ضمان پزشک (حقوق جزا)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ضمان پزشک

از مباحث مطرح در حقوق جزا بوده و به معنای تعهد قانونی پزشک است به دفع ضرر دیگری که وی به او وارد آورده خواه ناشی از تقصیر خود باشد یا از فعالیت او ایجاد شده باشد. این مقاله به برسی مسئولیت پزشک در جریان اقدامات درمانی، قصور پزشکی و عناصر لازم جهت مسئولیت می‌پردازد.


اصطلاح‌شناسی

[ویرایش]

امروزه با پیشرفت علم پزشکی و تحولات و دگرگونی‌های اعمال پزشکی و گسترش مراکز درمانی و بیمارستان‌ها و اشتغال عدۀ کثیری در حرفۀ پزشکی و هم چنین بوجود آمدن موضوعات جدید پزشکی از قبیل پیوند اعضاء، جراحی‌های ترمیمی و زیبائی، سقط جنین و صدها موضوع جدید مستلزم آشنائی پزشکان و بیماران به حقوق قانونی و شرعی خویش نسبت به همدیگر می‌باشد این امر از آن جهت اهمیت دارد که به هنگام بیماری، بیمار تسلیم محض پزشک است و جان و حیات فرد در دست پزشک است به خاطر اهمیت موضوع شرع و قانون در جهت آشنائی هر دو طرف نسبت به وظایف قانونی، به هنگام بروز مشکل وظیفۀ خود را شناخته و بر اساس آن عمل نماید.
مثلاً چنانچه پزشک صلاحیت و مهارت کافی و عملی لازم را نداشته باشد یا با دارا بودن مهارت و علم کافی بدون اذن و اجازه بیمار و یا ولی او اقدام به درمان و یا جراحی کند و اتفاقاً موجب تلف و یا صدمه‌ای شود ضامن خواهد بود؟ جهت روشن شدن بحث و ابهام از واژه‌ها ابتدا تعاریفی از آنها ارائه می‌شود.

← اذن


الف: اذن، اعلام رضای مالک یا کسی که قانون برای او اثری قائل شده برای انجام یک عمل حقوقی اذن قبل از عمل است و قصد انشاء وجود ندارد فقط رفع مانع می‌کند مثلاً جراحی نمودن بدون اذن بیمار که عمل پزشک غیرقانونی و جرح محسوب می‌شود اما اذن بعدی مجوز عمل پزشک است.

← اجازه


اجازه با اذن مترادف و هم‌معنی است و رضایت به عملی بعد از صدور آن عمل را اجازه گویند اجازه موجب سقوط مسئولیت نیست اما موجب تخفیف است. اذن بیشتر در فقه و اجازه در قانون استفاده شده است.

← ابراء و برائت


ابراء و برائت؛ خالی بودن ذمه شخصی معین را از تعهد برائت گویند تفاوتی با اذن این است که اذن رضایت به عمل در جراحی است و برائت مربوط به نتیجه عمل.

← ضمان


کلمۀ ضمان در اصطلاح فقها به معنای تعهد و برعهده گرفتن آمده و در حقوق کنونی مترادف مسؤلیت آمده است.
[۱] طاهری، حبیب‌الله، مقاله طبیب ضامن است، نشریه نامه مفید شماره ۱۴، چاپ تابستان ۱۳۷۷، ص۱۰۳.


← مسئولیت


مسئولیت در لغت به معنی پرسش و سؤال واقع شدن است و غالباً به مفهوم تفکیک وظیفه در آن‌چه که انسان عهده‌دار مسؤلیت آن است می‌باشد
[۲] عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ یازدهم ۱۳۵۷، ص۹۵.
در اصطلاح تعهد قانونی شخص است به دفع ضرر دیگری که وی به او وارد آورده خواه ناشی از نقصیر خود باشد یا از فعالیت او ایجاد شده باشد.
[۳] لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ گنج دانش و ابن سینا، تهران، چاپ اول، ۱۳۴۶، ص۶۴۲.
در فقه واژه ضمان، معادل واژۀ مسئولیت آمده که در مفهوم مسئولیت مدنی و کیفری به کار برده شده است.
مادۀ ۳۱۹ قانون مجازات اسلامی: هرگاه طبیبی گرچه حاذق و متخصص باشد در معالجه‌هائی که شخصاً انجام می‌دهد یا دستور آن را صادر می‌کند هر چند به اذن مریض یا ولی او باشد باعث تلف جان یا نقص عضو یا خسارت مالی شود ضامن است.
[۴] جهانگیر، منصور، قانون مجازات اسلامی، چاپ یازدهم، ویرایش دوم، نشردیدار.
[۵] ق. م. ا، ماده ۳۱۹.

بند ۲ مادۀ ۵۹: هر نوع عمل جراحی یا طبابت مشروع که با رضایت شخص یا اولیاء و یا سرپرستان یا نمایندگان قانونی آنها و رعایت موازین فنی و علمی نظامات دولتی انجام شود در موارد فوری اخذ رضایت ضروری نخواهد بود جرم محسوب نمی‌شود.
[۶] ق. م. ا، بند ۲ مادۀ .۵۹

مادۀ ۶۰ (اصل برائت): چنانچه طبیب قبل از شروع درمان یا اعمال جراحی از مریض یا ولی او یا صاحب حیوانی برائت حاصل نماید ضامن خسارت جانی یا مالی یا نقص عضو نیست و در موارد فوری که اجازه گرفتن ممکن نباشد طبیب ضامن نمی‌باشد و عهده‌دار خسارت پدید آمده نخواهد بود.
[۷] ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۶۰.

مادۀ ۳۲۲: (اصل برائت) هر گاه طبیب یا بیطار و مانند آن قبل از شروع درمان از مریض یا ولی او یا صاحب حیوان، برائت حاصل نماید عهده‌دار خسارت پدید آمده نخواهد بود.
[۸] ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۳۲۲.


مسئولیت پزشک

[ویرایش]

مسئولیت پزشک در جریان اقدامات درمانی از دو جهت قابل بررسی است:

← مسئولیت در قبال نفس فعل طبابت و جراحی


مادۀ ۵۹ قانون مجازات اسلامی در جواز شرایط تصرف در نفس دیگران است که اشاره به نفس خود عمل طبابت بدون لحاظ نتیجه احتمالی آن می‌باشد در این صورت عمل طبی و یا جراحی در صورتی جرم محسوب نمی‌شود که اقدام شروع بوده و با اذن و رضایت بیمار صورت بگیرد و بدون خطای جزائی صورت گیرد.
[۹] ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۵۹.

در صورت فقدان شرایط مذکور در ماده، پزشک در قبال درمان و فعل ارتکابی ضامن است و اذن بیمار به معالجه مشروعیت می‌بخشد و شامل صدمات احتمالی ناشی از درمان نمی‌شود و در قبال مرگ و هر گونه صدمۀ احتمالی مسئول است با توجه به این ماده هر نوع عمل طبی منوط به رضایت بوده و حتی در فرض ضرورت اگر رضایت وجود نداشته باشد پزشک مجاز به اقدام نیست و الا ضامن است.

← رعایت دستورالعمل‌های وزارت بهداشت


نکتۀ دیگر مستفاد از این ماده کلیۀ اعمال طبی باید بر اساس موازین فنی و علمی و رعایت نظامات دولتی صورت گیرد یعنی کلیۀ قوانین و آئین نامه‌های پزشکی و دستورالعمل‌های وزارت بهداشت و آموزش پزشکی رعایت شود در واقع رابطه علیت و سببیت بین عدم رعایت قوانین و متضرر شدن وجود دارد. با توجه به این ماده در موارد اورژانسی و وقتی‌که بیمار قادر به تکلم نیست ولی سرپرستی هم وجود ندارد و یا حضور ندارد و عمل طبی هم ضروری است اخذ رضایت ضرورت ندارد.
با توجه به بند ۲ مادۀ ۵۹ و مواد ۶۰ و ۲۹۵ و ۳۲۲ و ۳۱۹ در باب ضرورت اخذ رضایت و برائت و مسئولیت پزشکان چهار حالت متصور است.
[۱۰] ق. م. ا، مواد ۶۰ و ۲۹۵ و ۳۲۲ و ۳۱۹

الف: پزشک از بیمار یا ولی او هم رضایت و هم برائت گرفته باشد پزشک به علت فقدان عنصر تقصیر و مسئولیت مدنی فاقد مسئولیت کیفری است.
ب: پزشک فقط اخذ رضایت کرده مسئولیت کیفری ندارد اما مسئولیت مدنی دارد (جبران خسارت) زیرا اجازه اذن در درمان بوده نه در صدمه و تلف.
ج: پزشک رضایت اخذ نکرده (شرط اصلی برای معالجه) ضامن است و در صورت اخذ برائت عملی و فنی و عدم تقصیر و بی مبالاتی و سهل انگاری از مسئولیت مدنی مبراست.
د: پزشک از بیمار یا ولی رضایت و نه برائت اخذ کرده در این حالت ضامن است.

قصور پزشکی

[ویرایش]

قصور پزشکی عبارت است از تخلف از الزامات خاصی که در حرفه و شغل پزشکی بر عهدۀ او گذاشته است.
[۱۱] دانشور پویا و دیگران، کتاب قانون و حرف پزشکی، انتشارات فرهنگ مردم، چاپ اول، سال ۱۳۸۲، فصل دوم، ص۲۷.
در باب قصور پزشک همه اتفاق نظر بر ضمان دارند البته با وجود و لحاظ شرایط ذیل:
الف. اثبات مسئولیت پزشکی؛
ب. اثبات کوتاهی و عدم رعایت موازین پزشکی (اثبات تقصیر)؛
ج. اثبات رابطۀ علیت و انتساب عمل به پزشک.

عناصر لازم جهت مسئولیت

[ویرایش]

الف: وجود قرارداد معتبر و صحیح بین متعهد و متعهدٌله؛
ب: تخلف متعهد از انجام قرارداد (علاوه بر احراز وجود قرارداد منشا تعهد باید توسط متعهد له اثبات شود)؛
ج: در نتیجه عدم انجام تعهد ضرری نیز متوجه متعهدله بشود؛
د: اثبات زیان وارده در جریان عدم عمل به تعهد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طاهری، حبیب‌الله، مقاله طبیب ضامن است، نشریه نامه مفید شماره ۱۴، چاپ تابستان ۱۳۷۷، ص۱۰۳.
۲. عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ یازدهم ۱۳۵۷، ص۹۵.
۳. لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ گنج دانش و ابن سینا، تهران، چاپ اول، ۱۳۴۶، ص۶۴۲.
۴. جهانگیر، منصور، قانون مجازات اسلامی، چاپ یازدهم، ویرایش دوم، نشردیدار.
۵. ق. م. ا، ماده ۳۱۹.
۶. ق. م. ا، بند ۲ مادۀ .۵۹
۷. ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۶۰.
۸. ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۳۲۲.
۹. ق. م. ا، بند ۲ مادۀ ۵۹.
۱۰. ق. م. ا، مواد ۶۰ و ۲۹۵ و ۳۲۲ و ۳۱۹
۱۱. دانشور پویا و دیگران، کتاب قانون و حرف پزشکی، انتشارات فرهنگ مردم، چاپ اول، سال ۱۳۸۲، فصل دوم، ص۲۷.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «ضمان پزشک در فقه و حقوق اسلامی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۹/۰۷/۰۵.    






جعبه ابزار