناد، کتابهای چاپی، بخش آمار، و بخش اداری.
[۲۲] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۶۳ـ ۶۴، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.


آمار نسخ خطی

[ویرایش]

کوشش مدیران این کتابخانه گردآوری مجموعه‌ای از اسناد، متون چاپی و نسخ خطی درباره تاریخ مراکش، دین اسلام و مطالعات راجع به جهان اسلام بوده است. چون خزانة‌الحسنیة از زمان سلاطین علوی و از همان ابتدای پیدایش مجموعه‌های آن، وابسته به دربار بوده، بسیاری از نسخ خطی آن، نسخی بوده‌اند که اختصاصآ برای سلاطین مغرب کتابت شده‌اند
[۲۳] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹ـ۳۲۰.
مجموعه نسخ خطی این کتابخانه از نادرترین و ارزشمندترین مجموعه‌های مراکش است.
[۲۴] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹ـ۳۲۰.
[۲۵] منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
[۲۶] الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۷ـ۱۹۲، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
تعداد نسخ خطی کتابخانه حدود شش‌هزار عنوان و شامل حدود بیست‌هزار جلد است
[۲۷] محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فی الوطن العربی، ج۱، ص۲۴۶، قاهره ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
[۲۸] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
اگر چه کمابیش از طریق اهدا، خریداری یا وقف به تعداد آن‌ها افزوده می‌شود
[۲۹] سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
(محمد فاسی در ۱۳۸۴ (۱۳۴۳ش) / ۱۹۶۴، نخستین فهرست نسخ خطی این کتابخانه را به صورت مقالاتی منتشر کرد.
[۳۰] محمد فاسی، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، ج۱، ص۱۸، البحث العلمی، سال۱، ش ۳ (جمادی الآخره/ رمضان ۱۳۸۴).
کوشش برای فهرست کردن آن‌ها ادامه دارد.
[۳۱] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۷ـ۶۴، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
[۳۲] احمد شوقی بینبین، «فهرسة المخطوطات العربیة فی المغرب»، ج۱، ص۱۷۰ـ۱۷۶، اللسان العربی، ش ۴۵ (۱۹۸۸).
مجموعه اسناد، مدارک و فرمانهای تاریخی کتابخانه نیز بیش از ۰۰۰، ۱۵۰عنوان است.
[۳۳] حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۶۳، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) احمد شوقی بینبین، «فهرسة المخطوطات العربیة فی المغرب»، اللسان العربی، ش ۴۵ (۱۹۸۸).
(۲) حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
(۳) الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
(۴) محمد فاسی، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، البحث العلمی، سال۱، ش ۳ (جمادی الآخره/ رمضان ۱۳۸۴).
(۵) محمد عبداللّه عنان، عبدالعالی مدبر، و محمدسعید منشی، فهارس الخزانة الحسنیة، رباط ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
(۶) محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فی الوطن العربی، قاهره ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
(۷) محمد منونی، دورالکتب فی ماضی‌المغرب،) رباط (۲۰۰۵.
(۸) World survey of Islamic manuscripts, ed Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, ۱۹۹۲-۱۹۹۴؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۲. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۱۴ـ۵۳، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۳. محمد عبداللّه عنان، عبدالعالی مدبر، ج۱، مقدمه، صرـ س، و محمدسعید منشی، فهارس الخزانة الحسنیة، رباط ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۴. محمد منونی، دورالکتب فی ماضی‌المغرب، ج۱، ص۲۷ـ۲۸،) رباط (۲۰۰۵.
۵. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
۶. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۷. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۲۰، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۸. محمد فاسی، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، ج۱، ص۱۹ـ۲۰، البحث العلمی، سال۱، ش ۳ (جمادی الآخره/ رمضان ۱۳۸۴).
۹. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۲ـ۶۴، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۱۰. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۸ـ۵۸، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۱۱. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۰۵.
۱۲. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۰۷.
۱۳. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص۳۳۷.
۱۴. منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۱۵. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی،، ج ۲، ص ۳۲۳.
۱۶. بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۱۷. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۰، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۱۸. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۸، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۱۹. محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فی الوطن العربی، ج۱، ص۲۴۵، قاهره ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
۲۰. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
۲۱. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص۳۲۰ـ۳۲۴.
۲۲. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۶۳ـ ۶۴، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۲۳. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹ـ۳۲۰.
۲۴. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹ـ۳۲۰.
۲۵. منتخبات من نوادرالمخطوطات، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۲۶. الخزانة‌الملکیة (مراکش)، منتخبات من نوادرالمخطوطات، ج۱، ص۶۷ـ۱۹۲، رباط ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
۲۷. محمد محمد عارف، دلیل مکتبات المخطوطات فی الوطن العربی، ج۱، ص۲۴۶، قاهره ۱۴۲۲/ ۲۰۰۱.
۲۸. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
۲۹. سیری جهانی در دستنویسهای اسلامی، ج ۲، ص ۳۱۹.
۳۰. محمد فاسی، «الخزانة السلطانیة و بعض نفائسها»، ج۱، ص۱۸، البحث العلمی، سال۱، ش ۳ (جمادی الآخره/ رمضان ۱۳۸۴).
۳۱. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۴۷ـ۶۴، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۳۲. احمد شوقی بینبین، «فهرسة المخطوطات العربیة فی المغرب»، ج۱، ص۱۷۰ـ۱۷۶، اللسان العربی، ش ۴۵ (۱۹۸۸).
۳۳. حسن جلاب، بحوث فی ببلیوغرافیا التراث المغربی المکتوب، ج۱، ص۶۳، مراکش ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «خزانة الحسنیة»، شماره۷۰۳۱.    



جعبه ابزار