اقسام جهاد (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اقسام جهاد،
جهاد در فقه اسلامی به دو دسته اصلی ابتدایی و دفاعی تقسیم میشود.
جهاد ابتدایی به معنای دعوت به اسلام و گسترش دین به صورت فعال و تهاجمی است.
جهاد دفاعی نیز شامل مقاومت در برابر تجاوز به حقوق مسلمانان و حفظ اسلام است.
در میان فقها اختلاف نظری در تفسیر این دو نوع جهاد وجود دارد.
برخی جهاد ابتدایی را به عنوان جهاد انقلابی و متحرک و جهاد دفاعی را انفعالی میدانند.
همچنین مواردی از جهاد وجود دارد که در هیچ یک از این دو دسته قرار نمیگیرد، مانند جهاد با بغاة.
این تقسیمبندی در تحلیل سیره پیامبر اسلام و غزوات ابتدایی نیز چالشهایی ایجاد کرده است.
شايعترين تقسيمبندى
جهاد در
فقه تقسيم آن به دو نوع ابتدايى «
تهاجمى» و «
دفاعى» است كه هم در اصل تقسيمبندى و هم در معنى و مفهوم
ابتدایی و
دفاعی آن، بحث و مناقشه فقهى ديده مىشود.
برخى از فقها همه موارد جهاد را دفاعى دانسته و گفتهاند كه حتى در مواردى كه جهاد ابتدايى شمرده شده،
اسلام به خاطر دفاع از
حق آزادى دعوت و مقابله يا
تجاوز معنوى به حريم كرامت انسانى جهاد را تجويز كرده است.
برخى نيز اصولاً جهاد را به مفهوم تهاجمى و به معنى آن دانستهاند كه اسلام هرگونه رفتار مسالمتآميز را با كسانى كه به اسلام نگرويده و تن به پرداخت
جزیه ندادهاند بسته و در برابر آنان دستور جهاد داده است.
چنانكه در تفسير دو عنوان ابتدايى و دفاعى نيز اختلافنظر ديده مىشود.
برخى جهاد ابتدايى را به معنى جهاد كه بر اساس انگيزه دعوت به اسلام و گسترش تعالى وحى تفسير نموده و جهاد دفاعى را در مقابل آن، به مفهوم
جنگ براى حفظ حقوق مورد
تجاوز قرارگرفته اسلام و مسلمين اعم از
دولت و
جامعه اسلامی شمردهاند.
اينگونه تعريف و تقسيم گرچه از نظر ماهوى قابل قبول مىباشد ولى با مفهوم عام جهاد - نظر به تعريفى كه در ابتداى اين بحث آورديم - سازگار نمىباشد.
زيرا يكى از عناصر تشكيل دهنده مفهومعام جهاد در
فقه اسلامی قصد اعتلا بخشيدن به اسلام و نيت برپايى شعائر دين مىباشد كه در همه موارد جهاد دفاعى قابل صدق نمىباشد.
ولى اين اشكال مىتوان چنين پاسخداد كه در جهاد دفاعى گرچه هدف ابتدايى از ميان بردن ريشههاى تجاوز و آثار سياسى، اقتصادى و نظامى آن مىباشد ولى هدف نهايى از اين مبارزه و پيكار اعتلا بخشيدن به اسلام و اقامه شعائر دين است.
از اينرو بعضى از فقها تمايز بين دو نوع از جهاد را در نحوه رسيدن به اين هدف كلى و نهايى دانستهاند كه مجاهدان هدفشان مستقيماً رسيدن به هدف فوق مىباشد.
ولى جهاد دفاعى را به معنى پيكارى كه در آن به طور غيرمستقيم و در مرحله دوم هدف كلى اعتلاى اسلام و اقامه شعائر دينى قابل دسترسى است تفسير نمودهاند.
برخى نيز جهاد ابتدايى را پيكارى متحرک و انقلابى و جهاد دفاعى را درگيرى انفعالى شمردهاند در حالى در همه موارد جهاد به مفهوم قرآنى عناوينى چون متحرک، انقلابى، انفعالى صادق مىباشد و از اين نظر فرقى بين ابتدايى و دفاعى وجود ندارد.
تفاوت گذاردن بين دو نوع جهاد ابتدايى و دفاعى ناميده مىشود.
با توجه به گستردگى مفهوم تجاوز و متعلق و موارد آن اين نوع تمايز نيز در برخى موارد با اشكال مواجه مىشود.
زيرا در جهاد ابتدايى نيز مىتوان مواردى از تجاوز به آزادى و
حقوق انسانها و كرامت بشرى را مشاهده نمود.
مگر آن كه تجاوز را به مفهوم خاص تنها در موارد سياسى، اقتصادى و نظامى به كار ببريم و در اين صورت صدق عنوان تجاوز در مواردى از جهاد دفاعى مانند پيشگيرى و عمليات بازدارنده (
انباذ) و نيز عمليات برانگيخته شده از تحريكات نظامى و مداخلات سياسى خالى از اشكال نخواهد بود.
در اين ميان مواردى از جهاد در فقه ديده مىشود كه در هيچ كدام از دو نوع مزبور نمىگنجد مانند:
جهاد با بغاة (شورشيان و كسانى كه بر عليه امام دست به قيام و عمليات خصمانه بزنند) و نيز جهاد براى دفع تجاوز به حقوق فردى.
واژه سياسى جهاد رهايىبخشى كه در جريان به استقلال رسيدن ملتهاى
مسلمان به عنوان يک شعار جهت جذب نيروهاى بيشتر به كارگرفته شد برخى را بر آن داشت كه جهاد ابتدايى را در اين قالب سياسى به مفهوم پيكار براى دستيابى ملتها به آزادى و
استقلال تفسير نمايند.
در حالى كه صفت رهايى بخشى به همين مفهوم نه اختصاص به جهاد ابتدايى دارد و نه الزاماً حاوى درگيرى نظامى است.
مشكل تقسيمبندى اصولى جهاد اختصاص به بحث تئوريكى ندارد.
اين مشكل دقيقاً در بررسى و تحليل سيره سياسى و نظامى
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و تاريخ غزوات صدر اسلام نيز به چشم مىخورد و ما را در تقسيمبندى جنگهاى ابتدايى و دفاعى زمان پيامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) هم دچار اشكال مىنمايد.
در ميان كتابهاى فقهى
شیعه جامعترين تقسيمبندى را مىتوان دركتاب
کشفالغطا تأليف
فقیه بزرگ شيعه
مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطا به شرح زير مطالعه كرد.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۸۳-۲۸۵.
