• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

خوانساری‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آقا حُسَیْنِ خوانْساری، فرزند جمال‌الدین، معروف به محقق خوانساری (۱۰۱۶-۱۰۹۹ق/۱۶۰۷-۱۶۸۸م)، دانشمند، فقیه و حکیم بزرگ شیعی ایرانی در دوره صفوی بود.



پیش از رسیدن به سن بلوغ ، به قصد کسب معارف و علوم اسلامی به اصفهان رفت و در مدرسه خواجه ‌ملک که مجمع فضلای بزرگ آن زمان بود، به تحصیل پرداخت. در اصفهان از محضر استادان بسیاری استفاده کرد و به همین جهت خود را «تلمیذالبشر» نامید که اشاره به کثرت استادانش داشته باشد. آقاحسین علوم عقلی را نزد میر ابوالقاسم فندرسکی ، و علوم نقلی را در محضر محمدتقی مجلسی تکمیل کرد و از وی اجازه روایت گرفت. از استادان دیگر او محقق سبزواری مؤلف کتاب الذّخیره و حیدر بن محمد خوانساری نویسنده زبده ‌التصانیف را نام برده‌اند.


گرچه در دوران تحصیل گرفتار فقر و تنگدستی بود، ولی سرانجام به جایی رسید که شاه سلیمان صفوی جبّه گرانبهای خود را برای او فرستاد و در یکی از سفرها نیابت سلطنت و رسیدگی به کارهای کشوری را به وی واگذار کرد. آقاحسین با وجود جاه و مقام و رفاهی که داشت، همواره پناه بینوایان و تهیدستان بود.


او در دانش‌های معقول و منقول تبحّر داشت و به گفته افندی اصفهانی «پشتوانه اهل علم» بود.
[۱] افندی اصفهانی، عبدالله، ج۱، ص۵۷، ریاض‌العلماء، قم، مکتبه آیه‌الله‌المرعشی، ۱۴۰۱ق.
وی در آغاز به کلام و فلسفه گرایش داشت، ولی بعدها به فقه و اصول گرایید و در این رشته معروف شد و ریاست علمی و مذهبی زمان بر او مسلّم گردید. خوانساری گه‌گاه به عربی و فارسی شعر می‌سرود و منشآت زیبا به هر ۲ زبان پدید می‌آورد.
وی در هر ۲ رشته معقول و منقول تدریس می‌کرد و به همین جهت به «استادالکل فی‌الکل» معروف گشت.


شاگردان و تربیت‌شدگان او، که خود از اعلام فقه و حکمت به شمار می‌رفتند، عبارتند از: ۲ فرزندش آقاجمال‌الدین محمد مُحَشّی شرح لمعه و آقارضی‌الدین محمد، محمدصالح خاتون‌آبادی که مدت ۲۰ سال در خدمت او تلمذ کرد، ملامیرزای شیروانی شارح و محشّی معالم‌الاصول، شیخ‌ جعفر قاضی، سیدنعمت‌الله جزایری، محمد بن عبدالفتاح تنکابنی معروف به «سراب» علیرضا شیرازی که شاعری فاضل بود و «تجلّی» تخلص می‌کرد و نیز میرزا عبدالله افندی، مؤلف ریاض‌العلماء که به گفته خود شرح اشارات را نزد او خوانده است.


آقاحسین خوانساری نویسنده‌ای پرکار بود و آثاری فراوان از خود به یادگار گذاشت. نوشته‌های او را می‌توان به ۳ دسته تقسیم کرد:

۵.۱ - آثار چاپی

۱. مشارق‌الشموس فی شرح‌الدروس. شرحی است بر کتاب‌الدروس نوشته شهید اول ابوعبدالله محمد بن مکی عاملی (۷۳۴-۷۸۴ق/۱۳۳۴-۱۳۸۲م). این کتاب ناتمام است و آقاحسین موفق نشده است از شرح مبحث اخبار ائمه و گفتارهای فقیهان امامی در هر مبحث
[۲] غروی حایری، محمدعلی، ج۱، ص۲۳۵، جامع‌الرواه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
و به گفته صاحب روضات‌الجنات از لحاظ کثرت تحقیقات کم‌نظیر است.
[۳] خوانساری، محمدباقر، ج۲، ص۳۵۲، روضات‌الجنات، بیروت، دارالکتب‌العربیه، ۱۳۹۰ق.
این کتاب ۲ بار در ۱۳۰۵ و ۱۳۱۱ق/۱۸۸۸ و ۱۸۹۳م در تهران چاپ شده است.
۲. تعلیقه بر حاشیه محقق سبزواری. تهران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م؛ ۳. الرساله فی مقدمه‌الواجب، ایران، ۱۳۱۷ق/۱۸۹۹م.

۵.۲ - آثار خطی

حاشیه اشارات؛ حاشیه بر الهیات شفا؛ رساله اجماع؛ انشاء درباره حرمت شراب؛ انشاء در تعریف بهار؛ تعریف سخن؛ رساله در خمس؛ حاشیه بر شرح تجرید؛ حاشیه بر مطول؛ شبهه طفره؛ حل شک در تقسیم جسم تا بی‌نهایت؛ حاشیه بر محاکمات؛ حاشیه بر مختصرالاصول؛ فایده درباره علم باری تعالی و جز اینها. آثار خطی او به‌طور گسترده‌ای در کتابخانه‌های ایران موجود است و کمتر کتابخانه‌ای است که چند اثر از او را نداشته باشد. ازجمله می‌توان این کتابخانه‌ها را برشمرد؛ مرکزی دانشگاه تهران ، ملی تهران، ملی ملک، خانقاه نعمت‌اللهی، سپهسالار (سابق)، شورای ملی (سابق)، رشت، آخوند (همدان)، وزیری (یزد)، فیضیه، آیت‌الله مرعشی (قم)، جامع گوهرشاد، آستان‌قدس، دانشکده ادبیات (مشهد).

۵.۳ - آثار منسوب

المائده‌السلیمانیه، به فارسی، در خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها برای شاه‌سلیمان صفوی؛ ترجمه صحیفه سجادیه به فارسی؛ رساله در جبر و اختیار؛ جواهر و اعراض؛ شرح کافیه ابن ‌حاجب؛ شرح هیأت فارسی قوشجی؛ رساله در شبهه ایمان و کفر ؛ رساله در شبهه استلزام؛ رساله در تشکیک ؛ ترجمه کتاب نهج‌الحق علّامه حلّی به فارسی برای شاه‌سلیمان صفوی؛ تفسیر سوره فاتحه ؛ حاضیه بر شرح حکمة‌العین.


(۱) افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض‌العلماء، قم، مکتبه آیه‌الله‌المرعشی، ۱۴۰۱ق.
(۲) امین محسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
(۳) خوانساری، محمدباقر، روضات‌الجنات، بیروت، دارالکتب‌العربیه، ۱۳۹۰ق.
(۴) غروی حایری، محمدعلی، جامع‌الرواه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.


۱. افندی اصفهانی، عبدالله، ج۱، ص۵۷، ریاض‌العلماء، قم، مکتبه آیه‌الله‌المرعشی، ۱۴۰۱ق.
۲. غروی حایری، محمدعلی، ج۱، ص۲۳۵، جامع‌الرواه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
۳. خوانساری، محمدباقر، ج۲، ص۳۵۲، روضات‌الجنات، بیروت، دارالکتب‌العربیه، ۱۳۹۰ق.



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «آقا حسین خوانساری»، شماره۲۸۸.    



جعبه ابزار