واژه اعتزال در قرآن (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
واژه اعتزال در قرآن در
قرآن، «
اعتزال» به معنای کنارهگیری سنجیده از منازعات عقیدتی، سیاسی و نظامی بهکار رفته است.
این واژه در ماجرای
ابراهیم،
موسی و
اصحاب کهف بهصورت پرهیز از مجادلات بیثمر و در
سوره نساء به عنوان اصل بیطرفی و عدم مداخله در
جنگها و مناقشات سیاسی بیان شده است.
اعتزال در قرآن روشی برای حفظ
صلح، مصونماندن از آسیب و ساماندادن به روابط بر پایه عقلانیت و پرهیز از خصومت معرفی میشود.
در قرآن از واژه «
اعتزال» براى بيان اين حالت سياسى و نظامى در روابط بينالمللى استفاده شده است.
كلمه اعتزال در قرآن، بيشتر در چند مورد زير به كار برده شده است:
قرآن در شرايطى كه صاحبان عقيده و
ایمان نتوانند مخالفان را قانع كنند كه آنها را تحمل كنند و يا به دلایلى تحمل مناقشات غيرمنطقى مخالفان براى آنان امكانپذير نباشد، به حالت كنارهگيرى افراد با ايمان و دور نگهداشتن خود از مناقشات غيرمنطقى، اعتزال اطلاق كرده است.
در جريان درگيرىهاى عقيدتى ابراهيم (علیهالسلام) با شيوههاى غيرمنطقى
بتپرستان زمان، هنگامى كه وى مناقشات را بىثمر مىبيند، از آنان كنارهگيرى مىكند و قرآن حالت وى را چنين توصيف مىكند:
(وَ أَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعونَ مِن دونِ اللَّهِ وَ أَدْعو رَبّی.) (من از شما و آنچه كه مى پرستيد كنارهگيرى مىكنم و خدايم را مىطلبم.)
در مورد
بنیاسرائیل نيز هنگامى كه موسى (علیهالسلام) سست عنصرى و عدم احساس مسئوليت و پوچى آنها را مشاهده كرد كه حتى براى نجات خود نيز وى را حمايت نمىكنند، گفت:
(وَ إِنْ لَّمْ تؤْمِنوا لی فاعْتَزِلونِ.) (اگر نمىخواهيد به من ايمان بياوريد، ناگزير من خود را كنار مىكشم.)
يعنى خود دانيد و
فرعون و وضعيت نكبتبار اسارت.
اصحاب کهف نيز پس از مشاهده سرسختى و گمراهى مردم خود، بنا به توصيه يارى آگاه، از مناقشات غيرمنطقى كنارهگيرى كردند و قرآن از اين حالت به اعتزال تعبير كرده است:
(وَ إِذِ اعْتَزَلْتُموهُمْ وَ ما يَعْبُدونَ إِلاّ اللّهَ فأْووا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ.) (هنگامى كه از آنان و آنچه كه جز خدا مىپرستند كنارهگيرى نموديد، به غار پناه ببريد تا رحمت بىپايان الهى شما را فراگيرد.)
ابراهيم با اعتزال توانست به نوعى ديگر راه
توحید را تحكيم بخشيده و بقاى دعوتش را تضمين كند:
(فَلَمّا اِعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقوبَ وَ كُلاًّ جَعَلْنا نَبيًّا.) (آنگاه كه ابراهيم از بىخردان گمراه و آنچه كه به جز
خدا عبادت مىكردند كنارهگيرى نمود، به او
اسحق و
یعقوب را ارزانى داشتيم و همگى را از
پیامبران قرار داديم.)
اين نوع اعتزال را در زندگى
پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآله) قبل از
بعثت كه در
حرا كنارهگيرى گزيد و نيز زندگى سياسى
علی (علیهالسلام) در دوران جدايى از رهبرى امت و ساير
امامان معصوم و حتى در شيوه مبارزاتى بسيارى از رهبران مذهبى و غير مذهبى مىتوان مشاهده كرد.
اعتزال به اين معنا به مفهوم منفى و دورى از مسئوليتها و كنارهگيرى از تعهداتى كه هر انسان عالم و آگاه در برابر جامعه و مردمش دارد، نيست؛ بلكه منظور از آن نوعى شيوه مؤثر در تبليغ و انجام رسالت خطير است كه مشابه آن را در تاكتيکهاى جنگ و گريز نظامى مىتوان سراغ گرفت.
در قرآن تنها در يک مورد نسبت به شيوه اعتزال يكى از پيامبران آن هم نه با تعبير به اعتزال نكوهش مشاهده مىشود:
(وَ ذا النّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ.) (پيامبرى كه سرانجام صاحب ديار ماهى شد با خشم، از مردمش جدا شد و به راه خود رفت به گمان اينكه ما او را در نخواهيم يافت.)
در موردى ديگر به محل كنارهگيرى فرزند ناخلف،
نوح «
معزل» اطلاق كرده است:
(وَ نادى نوحٌ اِبْنَهُ وَ كانَ فی مَعْزِلٍ يا بُنَيَّ اِرْكَبْ مَعَنا.) (نوح فرزند خود را كه در پناهگاهى كناره گرفته بود، ندا داد كه با ما به كشتى درآى.)
با توجه به آيات مذكور مىتوان گفت: اعتزال نوعى پناه گرفتن براى دور ماندن از خطرات اجتنابناپذير و برخوردارى از حالت آسيبناپذيرى در برابر جريانهاى به دور از اختيار و قدرت انسانى است.
قرآن درباره كسانى كه از درگيرى و مناقشات بىثمر سياسى آزرده شده و تمايلى به آن ندارند و نه بر عليه
مسلمانان و نه به نفع آنها حاضر به حضور در درگيرىها و مداخله در مناقشات هستند و خواهان زندگى صلحآميز با همه مىباشند، واژه اعتزال را به كار مىبرد و مىگويد:
(فإِنِ اعْتَزَلوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلوكُمْ وَ أَلْقَوْاْ إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبيلًا.) (هرگاه از شما كناره گرفتند و با شما درگير نشدند و پيشنهاد
صلح دادند، شما را بر آنها چيرگى نيست.)
اعتزال در اين آيه داراى بار سياسى است و كنارهگيرى از درگيرى و مناقشات سياسى را نيز دربر دارد، زيرا دو جمله:
(فَلَمْ يُقاتِلوكُمْ.) و
(أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ.) تفسير جمله
(فإِنِ اعْتَزَلوكُمْ.) است و به اين ترتيب اعتزال به مفهوم عدم مداخله سياسى و كنارهگيرى در مناقشات سياسى به عنوان يک اصل سياسى قرآنى در روابط خارجى مطرح مىشود.
در اين مورد نيز اعتزال به مفهوم بىنقشى و سلب مسئوليت و كنارهگيرى از تعهدات انسانى به كار برده نشده است و مفهوم آن كنارهگيرى از دخالت در امورى است كه يا مربوط به شؤون ديگران و يا موجب تيرگى روابط و خصومتها و درگيرىهاى بىثمر مىشود.
قرآن به هنگام بروز درگيریهاى نظامى از دولتهاى خارج از حوزه درگيرى مىخواهد كه عليه دارالاسلام وارد جنگ نشوند و آنها مىتوانند در چنين مواردى حتى از مداخله به نفع دارالاسلام هم خوددارى ورزند.
قرآن از اين حالت نظامى به اعتزال تعبير مىكند:
(فإِنْ لَمْ يَعْتَزِلوكُمْ وَ يُلْقوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَ يَكُفّوا أَيْديَهُمْ فَخُذوهُمْ وَ اُقْتُلوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُموهُمْ وَ أولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبيناً.) (اگر از درگيرى كنارهگيرى نكردند كه با شما به مسالمت رفتار كنند و دست از شما بردارند، آنگاه آنها را دستگير كنيد و هركجا يافتيد نابودشان كنيد، اينان كسانى هستند كه ما شما را بر آنها چيرگى داديم.)
(وَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُواْ النِّسَاء فِي الْمَحِيضِ.) (تُرْجِي مَن تَشَاء مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَن تَشَاء وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَ لَا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا.) (إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ.)
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۳، ص۲۹۸-۳۰۱.
