جهاد ابتدایی یا جهاد رهاییبخش (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
جهاد ابتدایی یا جهاد رهاییبخش جهاد تهاجمی و رهاییبخش در
قرآن به دو شکل
جهاد ابتدایی و
جهاد دفاعی مطرح شده است.
جهاد ابتدایی باید با اجازه معصوم یا نایب خاص او شروع شود و شرایط و اهداف خاص خود را دارد.
از جمله آزاد کردن
ملتها و تودههای مردم از شرایط غیرآزاد، رهایی مستضعفان از
سلطه و
استثمار و حمایت از نهضتهای آزادیبخش.
امامان معصوم شرایط اصلی و اساسی جهاد ابتدایی را تعیین میکنند.
به جز مواردى كه در زمينه جهاد تدافعى بيان شد،
اسلام انگيزههاى ديگرى را نيز به عنوان مجوز منطقى براى اعلان جهاد مىشناسد كه ما در اينجا به نام جهاد تهاجمى و رهايىبخش، آن را از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار مىدهيم.
در آغاز بايد به اين نكته توجه كافى مبذول داشت كه قرآن - در همان حال كه جنگ را در مواردى تجويز مىكند - شيوه مسلمانان مجاهد، رزمنده و پرهيزكارانى را كه پرچم پيكار رهايىبخش را به دوش مىكشند، اين چنين توصيف مىكند:
(تِلْكَ اَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِينَ لاٰ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ اَلْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ.) «اين جهان
آخرت و سعادت ابدى را براى كسانى قراردادهايم كه آرمانها و مقاصد سلطهجويانه و تبهكارانه را در زمين دنبال نكنند و سرانجام موفقيتآميز، از آن
متقین است.»
اهمّ انگيزهها و عوامل جهاد ابتدايى و تهاجمى از اين قرار است:
آزاد كردن ملتها و تودههاى مردمى كه از شرايط آزاد انديشيدن و آزاد قضاوت كردن و بالاخره انتخاب آزاد نمودن محرومند و موانع وعدهها و دشواریهايى بر اثر سلطه قدرتمندان و دولتمردان در راه درک حقايق و رسيدن به واقعيت بر سر راهشان قرارگرفته است.
نيز به منظور هموار كردن راه حقيقتيابى و نفى تحميلها و استضعافهاى فكرى و آماده كردن زمينه رشد آگاهیها و شكوفايى انديشهها.
(وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ اَلدِّينُ لِلّٰهِ فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَى اَلظّٰالِمِينَ.) «بجنگيد با دشمنان تا فتنهها ريشهكن شود و عقيده آزاد و براى خدا گردد.
هرگاه دست از فعاليتهاى خصمانه در اين راه كشيدند، ديگر تجاوزى بر آنها روا نيست مگر بر ستمگران.»
برای رهایی بخشیدن به ملتها و گروههای تحت ستم که خود، یارای گرفتن حق خویش را ندارند و به گونهای به
استعمار و استثمار کشانده شده و از
حقوق خود محروم شده و مستضعف شدهاند.
همانطور که
موسی (علیهالسّلام) و
هارون برای مبارزه با
فرعون که ملتش را به استضعاف کشانیده بود، فرستاده شدند.
(اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْاَرْضِ وَ جَعَلَ اَهْلَها شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ اَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ اِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدینَ.) «این حقیقت است که فرعون در زمین با سلطهجویی و قدرتطلبی به اوج رسیده و ملتش را گروه گروه نموده و گروهی از آنها را به استضعاف کشانید و فرزندانشان را میکشد و زنانشان را زنده میدارد... او از مفسدان شده است.»
(وَ نُریدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اُسْتُضْعِفُوا فِی الْاَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ.) «و ما اراده کردیم که بر مستضعفین زمین منت گذارده و آنها را پیشوایان و
وارثین زمین قرار دهیم.»
کمک و یاری دادن و همراهی با نهضتهای آزادیبخش و مستضعفانی که در سراسر جهان برای نجات خود در برابر
استکبار و ستم جهانی میجنگند:
(وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا اَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ اَهْلُها.) «شما را چه میشود که در راه
خدا نمیجنگید و آن مستضعفانی که از مردان و زنان و فرزندان (جوانان) که میگویند خدایا، ما را از این
سرزمین که مردمش جنایتکارند نجات بده.»
به اعتقاد بیشتر فقهای
شیعه، جهاد ابتدایی باید با اجازه معصوم یا نایب خاص منتسب به امام معصوم (علیهالسّلام) مسلمانان شروع شود.
در این جهاد لازم نیست که مسلمانان برای دفع تجاوز دشمن جهاد را شروع کنند.
جهاد ابتدایی واجب است، از این رو به اعتقاد شیعیان یکی از شرایط اصلی و اساسی آن، حضور امام معصوم در صحنه بوده و یا حداقل باید فرماندهی سپاه مجاهدان از سوی امام معصوم (علیهالسّلام) تعیین شده باشد.
در این زمینه روایاتی هست که به یکی از آنها اشاره میشود:
سماعه نقل کرده است که
عابد بصری،
علی بن الحسین (علیهالسّلام) را در راه
مکه ملاقات کرد و خطاب به آن حضرت گفت:
شما
جهاد و مشقات جهاد را ترک کرده و به
حج و آسایش حاصل از آن رو آوردهاید، در حالی که خداوند فرموده است:
(اِنَّ اللّٰهَ اِشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبیلِ اللّٰهِ.) «خداوند از مؤمنان جان و اموالشان را در قبال بهشت خریده (مؤمنانی) که در راه خدا میجنگند.»
امام سجاد (علیهالسّلام) در پاسخ فرمود:
که آیا این
آیه را خواندهاید، که فرمود:
(التّٰائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السّائِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنینَ.) امام فرمود:
هر وقت این افراد را با این صفات یافتید
جهاد با آنها فاضل از حج است.
در حدیث دیگری از
امام رضا (علیهالسّلام) روایت شده است که فرمود:
«الجهاد واجب مع امام عادل»یعنی جهاد با امام عادل (معصوم) واجب است.
به طور کلی
جهاد ابتدایی در زمان امام معصوم (علیهالسّلام) صورت میگیرد، مگر اینکه شخص جهاد را به صورت
نذر،
عهد و قسم، تعهد کرده باشد.
(فتواى
حضرت امام خمینی (ره) آن است كه جهاد ابتدايى بايد با اذن امام معصوم (علیهالسلام) باشد.)
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۳۳۴-۳۳۶.
