شعر (ادبیات فارسی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



یکی از اقسام کلام ادبی در
ادبیات فارسیادبیات و زبان فارسی به عنوان یکی از زبان‌های زنده و مطرح در دنیا بوده و به عنوان زبان رسمی و اصلی میهن اسلامی ایران می‌باشد
،
شعرشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
می‌باشد، که در لغت به معنای «علم، دانش، فقه، فهم، درک، ادراک، وقوف و دانایی» است. در اصطلاح ادبی یکی از اقسام دو گانه (
نظم«نظم» در لغت به معنای آراستن، بر پا داشتن، ترتیب دادن کار و
و
نثر‌یکی از شیوه‌های خلق آثار ادبی نثر می‌باشد
) است که برای آن تعاریف متعدد و نزدیک به هم ارائه شده است.


تعریف‌های شعر



۱) در معیار الاشعار گوید: «
شعرشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
کلامی مخیل (= دارای عنصر خیال) و مؤلف (= تالیف شده) از اقوال موزون متساوی و مقفّی (= دارای ) است که وزن از موجبات اقتضای تخیل و از فصول ذاتی آن است»

۲) بوعلی سینا نیز شعر را سخنی خیال‌انگیز دانسته است.

۳) برخی دیگر شعر را گره‌خوردگی عاطفه و خیال دانسته‌اند که در زبانی آهنگین شکل گرفته است.

۴) علمای
منطقمنطق از دو نظر جزء علوم اسلامی محسوب می‎شود: اولاً به دلیل این که مانند ادبیات عرب نسبت به بسیاری از علوم اسلامی جنبه مقدمی دارد
و حکمای اسلامی از شعر «سخن موزون و مخیل و با قصد و معنی» اراده کرده‌اند و گفته‌اند:
«سخن غیرمخیل اگر چه موزون باشد، شعر نیست و
نظم«نظم» در لغت به معنای آراستن، بر پا داشتن، ترتیب دادن کار و
است و سخن مخیل اگر چه موزون نباشد شعر است و
نثر‌یکی از شیوه‌های خلق آثار ادبی نثر می‌باشد
نیست.»

۵) برخی شعرای غربی می‌گویند: «شعر احساس و هیجانِ زائیده طبع است اما نظم را می‌توان به وسیله فن و کسب کرد.»

سحر حلال



از آنجا که شعر حالتی الهام‌آمیز و وهم‌انگیز ایجاد می‌کند و گاه تاثیری جادویی در
مخاطبمخاطَب به شخص مورد خطاب گوینده اطلاق می‌شود
دارد لذا آن «سحر حلال» شمرده‌اند.

اولین شاعر



اگر چه برخی می‌گویند برای اولین بار
حضرت آدمآدم، یا آدم ابوالبشر، نخستین انسان و پدر همه مردمان است
بود که در رثای‌
هابیل"هابیل و قابیل" نام دو فرزند از فرزندان حضرت آدم ابوالبشر است
، شعر سرود اما بیشتر محققین در باب شعر پارسی، سخن صاحب «
تاریخ سیستان‌تاریخِ سیسْتان، کتابی به زبان فارسی دربارۀ رویداد‌های سیستان است
» را پذیرفته‌اند که گفته است هنگامی که
یعقوب لیث صفارییعقوب فرزند لیث فرد گمنامی از روستای قرنین سیستان بود
، زنبیل و عمار خارجی را بکشت و بر سیستان و و تسلط یافت، محمدبن وصیف سگزی، دبیر رسائل وی، در
مدحیکی از شیوه‌های سرودن شعر، شعر مدحی می‌باشد که مدح در لغت به معنی ستایش کردن و ستودن خصلت‌ها و صفات نیک کسی است
او شعری سرود:
‌ای امیری که امیران جهان خاصه و عام •••• بنده و چاکر و مولای و سگ بند و غلام

ارکان شعر پارسی



هر سروده‌ای که بصورت شعر باشد دارای ارکانی به نام‌های:
بیتبیت، به محل سکونت گفته می‌شود
، مصرع، ، ردیف و رَویِّ می‌باشد.
واحد شعر بیت است که از دو مصرع تشکیل می‌گرد؛ این مصرع‌ها در شماره حرکت‌ها و سکون‌ها برابرند.
کلمات هماهنگ آخر بیت‌ها که حرف اصلی آخر آن‌ها یکی است، قافیه نامیده می‌شوند. به حرف اصلی آخر نیز «روی» اطلاق می‌شود.
در صورتی که یک کلمه عیناً در آخر همه بیت‌ها تکرار شده باشد، آن را ردیف و کلمه پیش از آن را قافیه گویند.

انواع شعر پارسی



۱)
قصیدهیکی از اقسام شعر در ادبیات فارسی قصیده می‌باشد
: شعری است بر یک وزن و قافیه که هر دو مصرع بیت اول آن هم قافیه هستند.

۲)
مثنویمثنوی، قالبی از شعر فارسی است که دارای ابیات زیادی بوده و برای سرودن داستان‌ها و مطالب طولانی کاربرد دارد
: اشعاری است طولانی دارای یک وزن که هر بیت قافیه خاص خود را دارد.

۳)
رباعییکی از آرایه‌های ادبی در ادبیات فارسی که در شعر کاربرد فراروانی دارد رباعی می‌باشد، که در لغت به معنی چهارگان است و هر چیز را که دارا ی چهار جزء باشد می‌توان رباع گفت
: شعری است دارای چهار مصراع با یک مفهوم که وزن آن لاحول ولا قوة الا بالله است.

۴)
غزلیکی از انواع شعر غزل می‌باشد که کلمه غزل در اصل لغت، به معنی ریسمان رشتن و نوازش سخن گفتن با زنان، عشق‌بازی و حدیث عشق و عاشقی کردن است؛ و چون این نوع شعر بیشتر مشتمل بر سخنان عاشقانه است، آنرا غزل نامیده‌اند
: اشعاری است بر یک وزن و قافیه که دو مصرع بیت اول آن هم قافیه‌اند. فرق آن با قصیده در وحدت موضوع کل غزل است.

۵)
مسمطمسمط اسم عربی از ریشه «سمط» و به معنای رشته مروارید و رشته‌ای که مانند بند تسبیح در آن مهره‌ها کرده باشند و نیز به معنای زیور گردن و دوال فتراک یعنی تسمه شکاربند و ترک‌بند آمده است
: مجموعه اشعاری است مرکب از بخش‌های کوچک با مصراع‌های مساوی و هم وزن اما با قافیه‌های مختلف.

۶)
قطعهقِطعه مجموعهٔ ابیاتی را گویند که بر یک وزن و قافیه باشد، و از آغاز تا انجام همگی به یک‌دیگر مربوط بوده، پیرامون یک قصهٔ شیرین، یک موضوع اخلاقی، یا تهنیت و تعزیت و مدح و هجو و مانند آن پدید آمده باشد
: مجموعه‌ شعری است دارای یک وزن که فقط مصراع‌های دوم آن دارای قافیه است و بیت‌ها مصرّع نیستند.

۷) ترجیح‌بند و ترکیب‌بند: اشعاری هستند متشکل از چند قسمت مجزی به نام «بند»، بندها از لحاظ وزن و تعداد بیت با هم برابرند اما دارای قافیه مستقل.
در ترجیح بند در پایان هر بند یک بیت واحد تکرار می‌شود اما در ترکیب بند در پایان هر بند تک بیت‌های مختلف با قافیه‌های متفاوت می‌آید.

۸) مستزاد: شعری است که پس از هر مصراع آن جمله‌ای کوتاه و موزون بیاید که اگر
حذفبه انداختن حرفى از یک کلمه یا کلمه‏اى از یک جمله حَذف گفته می‌شود که از آن به معناى نخست، در باب صلات سخن گفته‏اند
شود به وزن اصلی
شعرشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
لطمه‌ای نمی‌خورد.

۹) دوبیتی: مانند رباعی است که دارای وزن «مفاعیلُن، مفاعیلُن، مفاعیل» می‌باشد.
[۱] ناتل خانلری، پرویز، وزن شعر فارسی، تهران، توس، چ چهارم، ۱۳۶۱، صص ۱۷-۱۹.
[۲] مدرسی، حسین، فرهنگ توصیفی اصطلاحات عروض، تهران، سمت، چ اول، ۱۳۸۰، صص ۱۵۳-۱۵۰.
[۳] دهنوی، حسین، ادبیات فارسی، قم، در راه حق، چ۲، ۱۳۷۶، صص۲۳۷-۲۴۷.
[۴] ماحوزی، مهدی، برگزیده نظم و نثر پارسی، تهران، اساطیر، چ۵، ۱۳۷۲، صص۲۹۴-۲۹۲.


پانویس


 
۱. ناتل خانلری، پرویز، وزن شعر فارسی، تهران، توس، چ چهارم، ۱۳۶۱، صص ۱۷-۱۹.
۲. مدرسی، حسین، فرهنگ توصیفی اصطلاحات عروض، تهران، سمت، چ اول، ۱۳۸۰، صص ۱۵۳-۱۵۰.
۳. دهنوی، حسین، ادبیات فارسی، قم، در راه حق، چ۲، ۱۳۷۶، صص۲۳۷-۲۴۷.
۴. ماحوزی، مهدی، برگزیده نظم و نثر پارسی، تهران، اساطیر، چ۵، ۱۳۷۲، صص۲۹۴-۲۹۲.


منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «شعر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۷/۰۷/۱۸.    






جعبه ابزار