شیخ حرّ عاملی (شعر عاشورایی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
محمد بن حسن حر عاملی (
۱۰۳۳-۱۱۰۴ق)، معروف به
شیخ حر عاملی و
صاحب وسائل، از فقیهان، محدثان و شاعران نامدار
امامیه در قرن
یازدهم هجری است.
وی از عالمان برجسته
جبل عامل به شمار میرود که به
ایران هجرت کرد و نقش مهمی در گسترش علوم روایی ایفا نمود.
شیخ پس از چهل سال اقامت در زادگاهش، به
عراق و سپس به ایران هجرت کرد. وی به قصد زیارت
علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) وارد
مشهد شد و تا پایان عمر در آنجا به تدریس و ایفای مسئولیت
شیخالاسلامی پرداخت.
او در فقه مسلک
اخباریان را داشته اما علمای اصول نیز بلندی مقام فقاهت او را تایید کردهاند.
شیخ حر عاملی با تألیف آثار گرانبها، تحولی در دسترسی به منابع روایی شیعه ایجاد کرد.
اثر سترگ او، امروزه یکی از اصلیترین منبع برای استنباط احکام در حوزههای علمیه محسوب میشود و شاگردان بسیاری در مکتب فقهی او تربیت شدهاند.
شیخ محمّد بن حسن بن علی حرّ عاملی مشغری، از علمای برجسته و محدثین گرانمایه و شعرای توانای
شیعه است.
او نسبتاش با سی و چهار پشت به جناب
حرّ بن یزید ریاحی از شهدای
کربلا منتهی میشود.
وی به سال
۱۰۳۳ ه.ق در قریهی مشغری از توابع جبل عامل، در خانوادهای که غالبا دانشور و ادیب بودند چشم به جهان گشود.
او از اوان جوانی در همان دیار به تحصیل علوم دینی و ادبی پرداخت و از محضر پدرش حسن و عمویش شیخ محمّد بن علی و جدّ مادریاش شیخ عبدالسّلام و عدهای از دانشمندان بهره برد.
حرّ عاملی، در فقه و حدیث و رجال و سایر علوم و فنون رایج آن عصر مقام والایی یافت و در صف علمای بزرگ فراگرفت و آوازهی کمالات علمی او منتشر گشت.
وی تا چهل سالگی در همان سامان به سر برد، سپس رهسپار
عراق شد و پس از زیارت قبور
ائمه اطهار (علیهمالسّلام) و ملاقات با علمای آن دیار، به
ایران آمد و به
مشهد مقدّس شرفیاب شد و همانجا اقامت کرد و به تدریس و تالیف پرداخت و هم منصب شیخالاسلامی و قضاوت به او سپرده شد.
محمّد بن حسن، در فقه مسلک اخباریان را داشته اما علمای اصول نیز بلندی مقام فقاهت او را تایید کردهاند.
خود او نیز روش معتدل داشته و در نوشتهاش نسبت به علمای اصولی و اخباری به طور یکسان تجلیل کرده است.
شیخ حرّ عاملی، همچنین ادیبی توانا و شاعری زبردست و خوشقریحه بوده، دیوانی از شعر دارد که مشتمل بر فنون مختلف از مدایح و مراثی و غزلیات و موعظه و معمّا و... میباشد.
متاسفانه
دیوان او هنوز به چاپ نرسیده است.
مرحوم
امینی او را از شعرای
غدیر شمرده، و اشعار پرمایهی او را در این زمینه آورده است.
حرّ عاملی، دانشوری پرکار و خوشذوق بود و آثار مهمّی به جهان علم تقدیم نموده که سالیان متمادی مورد توجه و بهرهگیری عموم فقها و محدثین واقع گردیده است.
آثار علمی
شیخ حرّ، به ۵۵ کتاب و رساله بالغ میشود.
اهم آثار او عبارتاند از:
•
اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، در این کتاب بیش از ۲۰۰۰۰ حدیث با حدود ۷۰۰۰۰ سند، راجع به اثبات
نبوّت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و امامت ائمه اطهار (علیهمالسّلام) بر دو عنوان
نص و
معجزه فراهم آورده است.
•
الاثنی عشریة فی الردّ علی الصوفیه، در این کتاب طی دوازده بخش با دلایل عقلی و نقلی به ردّ عقاید و اعمال
متصوّفه پرداخته است.
•
امل الآمل در دو بخش، در شرححال و بیان آثار علمای جبل عامل و علمای غیر جبل عامل.
•
الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة در اثبات
رجعت از طریق
روایات.
•
الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة، مجموعهای نفیس از
احادیث قدسی.
•
الفصول المهمة فی اصول الائمة در بیان مبانی اصول اعتقادی و
اصول فقه.
•
وسایل الشیعه که مشهورترین و مهمترین آثار اوست و تالیف آن مدت هجده سال به طول انجامیده است و از جوامع بزرگ حدیث به شمار میآید.
سرانجام
حرّ عاملی، این مرد بزرگ در ۲۱ ماه
رمضان سال
۱۱۰۴ هجری در هفتاد سالگی وفات یافت.
برادر وی، شیخ احمد الحسن بر او نماز گزارد و در ایوان شمالی صحن پشت ایوان مدرسهی میرزا جعفر در مشهد مقدس به خاک سپرده شد.
| | |
| کیف تحظا بمجدک الاوصیاء؟ • • • • • و به قد توسّل الانبیاء | | |
| ما لخلق سوی النبی و سبطیه • • • • • السّعیدین هذه العلیاء | | |
| فبکم آدم استغاث و قد مسّ • • • • • ته بعد المسرّة الضرّاء | | |
| یوم امسی فی الارض فردا غریبا • • • • • و نات عنه عرسه حوّاء | | |
| و بکا نادما علی ما بدا منه • • • • • و جهد الصبّ الکئیب البکاء | | |
| فتلقّی من ربّه کلمات • • • • • شرّفتها من ذکر کم اسماء | | |
| | |
| | |
۱ - آنجا که پیامبران به تو توسّل میکنند، اوصیا چگونه به عظمت تو میرسند؟
۲ - مردم، جز
پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) و دو سبط بزرگوار و باسعادت و گرانمایهاش، پناهی ندارند.
۳ - آدم، آنگاه که پس از مسرّت به سختی گرفتار شد از شما پناه خواست.
۴ - و آن روزی بود که در زمین تنها و بیکس ماند و بانویش حوا از او دور شد.
۵ - از این رویداد، بسی پشیمان و بسیار محزون، ناله و گریه سر داد.
۶ - در آن هنگام، آدم از سوی پروردگار کلمههایی دریافت و این کلمهها که نام شما خاندان بود او را شرافت و عزّت بخشید.
| | |
| فاستجیب الدّعاء منه و لو لا • • • • • ذکرکم ما استجیب منه الدّعاء | | |
| ثمّ یعقوب قد دعا مستجیرا • • • • • من بلاء بکم فزال البلاء | | |
| و اتاه بکم قمص یوسف و ارتدّ • • • • • بصیرا و تمّت النّعماء | | |
| و بکم کان للخیل ابتهال • • • • • و دعاء لربّه و اشتکاء | | |
| حین القاه عصبة الکفر فی النّا • • • • • ر فما ضرّ جسمه الالقاء | | |
| ا یضام الخلیل من بعد ما کا • • • • • ن الیکم له هوی التجاء؟ | | |
| | |
| | |
۷ - بلافاصله دعای آدم مستجاب گردید که اگر یاد و نام شما نبود دعایش به استجابت نمیرسید.
۸ - سپس
یعقوب، از بلا و ابتلای خود به شما پناه آورد و بلا از او برطرف شد.
۹ - و به وجود شما بود که پیراهن به او
یوسف داده شد، و بینایی خود را باز یافت و نعمتها بر او تمام گشت.
۱۰ -
ابراهیم خلیل، نام شما را بر زبان داشت و به شما
توسل کرد و با خدا نیایش کرد.
۱۱ - آنجا که گروه کافران او را در آتش افکندند. و آتش بر پیکر او گزند نرساند.
۱۲ - آیا ممکن بود که ابراهیم از پس آنکه بر شما توسّل کرد مورد ستم واقع شود؟
| | |
| و بکم یونس استغاث و نوح • • • • • اذ طغا الماء استجدّ العناء | | |
| و باسماءکم توسّل ایّوب • • • • • فزالت عنه بها الاسواء | | |
| یا له سوددا منیعا رفیعا • • • • • قد رواه الاعداء و الاولیاء | | |
| ایّ فخر کفخره و النبیّون • • • • • علیهم عهد له و ولاء؟ | | |
| و به یغرف المنافق اذ کا • • • • • نت له فی فؤاده بغضاء | | |
| و لعمری من اوّل الامر لا تخفی • • • • • علی ذی البصیرة السّعداء | | |
| | |
| | |
۱۳ -
یونس در سختی و نوح در طغیان آب، بر شما پناه آورده و به نام شما استغاثه کردند.
۱۴ -
ایوب نیز، به نام شما اهل بیت (علیهمالسّلام) توسل کرد، و بدیها را از خود برطرف نمود.
۱۵ - شگفتا، این چه بزرگی و مناعتی است که دشمنان و دوستان آن را نقل کردهاند.
۱۶ - کدامین افتخار، با این فخر برابری میتواند کند، که همهی انبیاء (علیهمالسّلام) به ولای این خاندان دل سپردهاند؟
۱۷ - هر منافقی با نشان دشمنی خاندان
علی (علیهالسّلام) شناخته میشود، همان دشمنی که در دل دارد.
۱۸ - به جان خودم سوگند، که از اوّل روزگار، این سعادت بر هیچ اهل بصیرتی مخفی نبوده است. (این
قصیده ۴۵۳
بیت دارد.)
قصیدهای بالغ بر ۸۰ بیت دارد که خالی از حرف الف است و در مدح اهل بیت (علیهمالسّلام) سروده است که ابیاتی از آن را نقل میکنیم:
| | |
| ولیّی علیّ حیث کنت ولیّه • • • • • و مخلصه بل عبد عبد لعبده | | |
| لعمرک قلبی مغرم بمحبّتی • • • • • له طول عمری ثمّ بعد لولده | | |
| و هم مهجتی هم منیتی هم ذخیرتی • • • • • و قلبی بحبیّهم مصیب لرشده | | |
| و کلّ کبیر منهم شمس منبر • • • • • و کلّ صغیر منهم شمس مهده | | |
| و کلّ کمی منهم لیث حربه • • • • • و کلّ کریم منهم غیث و هده | | |
| بذلت له جهدی بمدح مهذّ • • • • • ببلیغ و مثلی حسبه بذل جهده | | |
| و کلّفت فکری حذف حرف مقدّم • • • • • علی کلّ حرف عند مدحی لمجده | | |
| | |
| | |
۱ - پیشوا و ولیّ من علی (علیهالسّلام) است، من هر کجا که باشم یار و مخلص بلکه بندهی بندهی او هستم.
۲ - سوگند به جانم، که در تمام زندگانیام مهر او را و سپس محبّت خاندان و فرزنداناش را در سینه دارم.
۳ - ایشان خون دل من، و آرزوی ذخیرهی اعمال من هستند و دل من به هدایت ایشان به رشد و صواب نائل شده است.
۴ - بزرگان این خاندان، آفتاب منابرند، و کودکانشان در گهواره، همانند خورشید تاباناند.
۵ - دلاورانشان چون شیر در بیشه، و هر کریم و بخشنده که در این خاندان هست، مانند بارانی است که بر زمینهای خشک میبارند.
۶ - من کوشش خود را در مدح مهذّب و بلیغ این خاندان به کار بردم، و این تلاش برای من بسنده و کافی است.
۷ - من در این چکامه کوشیدم حرف مقدم الفبا را (الف) را از شعرم بپیرایم چرا که میخواهم مجد یگانهی اینها را به سلک نظم درآورم.
محمدزاده، مرضیه، دانشنامه شعر عاشورایی، ج۱، ص۴۴۵.
