جهاد و روشهای مقابله به مثل (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
جهاد و روشهای مقابله به مثل مقابلهبهمثل در
جهاد اسلامی به عنوان واکنشی مشروع در برابر تجاوز دشمن شناخته میشود و مستند به نصوص قرآنی و اجماع فقیهان است.
با این حال، این
مشروعیت مطلق نبوده و مقید به رعایت اصل تناسب،
عدالت و عدم تجاوز از حدود الهی است.
در مقایسه با برخی برداشتهای موسع در
حقوق بینالملل معاصر که اقدامات تلافیجویانه را حتی در قالب اعمال استثنایی و گسترده توجیه کردهاند.
رویکرد اسلامی بر محدودسازی دامنه پاسخ نظامی و پرهیز از تعدی تأکید دارد.
بر این اساس، هرگونه اقدام فراتر از حدّ تجاوز صورتگرفته، از چارچوب جهاد مشروع خارج شمرده میشود.
مشروعيت مقابله بهمثل در عمليات رزمى و مسلحانه در جهاد، كه بنابر نص صريح
قرآن مورد اتفاق همه فقهاى
اسلام مىباشد در حقيقت نوعى عمليات نظامى تلافى جويانه در زمان
جنگ محسوب مىشود.
لكن در اين زمينه تفاوتى در ديدگاه اسلام و حقوق بينالملل معاصر مشاهده مىشود كه از تعريف عمل مشابه و تلافى جويانه در مفهوم حقوقى ناشى مىگردد.
به آن دسته اقدامات استثنایى و نامشروع، تلافى و اقدام متقابل گفته مىشود كه به منظور وادار كردن طرف مقابل به رعايت قوانين جنگ و يا خوددارى از انجام برخى از اعمال نامشروع اعمال مىگردد.
كه از آن جمله مىتوان به جنگ شهرها و قتل عامها اشاره كرد كه اقدامات مشابه آن در جريان جنگهاى جهانى به وفور مشهود بوده است و در بسيارى از موارد اينگونه مقابلهبهمثلها متناسب با اعمال طرف مقابل نبوده و با تلافى صلاحيت توجيه نداشته است.
گرچه در تعبير قرآنى عمل تلافى جويانه يا مقابلهبهمثل به طور كاملاً دقيق به حد و ميزان اقداماتى كه انجام گرفته و تأكيد شده است كه تناسب با عملى كه به عنوان مقابله انجام مىگيرد با خطايى كه رخ داده رعايت گردد.
ملاحظه مىكنيم در عين اين كه قرآن اجازه مقابله به مثل داده اما با تفسير مؤكد:
(وَ لاٰ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا.
«اعمال زشت كسانى كه شما را از
مسجدالحرام بيرون كردند شما را بر آن ندارد كه به عملى ناروا و بيش از حد متناسب دست بزنيد.»
نيز در
آیه ديگر:
{{(آیه):تِلْكَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا.
) اعمال خارج از حدود عدالت و مقررات الهى را ممنوع مىشمارد.
در جاى ديگر آيه:
(فَمَنِ اِبْتَغىٰ وَرٰاءَ ذٰلِكَ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلعٰادُونَ.) كسانى را كه به دنبال بهانهگيرى براى تجاوز از حدود عدالت الهى خارج هستند، متجاوز اعلام مىدارد.}}
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۱۷-۲۱۸.
