• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

تاریخ مکة المشرفة و المسجدالحرام و المدینة الشریفة و القبر الشریف

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف






بهاء الدین ابوالبقاء محمد بن احمد بن ضیاء محمد در این کتاب که تاریخ مکة المشرفة و المسجدالحرام و المدینة الشریفة و القبر الشریف نام دارد و بخشی از کتاب البحر العمیق او است تاریخ محلی مکه و مدینه را به اختصار آورده است. او در مکه زاده شد. فقه، اصول، معانی و بیان، اصول دین، و دیگر دانش‌ها را نزد پدرش که از دانشمندان حنفی بود و نیز سراج ‌الدین قارئ الهدایه، جمال امیوطی، زین مراغی و ابن صدیق فراگرفت و از ابو هریرة بن ذهبی، هیثمی، بلقینی، تنوخی و ابن ابی‌المجد اجازه نقل حدیث دریافت نمود. نیز از پدرش و برخی فقیهان مانند شهاب ‌الدین غزی شافعی اجازه افتاء و تدریس گرفت. مجلس درس او در مسجدالحرام و مدارس مکه برپا بود
[۳] حبیب هیله، محمد، التاریخ و المورخون بمکه، ص۱۳۰-۱۳۳.
و مورخانی سرشناس مانند سخاوی نزد وی شاگردی کردند.
ابن ضیاء جایگاه اجتماعی و مذهبی برجسته‌ای در مکه داشت. هنگام زندگانی پدرش نایب او در قضاوت مکه بود و بعدها خود، قاضی القضات شد و نظارت بر حرم شریف و امور حسبه را بر عهده گرفت. مورخان پسین، از جمله سخاوی و مقریزی، مقام علمی و اخلاقی او را بسیار ستوده‌اند. سیوطی وی را فقیه بزرگ مذهب حنفی در روزگار خود در حجاز دانسته است. او در ذی‌قعده سال ۸۵۴ق در ۶۵ سالگی در مکه درگذشت.
ابن ضیاء در تفسیر، حدیث، و معانی و بیان آثاری نگاشته؛ اما بیشتر به فقه پرداخته و آثاری در فقه حنفی مانند المشرع فی شرح المجمع از خود بر جای نهاده است. دغدغه‌های فقهی ابن ضیاء و حساسیتش در برابر آن چه بدعت شمرده، او را به تالیف آثاری همچون نزتیه المسجد الحرام عن بدع جهلة العوام و نیز کتاب البحر العمیق فی مناسک المعتمر و الحاج الی البیت العتیق واداشت.
[۱۰] ابن فهد، عمر بن محمد، الدر الکمین بذیل العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، ص۵۸.



کتاب تاریخ مکه دو فصل آخر کتاب البحر العمیق فی مناسک حج العتیق است که به احتمال، ابن ضیاء آن را با نام تاریخ مکة و المسجد الحرام و المدینة المنورة و القبر الشریف به کتابی مستقل تبدیل کرده است. نسخه ای از این کتاب که در ۸۳۶ق و در زمان زندگانی او کتابت شده، در کتابخانه ایاصوفیه با شماره ۳۰۹۰ نگهداری می‌شود. این، خود، قرینه‌ای است که اثر حاضر بخش آخر کتاب البحر العمیق است که به دست خود وی سامان یافته است.
[۱۱] حبیب هیله، محمد، التاریخ و المورخون بمکه، ص۱۳۰-۱۳۳.



ابن ضیاء گاه افزون بر گزارش‌های منابع تاریخی، دیده‌های خود را نیز آورده است. برای نمونه، در باره مساجدی که بر پایه گزارش منابع، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در آن‌ها نماز گزارده، می‌گوید: «امروزه تنها برخی از این مساجد برای ما شناخته شده‌اند و بیشتر در محله‌ها و قریه‌های انصار جای دارند؛ همچون: مسجد بنی‌زریق (طایفه‌ای از خزرج) که نخستین مسجد در مدینه است که در آن قرآن خواندند. وی در باره مسجد الرایه گزارش می‌کند: «در این زمانه، امیر قطلبک حسامی۸۰۲ق) از امیران حکومت ممالک مصر در روزگار فرج بن برقوق (حک: ۸۰۱-۸۰۸ق) آن را بازسازی کرده است و مسجد الاجابه و مسجد البیعه ویران شده‌اند.» در فصلی که در باره چشمه‌های مکه سخن می‌گوید، از چشمه بازان نام می‌برد و می‌نویسد: «این چشمه در دهه اخیر به مکه وصل گشته و در زمانه ما بارها تعمیر شده است.» در فصل مربوط به تعداد ابواب و اسماء مسجدالحرام، تعداد ابواب را در آن هنگام ۱۹ عدد ثبت کرده است.


برخی از منابع مهم تاریخی کتاب عبارتند از: اخبار مکه ارزقی۲۴۸ق) اخبار مکه از فاکهی (م. ۲۷۹ق) الدرة الثمینة فی اخبار المدینه از ابن نجار(م. ۶۴۳ق)
[۲۱] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۸۲-۲۸۶.
و التعریف بما آنست الهجره از محمد بن احمد مطری (م. ۷۴۱ق)
[۲۲] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۷۵-۲۷۶.
[۲۳] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۸۱.



برخی آثار تاریخ محلی مکه و مدینه مانند افادة الانام،
[۲۴] غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۷.
[۲۵] غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۳۸.
[۲۶] غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۲۸۶-۲۸۷
تحصیل المرام
[۲۷] صباغ، محمد بن احمد، تحصیل المرام، ج۲، ص۶۳۲-۶۳۴.
و عمارة المسجدالنبی
[۲۸] شهری، محمد هزاع، عمارة مسجد النبی، ص۹۲، ۹۹.
از کتاب ابن ضیاء بهره برده‌اند. این کتاب همچون آثار تاریخی پیشین مکه و مدینه مانند اخبار مکه ازرقی، از اسرائیلیات خالی نیست.
[۲۹] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۳-۲۴.



عنوان فصل‌های کتاب برگرفته از کتاب اخبار مکه ارزقی است. عنوان فصل آغازین چنین است: «ذکر آن چه کعبه پیش از آفرینش آسمان‌ها و زمین بر آن و بر فراز آب قرار داشت». این کتاب دو باب دارد.

۶.۱ - باب اول

باب اول حاوی۶۰ فصل
[۳۰] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱-۲۱۲.
است که گزارش‌های کعبه را از هنگام آفرینش زمین تا ظهور اسلام در ۲۶ فصل
[۳۱] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱-۱۰۴.
[۳۲] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۱۵-۱۱۸.
[۳۳] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۲-۱۲۵.
[۳۴] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۳۱-۱۴۲.
و رویدادهای پس از اسلام را در بیش از ده فصل بازگفته است.
[۳۵] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۰۴-۱۱۵.
[۳۶] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۱۸-۱۲۲.
[۳۷] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۸-۱۳۰.
[۳۸] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۹.
[۳۹] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۵۱-۱۵۶.
فصل‌های دیگر به موضوعاتی از این دست پرداخته‌اند: مقام ابراهیم
[۴۰] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۷-۱۳۱.
، مکان‌ها
[۴۱] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۷۹-۲۱۲.
و ویژگی‌های مسجدالحرام اعم از تعداد ابواب مسجد و نام آن‌ها و مناره‌ها و نیز حدود مسجدالحرام
[۴۲] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۵-۱۲۶.
[۴۳] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۹-۱۵۱.
[۴۴] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۵۴-۱۷۹.
و فضیلت چاه زمزم و حدود آن.
[۴۵] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۲-۱۴۹.


۶.۲ - باب دوم

باب دوم در باره مدینه است و ۱۰ فصل دارد
[۴۶] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱۳-۳۴۸.
که با این فصل آغاز می‌شود: «نخستین ساکنان مدینه و سکونت یهود در آن و سپس فرود آمدن دو قبیله اوس و خزرج». باب دوم با این فصل پایان می‌یابد: «احکام و فضیلت و چگونگی زیارت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)». فصل اول آگاهی‌هایی فشرده از تاریخ مدینه پیش از اسلام و نخستین اقوام ساکن در آن به دست می‌دهد و فصل دوم به ورود اسلام به مدینه و هجرت پیامبر می‌پردازد.
[۴۷] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱۵.

موضوعات دیگر فصل‌ها عبارتند از: فضیلت مدینه
[۴۸] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۳۲.
، برخی مکان‌های منسوب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)
[۴۹] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۴۱-۲۵۸.
، درگیری نظامی مسلمانان با قبیله بنی‌نظیر و نبرد احزاب
[۵۰] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۶۰-۲۶۴.
، مساجدی که پیامبر در آن‌ها نماز گزارده
[۵۱] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۹۷-۳۱۶.
، ساخت مسجدالنبی و حدود و تغییرات آن
[۵۲] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۶۴-۲۹۷.
، وفات رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و برخی اصحابش در مدینه
[۵۳] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۱۶-۳۳۳.
فصل آخر نیز به احکام فقهی زیارت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و فضیلت و چگونگی آن می‌پردازد.
[۵۴] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۳-۳۴۸.

نویسنده در این فصل، از دیدگاه فقهی، حکم زیارت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) را بررسی می‌کند و با بیان روایاتی، فضیلت زیارت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) را اثبات می‌نماید
[۵۵] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۴.
و مقام شفاعت را برای او مسلم می‌داند.
[۵۶] ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۴-۳۳۵.



این کتاب بارها چاپ شده است؛ از جمله به سال ۱۴۱۶ق با تحقیق عادل عبدالحمید العدوی در المکتبة التجاریة مصطفی الباز در شهر مکه و نیز در سال‌های ۱۴۱۸ق و ۱۴۲۴ق با تحقیق علاء ابراهیم و ایمن نصر ازهری با بهره‌گیری از نسخه خطی کتابخانه مصر در انتشارات دارالکتب العلمیه بیروت.


۱. البدر الطالع: محمد شوکانی (م ۱۲۵۰ق)، بیروت، دار المعرفه.
۲. نظم العقیان: سیوطی (م ۹۱۱ق)، بیروت، المکتبة العلمیه.
۳. الدر الکمین بذیل العقد الثمین: عمر بن فهد مکی (م ۸۸۵ق)، به کوشش ابن دهیش، بیروت، دار الخضر، ۱۴۲۱ق
۴. عمارة المسجد النبوی منذ انشائه حتی نهایة العصر المملوکی: محمد هزاع شهری، قاهره، مکتبة القاهره، ۲۰۰۱م.
۵. کشف الظنون: حاجی خلیفه (م ۱۰۶۷ق)، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۳ق
۶. هدیة العارفین: اسماعیل پاشا (م ۱۳۳۹ق)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
۷. تحصیل المرام: محمد بن احمد صباغ (م ۱۳۲۱ق)، به کوشش ابن دهیش، ۱۴۲۴ق
۸. افادة الانام: عبدالله بن محمد غازی (م ۱۳۶۵ق)، به کوشش ابن دهیش، مکه، مکتبة الاسدی، ۱۴۳۰ق
۹. التاریخ و المورخون: محمد حبیب هیله، مکه، موسسة الفرقان، ۱۹۹۴م.
۱۰. الضوء اللامع: شمس الدین سخاوی (م ۹۰۲ق)، بیروت، دار مکتبة الحیاة.
۱۱. تاریخ مکة المشرفه: محمد بن ضیاء (م ۸۵۴ق)، به کوشش علاء و ایمن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق


۱. سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، ج۷، ص۸۴-۸۵.    
۲. سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، ج۷، ص۸۴-۸۵.    
۳. حبیب هیله، محمد، التاریخ و المورخون بمکه، ص۱۳۰-۱۳۳.
۴. شوکانی، محمد، البدر الطالع، ج۲، ص۱۱۴.    
۵. سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، ج۷، ص۸۴-۸۵.    
۶. سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، ج۷، ص۸۴-۸۵.    
۷. سیوطی، عبدالرحمن‌ بن ‌ابی‌بکر، نظم العقیان، ج۱، ص۱۳۷.    
۸. شوکانی، محمد، البدر الطالع، ج۲، ص۱۲۰.    
۹. حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۲، ص۱۵۹۹.    
۱۰. ابن فهد، عمر بن محمد، الدر الکمین بذیل العقد الثمین فی تاریخ البلد الامین، ص۵۸.
۱۱. حبیب هیله، محمد، التاریخ و المورخون بمکه، ص۱۳۰-۱۳۳.
۱۲. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۰۶.    
۱۳. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۸۰.    
۱۴. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۸۱.    
۱۵. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱۱.    
۱۶. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۵۵.    
۱۷. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۹-۳۰.    
۱۸. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۸.    
۱۹. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۹۹.    
۲۰. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۸-۱۳۱.    
۲۱. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۸۲-۲۸۶.
۲۲. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۷۵-۲۷۶.
۲۳. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۸۱.
۲۴. غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۷.
۲۵. غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۳۸.
۲۶. غازی، عبدالله بن محمد، افادة الانام، ج۲، ص۲۸۶-۲۸۷
۲۷. صباغ، محمد بن احمد، تحصیل المرام، ج۲، ص۶۳۲-۶۳۴.
۲۸. شهری، محمد هزاع، عمارة مسجد النبی، ص۹۲، ۹۹.
۲۹. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۳-۲۴.
۳۰. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱-۲۱۲.
۳۱. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱-۱۰۴.
۳۲. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۱۵-۱۱۸.
۳۳. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۲-۱۲۵.
۳۴. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۳۱-۱۴۲.
۳۵. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۰۴-۱۱۵.
۳۶. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۱۸-۱۲۲.
۳۷. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۸-۱۳۰.
۳۸. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۹.
۳۹. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۵۱-۱۵۶.
۴۰. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۷-۱۳۱.
۴۱. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۷۹-۲۱۲.
۴۲. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۲۵-۱۲۶.
۴۳. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۹-۱۵۱.
۴۴. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۵۴-۱۷۹.
۴۵. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۱۴۲-۱۴۹.
۴۶. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱۳-۳۴۸.
۴۷. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۱۵.
۴۸. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۳۲.
۴۹. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۴۱-۲۵۸.
۵۰. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۶۰-۲۶۴.
۵۱. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۹۷-۳۱۶.
۵۲. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۲۶۴-۲۹۷.
۵۳. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۱۶-۳۳۳.
۵۴. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۳-۳۴۸.
۵۵. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۴.
۵۶. ابن ضیاء، محمد بن احمد، تاریخ مکه المشرفه و المسجد الحرام و المدینه الشریفه و القبر الشریف، ص۳۳۴-۳۳۵.







جعبه ابزار