قداست جهاد و خصلت عبادی آن (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
قداست جهاد و خصلت عبادی آن جهاد در اسلام عملی با بعد
معنوی و الهی است که در متون دینی با واژههایی مانند قتال همراه میشود.
اما تنها در چارچوب «
فی سبیلالله» مشروعیت مییابد.
این فریضه گرچه آثار حقوقی و سیاسی دارد، در
فقه اسلامی به عنوان عبادت توصلی شناخته میشود.
بدین معنا که انجام آن حتی بدون قصد قربت، تکلیف را ساقط میکند.
محدودیتهای اخلاقی و حقوقی
جهاد نشان میدهد که هدف آن صرفاً خشونت نیست.
بلکه دفاع از ارزشها و
حقوق جامعه اسلامی در چارچوب
عدالت است.
انتخاب واژه جهاد در متون و منابع اسلامى نشانگر بعد معنوى و عبادى عمليات نظامى در جهاد
فى سبيلالله مىباشد و در
قرآن به جز واژه جهاد از كلماتى چون قتال و حرب كه به معنى درگيرى نظامى است، استفاده شده است.
ولى بيشترين موارد به كارگيرى اين واژهها، عمليات نظامى و تهاجمى كفار و كسانى است كه فاقد انگيزه معنوى و
انسانی و الهى بوده و جنبه ضدارزشى داشته است و در مواردى كه اين دو واژه به مفهوم جهاد به كارگرفته شده همواره با قيد «
فى سبيل» همراه بوده است.
بنابراين، مىتوان گفت كه ماهيت جهاد در
اسلام به معنى يک سلسله عمليات نظامى و خشونتآميز توأم با قتل و كشتار و تخريب نيست و هيچ نوع انگيزه مادى و فاقد ارزشهاى معنوى و الهى نمىتواند مجوزى براى جهاد محسوب گردد و چنين جنگى از ديدگاه اسلام مشروع شمرده نخواهد شد.
به علاوه جهاد يكى از فرايض عبادى اسلام محسوب شده و بيش از آن كه يک عمل سياسى تلقى گردد يک عبادت مىباشد و فقها
جنگ مشروع در اسلام را در حوزه معاملات و قواعد حقوقى نياورده و آن را در شمار عبادات آوردهاند.
ارتباط جهاد با مباحث حقوقى، ناشى از آثار مادى اين آيين سياسى - عبادى است كه اين آثار در ديگر عبادات اسلامى، كمتر ديده مىشود.
محدوديتهاى عمليات جنگى و احكام مربوط به اسراء، غنايم،
سرزمین و امثال آن كه از آثار جهاد مىباشد موجب گرديده است كه جهاد به صورت جزیى از حقوق سياسى و مباحث عمومى
حقوق اسلامی مطرح گردد.
حتى در مورد
جهاد دفاعی در برابر تجاوز به منافع مادى اسلام و
دولت اسلامی و نيز جهاد به مفهوم فردى و دفاع از مال، جان و عرض، كه انگيزه و هدف مادى آن كاملاً آشكار مىباشد.
به منظور حفظ
حقوق مادى اسلام و
جامعه اسلامی انجام مىگيرد نيز اصل جهاد به عنوان يک فريضه الهى مطرح است.
مفهوم عبادى بودن جهاد در
فقه آن نيست كه هرگاه بدون قصد و انگيزه قربى انجام پذيرد مانند:
ساير عبادات اسلامى، بىاعتبار و فاقد اثر و در يک كلام باطل خواهد بود.
فقها جهاد را از عناوين توصيه به شمار آوردهاند به اين معنى كه هرگاه فرد يا جامعه
مسلمان فريضه جهاد را با انگيزه مادى و بدون قصد قربت انجام دهند به وظيفه خود عمل نموده.
از مسؤوليت مبرّا خواهند بود ولى ديدگاه اسلام در جهاد و معنى و ماهيت اين وظيفه كاملاً الهى، مبتنى بر احساس مسؤوليت فرد و جامعه در برابر
خدا است.
با اين حال خصلت عبادى بودن جهاد در
جهاد ابتدایی روشنتر و مؤثرتر مىباشد.
زيرا در جهاد دفاعى بدون قصد عبادت و قربت امكان دستيابى به آثار ديگر مانند حفظ حقوق مادى وجود دارد ولى در جهاد ابتدايى اگر جنبه عبادى آن منتفى گردد و عمليات نظامى بدون قصد قربت انجام گيرد.
آثار ديگرى براى فرد و جامعه به بار نخواهد آورد مگر آن كه آثار معنوى چون انتشار اسلام و كسب پيروزيهاى سياسى و نظامى و عقيدتى در شمار آثار ناشى از جهاد ملحوظ گردد.
در هر صورت عبادى بودن جهاد حتى در مورد جهاد ابتدايى نيز به معنى عبادى بودن
نماز و
روزه نيست.
زيرا اين گونه فرايض دينى بدون قصد قربت ملغىالاثر و كان لم يكن مىباشد كه فقها از آن حالت به بطلان تعبير مىكنند و مكلف، موظف است بار ديگر آن عبادات را با قصد قربت تكرار نمايد.
ولى در مورد جهاد هرگاه فرد مسلمان يا دولت اسلامى به مسؤوليت خود در انجام فريضه
جهاد قيام نمايد حتى اگر بدون قصد قربت هم باشد عمل آنان باطل محسوب نشده و دوباره مكلف به انجام آن نيستند.
به همين دليل است كه فقها در عين اين كه جهاد را از عبادات شمردهاند ولى از نظر آثار فقهى آن را در شمار توصليات آوردهاند.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۳۸-۲۴۰.
