جنگ

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جنگ، واژه ای پارسی و کهن و پر کاربرد به معنای هر گونه درگیری (
ذهنیدر لغت به معنى فهم و عقل است
و لفظی و
بدنیبدن به معنای اندام و تن انسان یا حیوان می باشد که در باب هاى طهارت، صلاة، حج، تجارت، نکاح، صید و ذباحه و حدود از آن سخن رفته است
) افراد با خود یا با دیگران، خصوصاً به معنای زد و خورد
خشنخشن‌ به هر چیز زبر و درشت می گویند
میان و اقوام و
ملت‌هاملت کلمه‌ای عربی به معنی راه و روش است
و به مختلف؛ همین معنای تقریباً اصطلاحی است که در مقاله مفصّل حاضر مورد نظر است.

فهرست مندرجات

۱ - شیوه مقاله در مباحث
۲ - تقسیم بندی مقاله «جنگ»
۳ - ۱) کلیات مقوله «جنگ»
       ۳.۱ - الف)«جنگ» از دیدگاه فلسفی، حقوقی، تاریخی
              ۳.۱.۱ - «جنگ» در نظر ابن خلدون
              ۳.۱.۲ - مهمترین نظرات فلسفی در «جنگ»
              ۳.۱.۳ - تقابل دیدگاه کانت و هابز
              ۳.۱.۴ - راه پایان دادن به جنگ‌ها
              ۳.۱.۵ - جنگ از دیدگاه کلازویتس
              ۳.۱.۶ - دیدگاه حقوقدانان به «جنگ»
              ۳.۱.۷ - نظریه جنگ عادلانه یا مقدس
              ۳.۱.۸ - نقش تشکیل جامعه ملل در جنگ‌ها
              ۳.۱.۹ - اندیشه تدوین حقوق جنگ
              ۳.۱.۱۰ - ثمره حقوقی شدن مسئله «جنگ»
۴ - ب) «جنگ» از دیدگاه اسلامی
       ۴.۱ - «جنگ» نزد عرب دوره جاهلی
       ۴.۲ - «جنگ» ازصدراسلام‌ تاپایان‌ خلافت‌ عباسی‌
              ۴.۲.۱ - دیدگاه پیامبر اکرم به مقوله جنگ
              ۴.۲.۲ - رد اتهام جنگ‌طلبی به پیامبر
              ۴.۲.۳ - مهم ‌ترین دلایل گسترش اسلام
              ۴.۲.۴ - نحوه تعامل امیرالمومنین با مقوله جنگ
              ۴.۲.۵ - خصوصیات جنگ های بنی‌امیه وبنی‌عباس
              ۴.۲.۶ - قواعد الزامی و اخلاقی جنگ
       ۴.۳ - اقسام جنگ در اسلام
۵ - فهرست منابع
۶ - پانویس
۷ - منابع

شیوه مقاله در مباحث



این مقاله می‌کوشد علاوه بر توضیح کلی
مفهومدلالت باواسطه و غیرمطابقی کلام را مفهوم گویند
جنگ از دیدگاه های مختلف، جنبه های مهم این
موضوعموضوع هر علمی عبارت است از آن چیزی که در آن علم از احوال و عوارض او گفتگو می‌شود و قضایای مربوط به او حل می‌شود
را در مناطق و دوره های اصلی
اسلامیاسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
بررسی کند؛ جنگ های مهم دارای مدخل مستقل‌اند و بعضی از
مفاهیمدلالت باواسطه و غیرمطابقی کلام را مفهوم گویند
مهم مربوط به موضوع نیز در مدخل های مرتبط طرح می‌شوند.

تقسیم بندی مقاله «جنگ»



مقاله حاضر متشکل از این بخش هاست :
۱) کلیات
الف) از دیدگاه
فلسفیفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
و
حقوقیحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
ـ
تاریخیزمان وقوع یک پدیده را، تاریخ گویند

ب) از دیدگاه اسلامی
۲) نزد
عربلفظ اعراب در موارد متعددی در قرآن بیان شده است و معارفی را در ذیل آن آمده است
دوره جاهلی
۳) از صدر اسلام تا پایان خلافت عباسی
۴)
ایرانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
پس از اسلام
الف) از سده سوم هجری تا حمله مغول
ب) دوره مغول و پس از آن
۵) دوره ممالیک
۶) هند دوره اسلامی
۷) دوره عثمانی

۱) کلیات مقوله «جنگ»




← الف)«جنگ» از دیدگاه فلسفی، حقوقی، تاریخی


جنگ به عنوان
واقعیتیواقعیت در فارسی به معنای اصالت داشتن واقع و عبارتست از آنچه حصول دارد
آمیخته با شر، از جمله لوازم اجتناب ناپذیر زندگی اجتماعی به شمار رفته است.
رفتارهای خصمانه در طول تاریخ، به ویژه در میان گروه‌ها و دولت های رقیب و هم جوار، به اشکال گوناگون بروز کرده و از منظر اهداف و ، گاه
فتنه جویانهفتنه در کلام عرب به معنای ابتلاء و امتحان است و در ریشه آن آزمایش برای تعیین ماهیت چیزی نهفته شده است
و گاه
عدالت طلبانهعدالت، یعنی نهادن هر چیزی به جای خود و لفظی است که با معنایی وسیع در کلیه شؤون آدمی حضور مؤثر دارد
بوده اند.
[۱] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۱.
[۲] شارل لوئی دو سکوندا مونتسکیو، روح القوانین، ج۱، ص۲۶۹ـ۲۹۱، ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران ۱۳۶۲ ش.

امروزه هم برخی از برای تحصیل منافع خویش یا
توسعهوسعت و گشایش دادن را توسعه گویند که در اصطلاح به توسعه بر خانواده در مسکن و هزینه‌ها و غیره اطلاق می‌شود
آن و از میان برداشتن رقیب،
سیاستاصلاح و تدبیر (اداره امور) کشور در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی را سیاست گویند
جنگ را بر می‌گزینند؛ ازاین رو، موضوع جنگ علاوه بر جنبه حقوقی و
فقهی‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
، از ابعاد گوناگون تاریخی، جامعه شناختی،
اخلاقیاخلاق، جمع خلق به معنای خصلت‌های نفسانی انسان اعم از فضائل و رذائل است
، فلسفی،
اقتصادیتنظیم و ساماندهی اموال‏ خصوصی و عمومی و عملیّات مرتبط با آن را اقتصاد می‌گویند
و جز این‌ها اهمیت دارد.
افلاطونافلاطون فیلسوف‌ نامدار یونانی‌ احتمالا ۴۲۷ سال پیش از میلاد مسیح در آتن بدنیا آمد و در سال ۳۴۷ق‌م‌ وفات کرده، تولد او مصادف با دورانی بود که یونان باستان به اوج عظمت خود رسیده و شاید‌ اندکی هم از قله عظمت گذشته در نشیب انحطاط افتاده بود
[۳] افلاطون، جمهوری، ج۱، ص۹۶، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۵۳ ش.
علت اصلی جنگ را سرشت
ذاتیذات، از اصطلاحات علم منطق بوده و به معنی شیء قائم به خود، یا حقیقت شیء یا ماهیت آن، می‌باشد
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
، مبنی بر به آشنایان و ابراز به ، دانسته است.

←← «جنگ» در نظر ابن خلدون


به نظر
ابن خلدونابوزید عبدالرحمن بن محمد بن محمد بن محمد بن الحسن بن محمد بن جابر الخضرمی (حَضرَمی) الاشبیلی المالکی، معروف به ابن خلدون می‌باشد
[۴] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۰ـ۲۷۱.
نیز جنگ امری
طبیعیطبیعی، آنچه بر حسب آفرینش ، اکثریت بر آن است
و برآمده از سرشت انسان است و ازاین رو در طول
تاریخزمان وقوع یک پدیده را، تاریخ گویند
همواره انسان‌ها با جنگ دست به گریبان بوده اند؛ به نظر او، اساسی ‌ترین انگیزه و علت جنگ، ابراز خشم و
انتقام گرفتنانتقام از ماده"نقم" به معنای انکار یک چیز و عیبگیری از آن است
است.
همچنین گاهی انسان، که
فطرتاًفطرت نوعی خاص از آفرینش‌ و راهنمای انسان به سوی خدا است
زندگی جمعی و طبیعتی
حیوانیحیوان، واژه ای عربی که بر هرگونه ذی روح اطلاق می شود و انسان را نیز، که او را حیوان ناطق می‌خوانند، در بر می گیرد
دارد، برای تحصیل وسایل مورد نیاز خود به جنگ روی می‌آورد.
برخی فیلسوفان جنگ را یکی از
ضروریاتضروری به دو معنای بدیهی، لازم و هر آنچه چاره‌ای از آن نیست
زندگی انسان دانسته، اما برخی دیگر جنگ را رفتاری شمرده‌اند که ارزش انسان را پست تر از می‌کند.
[۵] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۵۸.


←← مهمترین نظرات فلسفی در «جنگ»


در میان فیلسوفانی که به
فلسفهفلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند
جنگ و
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
پرداخته اند، «» و «کارل فون کلازویتس» شایان توجه است.
[۶] فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۳، ص۴۴۲، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
[۷] فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۴، ص۵۰۰ ـ۵۰۳، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
کانت، با نگارش رساله «صلح پایدار»، در راه تحقق صلح در جامعه بین الملل کوشید. در
تقابلتقابل، اصطلاحی در منطق و فلسفه است
با کانت، کلازویتس با
کتابکتاب یکی از اسمای قرآن کریم است
مشهور «درباره جنگ» به «نظریه پرداز جنگ»
شهرتشهرت به شيوع نقل روايت و يا استناد حکم به روایت يا فتوايى گفته مي شود
یافت.
دیدگاه کانت در روابط بین الملل، همسو با رویکرد
اروپای«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
قرن هجدهم و این کهن بود که زندگی انسان
تناوبِتقسیم کار یا انتفاع از چیزی بین چند نفر به نوبت را تَناوب گویند و از آن در بابهایی نظیر طهارت، عاریه، اجاره ونکاح به مناسبت سخن رفته است
بی پایانِ جنگ و صلح است.
[۸] وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۲۹، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.


←← تقابل دیدگاه کانت و هابز


دیدگاه کانت در باره صلح بین الملل در مقابل دیدگاه «هابز» قرار داشت؛ پیامد
منطقیمنطق از دو نظر جزء علوم اسلامی محسوب می‎شود: اولاً به دلیل این که مانند ادبیات عرب نسبت به بسیاری از علوم اسلامی جنبه مقدمی دارد
دیدگاه هابزی آن است که تحقق
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
تنها با ایجاد تعادل میان
قدرت‌هاقدرت یکی از صفات الهی است
و
تهدیدهاتهدید به معنی ترسانیدن کسی به وعده انجام دادن کاری علیه او یا متعلّقاتش است
ممکن است،
[۹] صلح پایدار: جستارهایی در باب آرمان جهان وطنی کانت، مقدمه بومن و لوتس ـ باخمان، ج۱، ص۴، کمبریج، ماساچوست: انتشارات MIT، ۱۹۹۷.
ولی به نظر
کانتایمانوئل کانت (زاده ۲۲ آوریل ۱۷۲۴ - درگذشتهٔ ۱۲ فوریه ۱۸۰۴) چهره محوری در فلسفه جدید است
[۱۰] امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۰، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
جنگِ
تنبیهیتنبیه، در لغت به معنای آگاهانیدن، بیدار کردن، واقف گردانیدن به چیزی و آگاه و هوشیار کردن آمده است
پذیرفتنی نیست.
جنگ ذاتاً موجب آشفتگی و ضد
قانونقانون در اصل کلمه‌ای است یونانی به معنی قاعده که وارد زبان عربی شده، معرّب گردیده و از عربی به فارسی راه یافته است
و وسیله ای نا معقول برای
حقوقحق در سه معنا استعمال شده است
انسان هاست، حتی هنگامی که اجتناب ناپذیر باشد.
[۱۱] وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۳۱ـ۳۲، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.


←← راه پایان دادن به جنگ‌ها


کانت
[۱۲] امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۵ـ ۱۱۷، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
ایجاد اتحادیه
مللیملت کلمه‌ای عربی به معنی راه و روش است
را که با یکدیگر عدم
تجاوزتجاوزبه معنی گذشتن از حد در ابواب مختلف فقه آمده است
دائمی کرده باشند، راه دستیابی به نظم
قانونیقانون در اصل کلمه‌ای است یونانی به معنی قاعده که وارد زبان عربی شده، معرّب گردیده و از عربی به فارسی راه یافته است
بین المللی و پایان دادن به هرگونه جنگ می‌دانست.
به نظر او
[۱۳] امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۰۸ـ ۱۰۹، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
،
نظم«نظم» در لغت به معنای آراستن، بر پا داشتن، ترتیب دادن کار و
بین المللی تنها زمانی ممکن است که پاره ای از
حکومت‌هاحکومت چهار معنی دارد: ۱
از حق به راه انداختن جنگ چشم بپوشند و زیربنای
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
پایدار برپایی حکومت جمهوری در همه کشورهاست
[۱۴] امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۳، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
.

←← جنگ از دیدگاه کلازویتس


بر پایه دیدگاه کلازویتس،
[۱۵] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۵، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
جنگ
رقابتیرقابت در علم اقتصاد بین فروشندگان در تلاش برای دستیابی به اهدافی چون سود فزاینده، سهم بازار، و حجم فروش از طریق تغییر دادن عناصر ترکیب بازاریابی انجام می‌گیرد
همراه با خونریزی است که در آن طرف غالب حریف خود را به برآوردن خواست های خود وا می دارد.
پس، جنگ از سیاسی است که البته در شرایط خاصی تحمیل می‌شود.
[۱۶] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۲۲، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.

کاربرد
سیاستاصلاح و تدبیر (اداره امور) کشور در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی را سیاست گویند
جنگ تنها هنگامی معقول است که
ادلهدلیل همان مستند حکم شرعی است
و منافع
عقلانیعقل در لغت به معنای امساک و نگاهداری ، بند کردن ، باز ایستادن ، و منع چیزی است
کافی وجود داشته باشد؛ ازاین رو، به نظر کلازویتس
[۱۷] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۴، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
دولت نباید زمام امور سیاسی جنگ را به نظامیان بسپارد.
جنگ فعالیتی پیچیده و بی قاعده است که برای دو طرف فرصت های مشترکی پدید می‌آورد؛ ازاین رو، هیچ کس نمی‌تواند
پیروزیموفقیت در نبرد و شکست دشمن به یاری خداوند را پیروزی گویند
در جنگ را ضمانت کند و بهترین راهبرد در جنگ، داشتن
قدرتقدرت یکی از صفات الهی است
و برتری نظامی است.
[۱۸] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۹، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
[۱۹] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۸۴، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
[۲۰] کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۶۰ـ ۱۶۸، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.

از جمله
انتقاداتینقد و انتقاد در لغت به معنی ارزیابی، بررسی، شناسایی نمودن، زیر و رو کردن، عیب­ها را نمایاندن و پنهان­ ها را رو کردن است
که بر کلازویتس وارد شده
[۲۱] وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۷۹، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.
آن است که وی در مورد نوع مقبول جنگ نظر
قاطعی شخص داراى قطع به حکم شرعی واقعی را قاطع گویند
نداده است.

←← دیدگاه حقوقدانان به «جنگ»


حقوق دانان در مورد
ماهیتماهیت به معنای حقیقت شیء ، یا پاسخ سؤال از چیستی شیء می‌باشد
جنگ مختلفی ابراز کرده اند.
برخی آن را پدیده ای فراتر از
حقوقحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
و شماری دیگر از حقوق دانسته اند، اما به نظر بیش‌تر آنان می‌توان جنگ را، به عنوان یک
واقعیتواقعیت در فارسی به معنای اصالت داشتن واقع و عبارتست از آنچه حصول دارد
، دارای
مفهومدلالت باواسطه و غیرمطابقی کلام را مفهوم گویند
حقوقی دانست.
[۲۲] شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۲۶، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
[۲۳] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۴، تهران ۱۳۷۳ ش.

در ، جنگ درگیری مسلحانه میان که با
اعلانآشکار کردن را اعلان گویند
صریح آن از سوی حداقل یکی از طرفین درگیر و با هدف دستیابی به منافع و
مصالحمصلحت در لغت به معنای صلاح، خیر و صواب است
ملی صورت می‌گیرد.
براساس این تعریف، درگیری های داخلی در یک کشور، جنگ به مفهوم
حقوقیحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
آن به شمار نمی‌رود مگر آن‌که یک کشور ثالث این مخاصمه را به عنوان جنگ به رسمیت بشناسد.
امروزه در بسیاری از
اسنادسند همان زنجیره ی راویان حدیث است كه متن را از معصوم خبر می دهند
بین المللی، از جمله در اسناد کمیته بین المللی صلیب سرخ و منشور ملل متحد، به جای
اصطلاحاصطلاح نقل لفظ از معنی لغوی به معنی دیگر را گویند
جنگ از تعبیر «برخورد مسلحانه» استفاده می‌شود تا درگیری های داخلی را هم دربر گیرد.
ترکیب اصطلاحی «جنگ سرد»، که بیانگر نوعی موازنه وحشت
فرهنگیبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
و میان بلوک شرق و غرب پس از جنگ جهانی دوم بود، فاقد مفهوم حقوقی جنگ است.
[۲۴] شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۹ـ۱۵، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
[۲۵] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۵ـ۴۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۲۶] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۳ـ۵، تهران ۱۳۷۳ ش.

جنگ با «
اقداماتاِقْدام‌، قاعده‌ای در فقه‌ امامیه‌ که‌ در ابواب‌ گوناگون‌ معاملات‌ جاری است‌ و بر پایه آن‌، اقدام‌ به‌ معامله فاسد، موجب‌ ضمان‌ می‌گردد
مقابله به مثل» نیز تفاوت دارد.
اقدمات مقابله به مثل، در واقع پیامد رفتار زور مدارانه یک در برابر کشوری دیگر است که هدف از آن وارد ساختن
خسارتخسارت‏ همان زیان است
به طرف مقابل برای ملزم کردن وی به رعایت مقررات حقوقی است.
«اقدامات تلافی جویانه» با
اعلانآشکار کردن را اعلان گویند
جنگ از سوی یکی از دو ، می تواند به جنگ
تبدیلتبدیل یعنی تغییر دادن و عوض کردن یک چیز با چیز دیگر
گردد.
[۲۷] شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۱۶ـ۲۵، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
[۲۸] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۸ـ۷۳، تهران ۱۳۷۳ ش.


←← نظریه جنگ عادلانه یا مقدس


در دوران باستان، که توسل به زور در همه
جوامعجامِعه، کتـابـی نـام‌بـردار در روایـات شیعه ، بـه امـلای رسول‌الله (ص) و خط امیرالمؤمنین علی (ع) است
عمومیت داشت، نظریه «جنگ عادلانه» یا «جنگ مقدّس» در
رومسى امین سوره قرآن کریم، سوره روم می باشد که از آن در باب صلات سخن گفته‏اند
مطرح شد و بعدها در قرون وسطا، که
کلیساکلمه کلیسا در زبان فارسی برگرفته از واژه‌ی یونانی اکلسیا است که به معنی جماعت یا انجمن می‌باشد
در
اروپا«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
به قدرت رسید، مورد توجه عالمان مسیحی، از جمله
توماس آکوئینیتوماس آکوئینی، فیلسوف و متکلم مَدْرَسی مسیحی ، عضو فرقه دومینیکی در قرن هفتم/ سیزدهم که در اصول و مسائل فلسفی متعددی متأثر از فیلسوفان مسلمان بویژه ابن سینا بوده است
، قرار گرفت و بیش‌تر شکل مذهبی یافت.
از نمونه های این جنگ از دیدگاه ، «جنگ های صلیبی» است که برای
استردادبازپس گرفتن را استرداد گویند
بیت المقدّسبيت المقدسمحل اقتداى مسيح عليه السّلام به حضرت مهدى عليه السّلام در عصر ظهورشهر «البيت المقدّس» يا «بيت المقدس» يا «قدس» در غرب آسيا و شمال خاورميانه، در فلسطين واقع شده و نخستين قبله مسلمانان است
از
مسلمانانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
آغاز شد و از قرن پنجم تا هفتم/ یازدهم تا سیزدهم در هشت مرحله ادامه یافت.
در اواخر قرن شانزدهم میلادی، نظریه جنگ عادلانه
نظم«نظم» در لغت به معنای آراستن، بر پا داشتن، ترتیب دادن کار و
جدیدی یافت و برای آن چهار
شرطشرط امری محتمل الوقوع در آینده که طرفین حدوث اثر حقوقی را متوقف بر حدوث آن امر محتمل الوقوع می‌نمایند
مقرر شد:
۱) عادلانه،
۲) عادلانه،
۳)
ضرورت داشتنِواژه ضرورت در لغت ،منطق و فلسفه کاربرد دارد
جنگ ،
۴) راهبری عادلانه
[۲۹] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۰ـ۲۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۳۰] علی باقری، کلیات و مبانی استراتژی و جنگ، ج۱، ص۲۹، (تهران) ۱۳۷۰ ش.
[۳۱] علی باقری، کلیات و مبانی استراتژی و جنگ، ج۱، ص۳۱، (تهران) ۱۳۷۰ ش.
[۳۲] خوان ریکاردو کول، فضای مقدس و جنگ مقدس: سیاست، ص ۱۶۱، فرهنگ و تاریخ شیعه، لندن ۲۰۰۲.
.
در
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
دوازدهم و سیزدهم/ هجدهم و نوزدهم این اندیشه خطرناک شکل گرفت که همه نوع جنگ با هدف
دفاعدفاع به معنای دفع کردن مهاجم است
از منافع خاص، جنگی مشروع است.
ظاهراً این تلقی از جنگِ مشروع امروزه احیا شده است.
[۳۳] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۶، تهران ۱۳۷۳ ش.

در
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
، جنگ عادلانه مفهومی ندارد.
برخی مستشرقان کوشیده‌اند که مفهوم جهاد اسلامی را با جنگ عادلانه یکسان جلوه دهند
[۳۴] ایگناس گولدتسیهر، العقیده و الشریعه فی الاسلام، ج۱، ص۱۰۶، نقله الی اللغه العربیه و علق علیه محمد یوسف موسی، عبدالعزیز عبدالحق، و علی حسن عبدالقادر، بیروت ۱۹۴۶.
ولی
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
اسلامی از نظر اهداف و
شرایطشرط امری محتمل الوقوع در آینده که طرفین حدوث اثر حقوقی را متوقف بر حدوث آن امر محتمل الوقوع می‌نمایند
از آن متمایز است.
در آغاز
عصرعصر در سه معنا به کار رفته‌است: فاصله زمانی بین زوال خورشید تا غروب آن؛بخش پایانی روز و فشردن
جدید در
اروپا«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
(قرن دهم/ شانزدهم)، جنگ
حقحق در سه معنا استعمال شده است
هر کشور شناخته می‌شد و تصمیم گیری در باره آن در صلاحیت
حاکمبه انشاء کننده حکم حاکم می‌گویند
کشور یا پادشاه بود.
در قرن نوزدهم،
قدرت هایقدرت یکی از صفات الهی است
بزرگ اروپایی با تشکیل چند اجلاس و اتحادیه به حل و فصل سیاسی منازعات پرداختند که تا حدودی موفقیت آمیز بود.

←← نقش تشکیل جامعه ملل در جنگ‌ها


در اواخر این
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
و اوایل قرن بیستم، اجلاس های صلح لاهه نقش مؤثری در منع توسل به زور و پیشگیری از جنگ ایفا کردند.
از جمله
توافقاتوحدت نظر دو یا چند نفر بر امری و همچنین هم‌وِفق بودن دو یا چند عدد با یکدیگر را توافق گویند و از توافق به معنای نخست در ابواب عقود سخن رفته است و توافق به معنای دوم از اصطلاحات علم حساب می‏باشد که از آن به مناسبت در باب ارث یاد شده است
این اجلاس ها، تأسیس
دیواندفتر رسمی مربوط به فهرست نامها، ارقام و مانند آنها را دیوان گویند
دائمی ، با هدف پیشگیری از جنگ با اقدامات میانجی گرانه، در ۱۸۹۹/ ۱۳۱۷، محدود شدن
توسلتوسّل، واسطه قرار دادن امور خیر و افراد صالح مقرب درگاه الاهی برای بر آورده شدن درخواست و اجابت دعاست
به زور برای دستیابی به مطالبات، و
انعقادبسته شدن، مقابل انحلال را انعقاد می‌گویند که مراد از انعقاد به لحاظ متعلّق آن (عقد، عبادت و نطفه) مختلف است و در بیشتر بابها، اعم از عبادات، عقود، ایقاعات و احکام به کار رفته است
قراردادی در ۱۹۰۷/ ۱۳۲۵ بود.
[۳۵] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴ـ ۵، تهران ۱۳۷۳ ش.

تشکیل جامعه ملل و پذیرش میثاق جامعه ملل هرچند در پیشگیری از بروز جنگ چندان موفق نبود، توانست نوعی ممنوعیت نسبی و حقوقی در برابر جنگ پدید آورد و ضمانت های اجرایی هم برای جلوگیری از توسل به زور در روابط بین الملل در نظر گرفته شد، مانند
قطعقطع، اعتقاد جازم نسبت به یک چیز است
روابط تجاری و اقتصادی با کشور متجاوز و بیرون راندن آن از جامعه ملل.
[۳۶] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۵ ـ ۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۳۷] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۲۵ـ ۲۸، تهران ۱۳۷۳ ش.

دیگری نیز منعقد شد مانند «معاهده لوکارنو» در ۱۹۲۵/۱۳۰۴ ش و «پیمان کلوگ-بریان» یا «پیمان پاریس» در ۱۹۲۸/ ۱۳۰۷ ش.
[۳۸] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۸ـ۱۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۳۹] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۲۸ـ۳۰، تهران ۱۳۷۳ ش.

به موجب منشور ملل متحد نیز توسل به زور ممنوع و روش‌هایی برای حل
اختلافاختلاف ضد اتفاق است
مقرر شد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحدمجمع عمومی سازمان ملل متحد رکن اصلی، جهانی و مشورتی سازمان ملل متحد است
توسل به زور را تنها در مورد
دفاع مشروعدفاع مشروع، یکی از موضوعات مهم در عرصه حقوق بین‌الملل بوده و به معنای حق ذاتی دفاع فردی یا جمعی در صورت وقوع حمله‌ای مسلحانه به یک کشور، تا زمانی که شورای امنیت اقدامات ضروری را برای اعاده و حفظ صلح و امنیت بین‌المللی اتخاذ نماید
، کسب
استقلالاستقلال در معانی انجام کاری بدون تکیه بر فرد یا چیزی دیگر، تحت سلطه دیگری نبودن و انفراد به کار رفته است
و تعیین سرنوشت
ملت‌هاملت کلمه‌ای عربی به معنی راه و روش است
جایز شمرده است، اما
عواملیعامل در چند معنی آمده است
مانند ناهماهنگی
قدرت هایقدرت یکی از صفات الهی است
بزرگ در مخاصمات بین المللی، زیر پا گذاشته شدن منشور از سوی خود این قدرت‌ها و توجیه کردن جنگ با عنوان
دفاعدفاع به معنای دفع کردن مهاجم است
از خود در برابر تروریسم، موجب شده است که سازمان ملل از دستیابی به هدف اصلی خود، یعنی تحقق
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
و
امنیتامنیت به معنی ایمنی داشتن جانی، مالی، عِرضی یا معنوی می باشد
جهانیجهان همان عالَم (به فتح لام) می‌باشد و عالم کلمه‌ای عربی است
، بازبماند.
[۴۰] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۱۳ـ ۱۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۴۱] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۳۰ـ۳۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۴۲] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۴۷ـ۶۴، تهران ۱۳۷۳ ش.

هر چند برخی از قواعد و اصول بشر دوستانه مربوط به جنگ، مانند تمایز قائل شدن میان نظامیان و غیر نظامیان و از کشتن ، کم و بیش در برخی جوامع باستانی رعایت می‌شد،
[۴۳] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۱، ۱۳۷۵ ش.
اما در قرن نوزدهم
حقوقحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
جنگ، به عنوان بخشی از ، پذیرفته شد و با صدور «اعلامیه سن پترزبورگ» در ۱۸۶۸/ ۱۲۸۵ و «اعلامیه بروکسل» در ۱۸۷۴/۱۲۹۱ و پس از اجلاس های لاهه در ۱۸۹۹/ ۱۳۱۷ و ۱۹۰۷/ ۱۳۲۵، قواعد حقوق نوین جنگ پی ریزی گردید که شامل قواعد حاکم بر
روابطرابطه، از اصطلاحات علم منطق بوده و عامل پیوند موضوع و محمول، و مقدم و تالی می‌باشد
کشورهای متخاصم با یکدیگر یا با کشورهای بی طرف است.
[۴۴] فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۳، ص۴۵۱ـ۴۵۶، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
[۴۵] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۲، ۱۳۷۵ ش.
[۴۶] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۶ـ ۳۸، ۱۳۷۵ ش.


←← اندیشه تدوین حقوق جنگ


توسعهوسعت و گشایش دادن را توسعه گویند که در اصطلاح به توسعه بر خانواده در مسکن و هزینه‌ها و غیره اطلاق می‌شود
تسلیحات و افزایش تعداد
قربانیانقربانی به معنی نزدیکی انسان به خدا از طریق اقدام به ذبح یک حیوان می‏باشد
جنگ ها، اندیشه تدوین حقوق جنگ را تقویت کرد.
[۴۷] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۸۳، تهران ۱۳۷۳ ش.

از جمله مهم ‌ترین منابع حقوق جنگ، مقررات بشر دوستانه ژنو (مصوب ۱۹۲۵/ ۱۳۰۴ش و ۱۹۲۹/ ۱۳۰۸ش) و که از گروه های معینی از قربانیان جنگ
حمایتحمایت، اَعمال و نهادهای حمایتی که هرچند در فقه به رسمیت شناخته نشده‌اند، اما در جوامع اسلامی پیشین مهم بودند
می‌کند و مقررات لاهه در باره و شیوه های جنگی است.
[۴۸] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۲۴، ۱۳۷۵ ش.

تمایز میان منطقه جنگی و جبهه جنگ در حقوق جنگ حائز اهمیت است.
[۴۹] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۹۵ـ ۱۰۳، تهران ۱۳۷۳ ش.

بخش مهمی از حقوق جنگ، ناظر به
قوانینیقانون در اصل کلمه‌ای است یونانی به معنی قاعده که وارد زبان عربی شده، معرّب گردیده و از عربی به فارسی راه یافته است
است که شامل گروه های آسیب پذیر در جنگ، به ویژه غیر نظامیان، می شود، از جمله مقررات مربوط به و
کودکاندر این مقاله واژه «کودک» از جهت لغوی و فقهی و حقوقی مورد بررسی قرار گرفته است
و
زنانزن مقابل مرد است
و و روزنامه نگاران، ممنوعیت های مربوط به بمباران مکان های غیر نظامی و
شکنجهشکنجه‏ به آزار جسمی یا روحی برای اجبار کردن کسی به کاری گفته می شود
و
بازجوییبازجويى تحقیق از متّهم است و از آن به مناسبت در باب اقرار سخن رفته است
غیر انسانی، قوانین مربوط به صلیب سرخ و تردد آمبولانس ها، تأسیسات
بهداشتیدین مبین اسلام اهمیت زیادی به بهداشت جسم و روان قائل می باشد
و خدماتی، تأسیسات خطرناک یا عام المنفعه (مانند سدها، نیروگاه های هسته ای و خدمات آبرسانی عمومی)،
اموالمال همان سرمایه و ثروت انسان است که در آموزه‌های دینی از احکام ویژه‌ای برخوردار است
فرهنگیبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
، قوانین حمایت از محیط زیست و مقررات مربوط به ممنوعیت استفاده از
سلاح هایابزار جنگی را سلاح گویند
غیرانسانی و خشونت بار، مانند گلوله های انفجاری، سلاح های شیمیایی، هسته ای، میکروبی و آتش زا.
[۵۰] شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۷۹ـ۱۴۴، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
[۵۱] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۱۱۱ـ ۲۳۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۵۲] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۱۵ـ۱۳۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۵۳] محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۶۲، تهران ۱۳۷۳ ش.

در حقوق جنگ، مفهوم جدید «جنایت کار جنگی» تعریف شد و
تعقیبتعقیب یعنی اشتغال به ذکر، دعا و قرآن پس از نماز و دنبال کردن فرارى
مجرمان جنگی میسر گردید.
[۵۴] شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۲۰۳ـ۲۱۱، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
[۵۵] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۴۰ـ۲۵۱، تهران ۱۳۷۳ ش.
[۵۶] محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۵۹ـ۲۶۳، تهران ۱۳۷۳ ش.


←← ثمره حقوقی شدن مسئله «جنگ»


با این همه،
تجربهتجرِبه، اصطلاحی در منطق و فلسفه و از مبادی معرفت است
دو جنگ جهانی اول و دوم نشان می‌دهد که این قبیل مقررات چندان موفقیت آمیز نبوده و حتی به گونه ای
ضرورتواژه ضرورت در لغت ،منطق و فلسفه کاربرد دارد
فعالیت نظامی را موجه نشان داده است.
با تحول و پیشرفت سلاح های جنگی، مهم ‌ترین اصول و حقوق جنگ، مانند تفکیک نظامیان از غیر نظامیان، نا دیده انگاشته شده و حمله به غیر نظامیان
ضرورتواژه ضرورت در لغت ،منطق و فلسفه کاربرد دارد
نظامی خوانده شده است.
بر این اساس، مفهوم «جنگ مطلق» پدید آمده است که در آن بدون هیچ گونه محدودیتی، به دشمن جنگی
صدمهصَدْمَه:برخورد شدید جسمی سخت با جسمی دیگر، همچون برخورد انسانی بر اثر دویدن و مانند آن با انسانی دیگرلسان العرب، واژه «صدم»==معنای صادم و مصدوم==به فرد صدمه زننده «صادم» و به فرد صدمه دیده «مصدوم» گویند
وارد می‌شود تا به پیروی از
ارادهخواستن و همّت و اراده، آن قدر مهم است که گفته شده، خواستن، توانستن است، یعنی این که اگر کسی علاقمند به انجام کاری باشد در مقابل سختی ها و مشقت های آن مقاومت می کند، پس گویا که از همین الان به مقصد و مقصودش رسیده است
طرفِ پیروز تن دهد.
[۵۷] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۸، ۱۳۷۵ ش.
[۵۸] کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۴۴ـ۴۶، ۱۳۷۵ ش.


ب) «جنگ» از دیدگاه اسلامی



برای عمیق دیدگاه
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
در باره جنگ، بررسی مقوله جنگ پیش از اسلام در میان عرب جاهلی و نیز ادوار مختلف پس از آن ضروری است.

← «جنگ» نزد عرب دوره جاهلی


مردم
عربلفظ اعراب در موارد متعددی در قرآن بیان شده است و معارفی را در ذیل آن آمده است
در دوران جاهلیت به زندگی قبیله ای و شرایط جغرافیایی محیط زیستشان، گونه ای عصیان گری داشتند و همواره از
اطاعتفرمان بردن را اطاعت گویند
از
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
یا
سیاستیاصلاح و تدبیر (اداره امور) کشور در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی را سیاست گویند
خاص سر باز می‌زدند. آنان برای
ریاستبه بزرگ و سرور قوم یا ملّتى که در امور خود به وى رجوع و از او اطاعت مى‏کنند رئیس گویند
به
رقابترقابت در علم اقتصاد بین فروشندگان در تلاش برای دستیابی به اهدافی چون سود فزاینده، سهم بازار، و حجم فروش از طریق تغییر دادن عناصر ترکیب بازاریابی انجام می‌گیرد
و حتی با خویشاوندان خود به
معارضهمعارضه، اقامه دلیل بر خلاف ادعای مستدل، بعد از اقامه دلیل توسط مستدل می باشد
می‌پرداختند.
فراوانی واژگان مربوط به جنگ و
وسایل جنگیابزار جنگ به معنی ادوات ساخته شده برای نبرد می باشد
در
ادبیات عربادبیات عرب در حقیقت به متون نظم و نثری که به زبان عربی نگاشته شده باشد می‌گویند
، خصوصاً
اشعارشعر سخنی ادبی و غالباً موزون و داراى قافیه که بیان کننده عواطف و تخیل گوینده است؛ از آن به مناسبت در بابهاى طهارت، صلات، صوم، حج و تجارت سخن گفته‏اند
و نوشته های بر جای مانده در پاره ای منابع
بابلیبابل (ببل) شهرى در هشتاد و پنج کیلومترى جنوب بغداد نزدیک شهر حله هست؛ عنوان بابل به مناسبت در باب صلات آمده است
و آشوری، نیز این موضوع را تأیید می‌کند.
[۵۹] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۱۵۰ـ۱۵۱.
[۶۰] جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۳۹۹ـ۴۰۴، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
[۶۱] جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۱۷ـ ۴۱۸، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
[۶۲] جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۲۲ـ۴۲۳، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
[۶۳] حسین حاج حسن، حضاره العرب فی عصر الجاهلیه، ج۱، ص۱۰۶ـ ۱۱۸، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴.

انتقام جویی از جمله فضائل کهن اعراب و موجب آن‌ها و خون خواهی،
قانونقانون در اصل کلمه‌ای است یونانی به معنی قاعده که وارد زبان عربی شده، معرّب گردیده و از عربی به فارسی راه یافته است
برتر
صحراصحرا، دشت و بیابان است
به شمار می‌رفت.
[۶۴] توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، ج۱، ص۶۸ـ۶۹، مونترال ۱۹۶۶.

دست یابی به امکانات مالی، مانند
آذوقهبه غلات، حبوبات و دیگر موادّ غذایی گردآوری شده در منزل جهت مصرف سالانه آذوقه اطلاق می‎شود و از آن به مناسبت در بابهای خمس، تجارت و حدود سخن رفته است
و نیروی کار ارزان با به
بردگیبردگى غلامي يا کنیز بودن را گويند
کشیدن نیروهای دشمن، دیگر مهم جنگ در میان اقوام عرب بود.
[۶۵] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۱.
[۶۶] حسین حاج حسن، حضاره العرب فی عصر الجاهلیه، ج۱، ص۱۰۷، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴.

برای جنگ از نیز استفاده می‌شد و حتی جنگاوران معمولاً از
طبقاتطبقه در اصطلاح جماعتی را گویند كه معمولاً همسال و در ملاقات مشایخ با یكدیگر، هم عصر و شریك باشند
پایین
جامعهجامِعه، کتـابـی نـام‌بـردار در روایـات شیعه ، بـه امـلای رسول‌الله (ص) و خط امیرالمؤمنین علی (ع) است
استخداماستخدام:به معنای به خدمت گرفتن کسى، خدمتکار گزیدن است
می‌شدند و چون تنها انگیزه آنان درآمد بود، در موارد بسیاری از کارزار می‌گریختند.
[۶۷] جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۰۴ـ۴۰۵، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.

بر پایه این
واقعیت هاواقعیت در فارسی به معنای اصالت داشتن واقع و عبارتست از آنچه حصول دارد
، مفهوم پاره ای از مَثَل های متداول در میان
عربلفظ اعراب در موارد متعددی در قرآن بیان شده است و معارفی را در ذیل آن آمده است
، مانند اینکه «
استقبالاستقبال در پیش رو قرار دادن چیزی و پیشواز رفتن به کار رفته است
از
مرگمرگ یعنی انتقال از دنیا به آخرت
از پشت کردن به دشمن برتر است»، بهتر می‌شود.
[۶۸] جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۰۲، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.

جنگ نمادی از ساختار اجتماعی اعراب بود، مگر در مواردی که میان دو یا چند قبیله توافق نامه
صلحیصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
منعقد شده بود
[۶۹] دائرة المعارف جهان اسلام، چاپ دوم، ذیل "Harb, war"
.

← «جنگ» ازصدراسلام‌ تاپایان‌ خلافت‌ عباسی‌


اسلام توسل به زور را نپذیرفت و تنها جنگ در راه خدا یا
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
را اعلام کرد.

←← دیدگاه پیامبر اکرم به مقوله جنگ


صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بسیاری از
مفاهیمدلالت باواسطه و غیرمطابقی کلام را مفهوم گویند
و ارزش های اخلاقی رایج در عصر جاهلی را تغییر داد و کوشید از جنبه های مثبت
فرهنگبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
عربی به سود اهداف و آرمان های
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
بهره گیرد.
[۷۰] توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، ج۱، ص۷۴ـ۱۰۴، مونترال ۱۹۶۶.

آن حضرت هدف از
بعثتبعثت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) یا برانگیخته شدن آن حضرت به مقام رسالت، مهم‌ترین فراز از تاریخ اسلام است که به عنوان حادثه‌ای بس بزرگ و عظیم نقش مهم و تأثیرگذاری در سرنوشت انسان‌ها داشته است
خویش را کامل کردن بنیادهای
اخلاقاخلاق، جمع خلق به معنای خصلت‌های نفسانی انسان اعم از فضائل و رذائل است
نیک اعلام نمود
[۷۱] احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۱۵، ص۲۵۲، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
[۷۲] حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۱، ص۱۸۷، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
و کوشید با تشویق یاران خویش به کسب و کار و به دست آوردن روزی حلال، انگیزه درآمد یافتن از راه جنگ را از میان ببرد.
[۷۳] محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۳، ص۹،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
[۷۵] علی بن ابوبکر هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج۱۰، ص۲۹۱، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.

در
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
،
مسلمانانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
به ،
دوستیرفاقت و برقرار کردن ارتباط عاطفی با یکدیگر را دوستی (دوست داشتن، محبّت) گویند
و
صلح کردنصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
با
برادرانبرادر، فرد مذکری است که از طرف پدر و مادر یا یکی از والدین با شخص مشترک باشد که از آن در بابهاى طهارت، صلات، نکاح،اطعمه و اشربه،ارث و شهادات آمده است
و نیز مخاصمه نکردن با غیر مسلمانان
تشویقتشویق (ترغیب؛ تحریض‌) به ایجاد شوق و رغبت به کارى در انسان گفته می شود
شده اند.
[۸۱] حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۱۹۹.
[۸۲] حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۹۱.

برای زدودن روح انتقام جویی و جنگ طلبی از
خلقخُلُق به ضم خاء یا خُلْق، جمع اخلاق به‌معنای صورت باطنی انسان است که سیرت نیز نامیده می‌شود
و اعراب، به عنوان نخستین مسلمانان، بسیار کوشید، از جمله در سراسر دوران
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
به جنگ و درگیری رضایت نداد و به دستور الهی در برابر
آزاراز عنوان آزار در منابع فقهی به معنای اذیت استفاده شده است و از آن در بابهای صلات، صوم، حج و صید و ذباحه به مناسبت سخن رفته است
و اذیت
مشرکاندر قرآن کریم به مناسبت‌های مختلف از مسئله «شرک» و «مشرکان» سخن به میان آمده است و در آیات متعددی از آنها سخن گفته شده است
، یاران خود را به خویشتن داری و خود داری از جنگ سفارش کرد.
پس از
هجرتهجرت_ که از آن به مهاجرت نیز تعبیر شده_ به معنای جدایی است
، که مشرکان آزار مسلمانان را از
حدحدّ یکی از اقسام احکام، در اسلام است
گذراندند، خدا به مسلمانان
اجازهاجازه به معنی اظهار رضایت و صدور جواز انجام عمل یا روی دادن حالتی می باشد
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
داد تا از
حقوقحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
مشروع خویش
دفاعدفاع به معنای دفع کردن مهاجم است
کنند و از انواع جنگ، تنها جنگ در راه خدا مشروع اعلام شد؛ یعنی، جنگ با انگیزه های خدا پسندانه مانند دفاع از مظلومان، سرکوب کردن
فتنهفتنه در کلام عرب به معنای ابتلاء و امتحان است و در ریشه آن آزمایش برای تعیین ماهیت چیزی نهفته شده است
و دفاع از اسلامی نه برای رسیدن به اهدافی چون کشور گشایی،
انتقامانتقام از ماده"نقم" به معنای انکار یک چیز و عیبگیری از آن است
، ستم و برتری جویی.
[۹۰] ۵۹، وهبه مصطفی زحیلی، ج۱، ص۵۵، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

در اسلام اصل بر مصالحه و سازش است و توسل به زور و جنگ حالتی اضطراری به شمار می‌رود.
[۹۱] محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۹،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
[۹۲] محمدبن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج، ج۴، ص۲۱۰، مع تعلیقات جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
[۹۳] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۹۰، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

طبق
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
۶۱
سوره انفالاین سوره [http://lib
، که به جنگ بدر اشاره دارد،
[۹۵] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۷۱.
[۹۶] طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۴۲۲.
مسلمانانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
در صورت تمایل دشمن به پذیرش
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
مکلف شده اند.
همچنین خداوند به مسلمانان دستور داده است که با فراهم آوردن نیرو و ، که موجب
ترسبیم از وقوع امری ناخوشایند را ترس می گویند و از آن به مناسبت در بابهایی همچون طهارت، صلات، صوم، حج، حدود و دیات یاد شده است
دشمنان می‌شود، از جنگ پیش گیری کنند و از سوی دیگر پیامبر اکرم
[۹۸] «درآمدی بر صلح نامه های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، تاریخ اسلام، سال ۱، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۹).
را
رحمتمقابل غضب را رحمت گویند
برای جهانیان خوانده و از او خواسته که مردم و
اهل کتابمقصود از اهل کتاب، پیروان مذاهب و ادیانی می‌باشند که پیامبر آنان دارای کتابی بوده است که از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها به او وحی شده باشداز آن در بسیاری از باب‌های فقهی مانند طهارت، صلات، جهاد، نکاح و صید و ذباحه، از جهات مختلف بحث شده است
را به بهترین شیوه، یعنی با
بحثگفتگو و آوردن دلیل برای اثبات موضوع مورد نظر را بحث می‌گویند
و گفتگو و
حکمتحکمت مصلحت یا مفسده موجود در فعل است
و موعظه نیکو، به راه خدا (سبیلِ ربِّک) دعوت نماید.

←← رد اتهام جنگ‌طلبی به پیامبر


برخی مستشرقان، با تفکیک وقایع دوران
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
از
مدینهمدینه یکی از شهرهای اصلی کشور عربستان هست
، بر آن‌اند که جنگْ گریزی پیامبر در
دوراندوران یکی از طرق کشف علت حکم شرعی در قیاس فقهی است
مکه ناشی از ضعف بنیه نظامی او بوده است و بدون توجه به
ماهیتماهیت به معنای حقیقت شیء ، یا پاسخ سؤال از چیستی شیء می‌باشد
رسالت آن حضرت، خواسته‌اند از وی چهره ای جنگ طلب بسازند و چنین بنمایند که اسلام به زورِ
شمشیرشمشير ابزارى تیز و برنده كه در قدیم بيشتر در جنگ به كار مى‏رفته است
گسترش یافته است.
[۱۰۲] کارل بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج۱، ص۸۰، نقله الی العربیه نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹.
[۱۰۳] شارل لوئی دو سکوندا مونتسکیو، روح القوانین، ج۱، ص۶۷۱، ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران ۱۳۶۲ ش.
[۱۰۴] مجید خدوری، جنگ و صلح در قانون اسلام، ج۱، ص۵۳، نیویورک ۱۹۷۹.

همچنین شماری از آنان، با توجه به حملات مسلمانان به کاروان های
تجاریتجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است
مشرکان مکه که به انگیزه بخشی از اموال مصادره شده خود در ابتدای
هجرتهجرت_ که از آن به مهاجرت نیز تعبیر شده_ به معنای جدایی است
صورت می‌گرفت، نسبت های ناروایی به آن حضرت داده اند
[۱۰۵] کارل بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج۱، ص۵۶، نقله الی العربیه نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹.
[۱۰۶] دائرةالمعارف جهان اسلام، ذیل ماده "Ghazw" Harb, war.

شواهد نشان می‌دهد که آن حضرت، در پی گسترش قلمرو جغرافیایی اسلام با جنگ، آن گونه که در زمان خلفای نخستین عصر فتوحات روی داد، نبود و بر پا داشتن چنین جنگ‌هایی از جمله اهداف اصلی آن حضرت نبود،
[۱۰۷] محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
[۱۰۸] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۳ـ ۱۰۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
زیرا سیزده سال در مکه با مسالمت مردم را به اسلام دعوت کرد و همین شیوه را در مدینه نیز ادامه داد و اگر سرکشی‌ها و منازعات مشرکان و طاغیان نبود، این روند ادامه می‌یافت.
[۱۰۹] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۴، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

آنچه، به دلالت
وحی«وحی به معنای اشاره سریع است و به همین جهت به کارهای سریع وحی گفته می‌شود و به سخنان رمزی و آمیخته با کنایه که با سرعت رد و بدل می‌گردد نیز این واژه اطلاق می‌گردد که گاه با اشاره و گاه با کتابت حاصل می‌شود
، برای آن حضرت اهمیت داشت، تحول در نظام
اخلاقیاخلاق، جمع خلق به معنای خصلت‌های نفسانی انسان اعم از فضائل و رذائل است
و
اعتقادیاعتقاد به معنی باور قلبی داشتن است
مردم بود و همیشه نگران بود که آنان به خلق و خوی
جاهلیروزگار عرب پیش از اسلام را زمان جاهلیت می گویند و از آن به مناسبت در برخى ابواب فقه سخن رفته است
بازگردند.
[۱۱۰] عبدالرزاق بن همام صنعانی، المصنَّف، ج۷، ص۴۶۴، چاپ حبیب الرحمان اعظمی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

در
آیاتینماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
که در آن‌ها جنگ در شرایط ویژه ای برای
مؤمنانمؤمن کسی است که به خدا ایمان دارد و این ایمان باعث آرامش او می‌گردد
روا شمرده شده، مراد جنگ دفاعی است و تصمیم پیامبر به جنگ، در شرایط
اضطراریاضطرار یکی از عناوین ثانویه در فقه شیعی است که بخاطر آن حکم اولیه برداشته می شود و اضطرار گاهی درفعل و گاهی در ترک امری می باشد ==تعریف اضطرار== اضطرار به بيم از زيان غير قابل تحمّل نسبت به فعل يا ترك گفته می شود ==تعریف اضطرار از دیدگاه فقها== اضطرار بنابر مشهور عبارت است از بیم عقلایی ((نه صِرف پندار)) از رسيدن زيانى كه معمولاً قابل تحمّل نيست نسبت به فعل يا ترك كارى؛ خواه نسبت به خودش يا فردى كه حفظ او بر انسان واجب است
صورت گرفته است.
شأن نزولشأن نزول آیات قرآن، یعنی دانستن موجبات نزول آیات قرآنی است
این آیات نیز به همین نکته
دلالتواژه دلالت به دو معنی به کار رفته است: ۱
دارد.
[۱۱۶] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۹۰ـ ۹۲.
[۱۱۷] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۷۳.
[۱۱۸] طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۳۲۰ـ۳۲۱.
[۱۱۹] طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۴۹۰ـ ۴۹۱.
[۱۲۰] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۷، ص۳۸۰ـ۳۸۲، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
[۱۲۱] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۲، ص۶۸ـ۶۹، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
[۱۲۲] طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۶۰.

این قبیل آیات به
مشرکانیدر قرآن کریم به مناسبت‌های مختلف از مسئله «شرک» و «مشرکان» سخن به میان آمده است و در آیات متعددی از آنها سخن گفته شده است
مربوط می‌شود که خود را با پیامبر اکرم شکستند.
در تمام جنگ های زمان همواره
آغازگرآغاز به حالتی در مقابل پایان گفته می شود
جنگ و
فتنهفتنه در کلام عرب به معنای ابتلاء و امتحان است و در ریشه آن آزمایش برای تعیین ماهیت چیزی نهفته شده است
مشرکان و
کفارکافر یا همان فاعل کفر به معنی فردی است که ایمان ندارد
بودند.
[۱۲۳] محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
[۱۲۴] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۳ـ۱۰۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

استناداستناد یعنی تکیه دادن و استدلال کردن و از آن به مفهوم نخست در بابهای طهارت، صلات، حج، اطعمه و اشربه و حدود و به مفهوم دوم در سراسر فقه، هم برای اثبات احکام شرعی، هم برای اثبات دعاوی در دادگاه و هم برای اثبات موضوعات احکام سخن رفته است
به برخی آیات و احادیث،
[۱۳۰] محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۸، ص۵۰،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
[۱۳۱] حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۸، ص۲۰۶، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
که ظاهراً بر تجویز جنگ ابتدایی با مشرکان و آغازگر جنگ بودن دلالت دارند، بدون توجه به مفاد
ادلهدلیل همان مستند حکم شرعی است
دیگر ــ از جمله آیاتی که جنگ را به حمله نظامی دشمن،
ظلمظلم یکی از رذایل اخلاقی و مذموم است
و تعدی به مسلمانان یا فرونشاندن فتنه کرده‌اند ــ نادرست است.
[۱۳۶] محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
[۱۳۷] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
[۱۳۸] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.


←← مهم ‌ترین دلایل گسترش اسلام


به علاوه، همچنان که شماری از محققان اسلام شناسی گفته اند، یکی از مهم ‌ترین دلایل گسترش اسلام، نظام
اخلاقیاخلاق، جمع خلق به معنای خصلت‌های نفسانی انسان اعم از فضائل و رذائل است
و
اعتقادیاعتقاد به معنی باور قلبی داشتن است
و
حقوقیحقوق، از مهم ‌ترین شاخه های علوم اجتماعی که به مطالعه قواعد حاکم بر روابط میان اشخاص (حقیقی و حقوقی) در عرصه جامعه می‌پردازد
این و ابتنای آن بر
صداقتراست‌گویی از اعمال نیکوی انسانی و نزد دین و خرد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است
و پاکی فردی و و
عدالت اجتماعیعدالت اجتماعی از اصطلاحات علوم اجتماعی و علوم سیاسی است و همواره آرزوی انسان بوده است
بود که در آن روزگار برای اقوام سرزمین های
فتح شدهفتح نام چهل و هشتمين سوره قرآن کریم می‌باشد
، مانند
ایرانیانایران هجدهمین کشور جهان از نظر وسعت است و مساحت آن یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومترمربع است
که دارای نظام طبقاتی بودند، جاذبه بسیار داشت.
علاوه بر این، بسیاری از لشکر کشی های صدر اسلام به جنگ منتهی نشد و با مصالحه پایان پذیرفت.
[۱۳۹] گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۶، ترجمه هاشم حسینی، تهران ۱۳۶۴ ش.
[۱۴۰] آن کاترین لمبتون، مالک و دهقانی در ایران: مطالعه از تصرف اراضی و مدیریت درآمد حاصل از زمین، ج۱، ص۱۷، لندن ۱۹۵۳.
[۱۴۱] آندره میکل، الاسلام و حضارته، ج۱، ص۹۰ـ۹۳، ترجمه زینب عبدالعزیز، صیدا) ۱۹۸۱).
[۱۴۲] عبدالحسین زرین کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ج۱، ص۱۵۸ـ۱۵۹، تهران ۱۳۸۰ ش.
[۱۴۳] نعمت الله صفری فروشانی، «درآمدی بر صلح نامه های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، ج۱، ص۵۰ به بعد، تاریخ اسلام، سال ۱، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۹).

این محققان
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
را دین
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
و
دوستیرفاقت و برقرار کردن ارتباط عاطفی با یکدیگر را دوستی (دوست داشتن، محبّت) گویند
شناخته‌اند و از جمله روش مسالمت آمیز
مسلمانانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
فاتح اسپانیا را در برابر آیین مسیحیت، یکی از مهم ‌ترین
عواملعامل در چند معنی آمده است
تسهیل استیلای آنان بر آن و گسترش اسلام دانسته اند
[۱۴۴] توماس واکر آرنولد، موعظه از اسلام: تاریخ انتشار دین اسلام، ج۱، ص۴۷ـ ۴۸، لندن ۱۹۸۶.
[۱۴۵] توماس واکر آرنولد، موعظه از اسلام: تاریخ انتشار دین اسلام، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، لندن ۱۹۸۶.
بوازار، ص ۲۱۸ـ۲۱۹؛.
[۱۴۶] ظافر قاسمی، الجهاد و الحقوق الدولیه العامه فی الاسلام، ج۱، ص۲۱۵ـ ۲۱۸، بیروت ۱۹۸۲.

اگر مردم در سرزمین های اسلامی به زور و
تهدیدتهدید به معنی ترسانیدن کسی به وعده انجام دادن کاری علیه او یا متعلّقاتش است
شمشیرشمشير ابزارى تیز و برنده كه در قدیم بيشتر در جنگ به كار مى‏رفته است
اسلام آورده بودند، پس از
ضعفضعف به دو معنای ناتوانی جسمی و از حالات حدیث به لحاظ سند ( حدیث ضعیف ) می‌باشد
دولت اسلامی در قرن هفتم و از میان رفتن خلافت عباسی و تسلط مغولان بر ممالک اسلامی باید بسیاری از آنان، با
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
، را رها می‌کردند، در حالی که نه تنها بر خود باقی ماندند، بلکه
حاکمانبه انشاء کننده حکم حاکم می‌گویند
جدید نیز به اسلام متمایل شدند.
[۱۴۷] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۷۷، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.


←← نحوه تعامل امیرالمومنین با مقوله جنگ


در زمان
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
علیه‌السلام، جنگ های داخلی مسلمانان ناشی از بازگشت شماری از مسلمانان به برخی ارزش های ناپسند دوران جاهلی بود که در زمان خلفای پیشین، به ویژه عثمان، زمینه آن فراهم شده بود.
اصلی جنگ افروزان از
معارضهمعارضه، اقامه دلیل بر خلاف ادعای مستدل، بعد از اقامه دلیل توسط مستدل می باشد
با آن حضرت، فزون خواهی های بی جا و در برابر
سیرهسیره به سیرت و روش عملى گفته می شود
عدالت خواهانه ایشان بود، همچنان که حضرت علی خود تعبیر
قرآنیقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
«» را در مورد آنان به کار برده است.
با این همه، آن حضرت از ابتدا با معارضان خود وارد جنگ نشد، بلکه نخست کوشید به روش گفتگو با آنها، به ویژه با
خوارجخوارج از فرقه‌های مسلمان است
، از جنگ پیش گیری کند، ولی چون از این روش نتیجه نگرفت، مجبور شد به این جنگ‌ها تن دهد.
[۱۴۸] علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۱، ص۶۶ـ ۶۸، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
[۱۴۹] علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۲، ص۲۳۰ـ۲۳۱، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
[۱۵۰] طبری، تاریخ الطبری (لیدن)، ج۱، ص۳۲۷۴ـ ۳۳۶۰.


←← خصوصیات جنگ های بنی‌امیه وبنی‌عباس


جنگ های دوران بنی امیه و
بنی عباسخاندانی حکومتگر از نوادگان عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و بانی برخی اقدامات در حرمین بودند
آمیخته با انگیزه های غیر دینی، مانند کشور گشایی و تحصیل
غنایمغنیمت به معنی فیی‌ء و مالی است که عاید شخص می‏شود
، بود.
در این
دوراندوران یکی از طرق کشف علت حکم شرعی در قیاس فقهی است
، کاربرد روش های
جاهلیروزگار عرب پیش از اسلام را زمان جاهلیت می گویند و از آن به مناسبت در برخى ابواب فقه سخن رفته است
در مورد
استخداماستخدام:به معنای به خدمت گرفتن کسى، خدمتکار گزیدن است
افراد در جنگ و
احیایاحیاء، احیاء از صفات فعل خداوند است و به معنای زنده کردن می‌باشد
سنّتدومین منبع استنباط به اتّفاق تمامى فقهاى اسلام، سنّت است
جاهلی جنگ به سبک «غارات» و سوء استفاده از مفهوم
جهادجهاد بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمن اسلام و مسلمانان است
در راه خدا، آموزه های
اصیلاصیل به آنچه که دارای اصالت نسبت به دیگری در چیزی باشد گفته می شود
اسلامی را تحت الشعاع قرار داد.
[۱۵۱] محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۶، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
[۱۵۲] ویلفرد مادلونگ، جانشینی محمد (ص) : مطالعه ای از اوایل خلافت، ج۱، ص۲۸۷، کمبریج ۱۹۹۷.


←← قواعد الزامی و اخلاقی جنگ


مقررات و قواعد و
اخلاقیاخلاق، جمع خلق به معنای خصلت‌های نفسانی انسان اعم از فضائل و رذائل است
جنگ، به ویژه تأکید بر رعایت حقوق انسانی در آن، در
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
و
حدیثحدیث اصطلاحا كلامی است كه حاكی قول یا فعل یا تقریر معصوم (ع) باشد و بر آن خبر و سنت و روایت نیز اطلاق شدهشیخ بهائی در وجیزه فرموده الحدیث كلام یحكی قول المعصوم او فعله او تقریره
و به تبع آن در منابع فقهی مطرح شده که از مهم ‌ترین آنهاست:
۱) آغازگر حمله نبودن در صحنه ،
۲) از بی احترامی به اجساد دشمنان و منع
مثله کردنمثله بمعنای بریدن اعضای بدن برای شکنجه دادن است
آنها،
۳) پرهیز از کشتن سالخوردگان و
زنانزن مقابل مرد است
و
کودکاندر این مقاله واژه «کودک» از جهت لغوی و فقهی و حقوقی مورد بررسی قرار گرفته است
و ،
۴) حفظ
حرمتحرمت به معنی حرام بودن است
،
۵) خودداری از مسموم کردن
آببه آنچه آب نامیده شود، هر چند به طور مَجاز آب گفته می‌شود
و طبیعت مورد استفاده دشمن و محروم نساختن وی از آب،
۶)
اجتناباجتناب: به معنای دورى گزیدن است
از قطع
درختاندرخت‏ ، به هر آنچه که از زمین بروید و دارای جسه نسبتا بزرگی بوده و از ریشه و ساقه و شاخه تشکیل شده باشد اطلاق می شود
،
۷) نکشتن
حیواناتحیوان، واژه ای عربی که بر هرگونه ذی روح اطلاق می شود و انسان را نیز، که او را حیوان ناطق می‌خوانند، در بر می گیرد
،
۸)
آلوده نکردنآلوده یا کثیف به شیئ پلیدى گرفته اطلاق می شود
آب یا غذای دشمن ،
۹) پرهیز از
خیانت‏خیانت مقابل امانت است
کردن به دشمن.
رعایت این نکات در صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و علیه‌السلام بارها گزارش شده است.
[۱۵۳] علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۳، ص۴۵۳، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
[۱۵۴] ابن فراء، الاحکام السلطانیه، ج۱، ص۴۳، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۵۵] حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۵۸.
[۱۵۶] محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۷۹ـ۸۲، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
[۱۵۷] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۶ـ۱۷، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

همچنین نقل شده است که
تعیینتعیین یعنی متمایز کردن چیزى از غیر آن بوسیله خصوصیتی که در او است
فردی در منازعات مسلمان که بر رفتار سربازان نظارت و در صورت لزوم، آنان را می‌کند، امری متداول بوده است.
[۱۵۸] حسین حاج حسن، حضاره العرب فی صدر الاسلام، ج۱، ص۲۱۰ـ۲۱۱، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

شیوه با اسیران و مجروحان جنگی و چگونگی تقسیم
غنایمغنیمت به معنی فیی‌ء و مالی است که عاید شخص می‏شود
نیز به تفصیل در منابع اسلامی مطرح شده است.
[۱۶۰] محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۱۲۰ـ۱۳۲، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
[۱۶۱] محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۱۴۷ـ ۲۲۷، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
[۱۶۲] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۴۰۴ـ ۴۷۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
[۱۶۳] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۵۴۹ ـ ۶۳۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.


← اقسام جنگ در اسلام


بنابر برخی منابع فقهی، جنگ با غیر مسلمانان بر دو قسم است: جنگ با
کفارکافر یا همان فاعل کفر به معنی فردی است که ایمان ندارد
و جنگ با
اهل کتابمقصود از اهل کتاب، پیروان مذاهب و ادیانی می‌باشند که پیامبر آنان دارای کتابی بوده است که از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها به او وحی شده باشداز آن در بسیاری از باب‌های فقهی مانند طهارت، صلات، جهاد، نکاح و صید و ذباحه، از جهات مختلف بحث شده است
.
تفاوت این دو قسم آن است که
انعقادبسته شدن، مقابل انحلال را انعقاد می‌گویند که مراد از انعقاد به لحاظ متعلّق آن (عقد، عبادت و نطفه) مختلف است و در بیشتر بابها، اعم از عبادات، عقود، ایقاعات و احکام به کار رفته است
قرارداد ذمه با کافران، برخلاف اهل کتاب، ممکن نیست.
[۱۶۴] حسن بن یوسف علامه حلّی، تذکره الفقهاء، ج۹، ص۴۶ـ ۴۸، قم ۱۴۱۴.
[۱۶۵] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۰ـ ۱۰۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

جنگ های داخلی مسلمانان نیز به جنگ با مرتدان، و تقسیم شده است.
[۱۶۶] علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، ج۱، ص۹۵، بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
[۱۶۷] وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۵۹ـ۶۰، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.

وقوع جنگ با هریک از این تابع شرایط و
احکام\'\'\'احکام\'\'\' به مجموعه دستورالعمل‌هایی گفته می‌شود که یک دین برای پیروان خود وضع می‌کند
خاصی است.
[۱۶۸] علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، ج۱، ص۹۵ـ۱۰۹، بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
[۱۶۹] ابن فراء، الاحکام السلطانیه، ج۱، ص۵۱ـ، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

به تصریح آیه ۹
سوره حجراتسوره حجرات از سوره های قرآن کریم است
، هنگام وقوع جنگ میان دو گروه
مسلمانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
، وظیفه دیگر مسلمانان آن است که میان متخاصمان، بر پایه
عدالتعدالت، یعنی نهادن هر چیزی به جای خود و لفظی است که با معنایی وسیع در کلیه شؤون آدمی حضور مؤثر دارد
،
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
برقرار نمایند و اگر یک طرف از دست برندارد، باید تا زمانی که دست از
ظلمظلم یکی از رذایل اخلاقی و مذموم است
و سرکشی برنداشته، با او بجنگند و چون پایان دادن به جنگ را پذیرفت،
صلحصلح یکی از اقسام عقود می‌باشد
را برقرار کنند.

فهرست منابع



(۱) علاوه بر قرآن.
(۲) ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون.
(۳) ابن فراء، الاحکام السلطانیه، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴) افلاطون، جمهوری، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۵۳ ش.
(۵) علی باقری، کلیات و مبانی استراتژی و جنگ، (تهران) ۱۳۷۰ ش.
(۶) محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۷) کارل بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، نقله الی العربیه نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹.
(۸) احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
(۹) جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
(۱۰) حسین حاج حسن، حضاره العرب فی صدر الاسلام، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
(۱۱) حسین حاج حسن، حضاره العرب فی عصر الجاهلیه، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴.
(۱۲) حرّعاملی، وسائل الشیعة.
(۱۳) محمدبن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج، مع تعلیقات جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
(۱۴) محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
(۱۵) شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
(۱۶) وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
(۱۷) عبدالحسین زرین کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران ۱۳۸۰ ش.
(۱۸) نعمت الله صفری فروشانی، «درآمدی بر صلح نامه های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، تاریخ اسلام، سال ۱، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۹).
(۱۹) عبدالرزاق بن همام صنعانی، المصنَّف، چاپ حبیب الرحمان اعظمی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲۰) محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، تهران ۱۳۷۳ ش.
(۲۱) طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن.
(۲۲) طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
(۲۳) طبری، تاریخ الطبری (لیدن).
(۲۴) طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن.
(۲۵) حسن بن یوسف علامه حلّی، تذکره الفقهاء، قم ۱۴۱۴.
(۲۶) علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
(۲۷) ظافر قاسمی، الجهاد و الحقوق الدولیه العامه فی الاسلام، بیروت ۱۹۸۲.
(۲۸) محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۲۹) کلینی، الکافی.
(۳۰) وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.
(۳۱) ایگناس گولدتسیهر، العقیده و الشریعه فی الاسلام، نقله الی اللغه العربیه و علق علیه محمد یوسف موسی، عبدالعزیز عبدالحق، و علی حسن عبدالقادر، بیروت ۱۹۴۶.
(۳۲) گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب، ترجمه هاشم حسینی، تهران ۱۳۶۴ ش.
(۳۳) علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
(۳۴) محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، تهران ۱۳۷۳ ش.
(۳۵) شارل لوئی دو سکوندا مونتسکیو، روح القوانین، ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۳۶) آندره میکل، الاسلام و حضارته، ترجمه زینب عبدالعزیز، صیدا (۱۹۸۱).
(۳۷) محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
(۳۸) حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
(۳۹) علی بن ابوبکر هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۴۰) کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، در مجموعه مقالات حقوق جنگ، گردآوری و ترجمه حسین شریفی طرازکوهی، تهران: دانشگاه امام حسین (ع)، ۱۳۷۵ ش.
(۴۱) توماس واکر آرنولد، موعظه از اسلام: تاریخ انتشار دین اسلام، لندن ۱۹۸۶.
(۴۲) مارسل ابوازار، اومانیسم از اسلام، پاریس ۱۹۷۹.
(۴۳) کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
(۴۴) خوان ریکاردو کول، فضای مقدس و جنگ مقدس: سیاست، فرهنگ و تاریخ شیعه، لندن ۲۰۰۲.
(۴۵) فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
(۴۶) دائرةالمعارف جهان اسلام، "Ghazw" توسط ت م جانستون، "Harb, war I: Legal aspect" توسط مجید خدوری.
(۴۷) توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، مونترال ۱۹۶۶.
(۴۸) امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
(۴۹) مجید خدوری، جنگ و صلح در قانون اسلام، نیویورک ۱۹۷۹.
(۵۰) آن کاترین لمبتون، مالک و دهقانی در ایران: مطالعه از تصرف اراضی و مدیریت درآمد حاصل از زمین، لندن ۱۹۵۳.
(۵۱) ویلفرد مادلونگ، جانشینی محمد (ص) : مطالعه ای از اوایل خلافت، کمبریج ۱۹۹۷.
(۵۲) صلح پایدار: جستارهایی در باب آرمان جهان وطنی کانت، مقدمه بومن و لوتس ـ باخمان، کمبریج، ماساچوست: انتشارات MIT، ۱۹۹۷؛

پانویس


 
۱. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۱.
۲. شارل لوئی دو سکوندا مونتسکیو، روح القوانین، ج۱، ص۲۶۹ـ۲۹۱، ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران ۱۳۶۲ ش.
۳. افلاطون، جمهوری، ج۱، ص۹۶، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۴. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۰ـ۲۷۱.
۵. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۵۸.
۶. فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۳، ص۴۴۲، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
۷. فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۴، ص۵۰۰ ـ۵۰۳، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
۸. وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۲۹، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.
۹. صلح پایدار: جستارهایی در باب آرمان جهان وطنی کانت، مقدمه بومن و لوتس ـ باخمان، ج۱، ص۴، کمبریج، ماساچوست: انتشارات MIT، ۱۹۹۷.
۱۰. امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۰، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
۱۱. وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۳۱ـ۳۲، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.
۱۲. امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۵ـ ۱۱۷، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
۱۳. امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۰۸ـ ۱۰۹، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
۱۴. امانوئل کانت، صلح پایدار و مقالات دیگر در سیاست، ص ۱۱۳، تاریخ و اخلاق، تد همفری، ایندیاناپولیس ۱۹۸۳.
۱۵. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۵، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۱۶. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۲۲، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۱۷. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۴، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۱۸. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۹، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۱۹. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۸۴، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۲۰. کارل فون کلازویتس، در باره جنگ، ج۱، ص۱۶۰ـ ۱۶۸، جی.جی. گراهام، ۱۹۹۷.
۲۱. وب گالی، فیلسوفان جنگ و صلح: کانت، ج۱، ص۷۹، کلاؤزِویتس، مارکس، انگلس، تولستوی، ترجمه محسن حکیمی، تهران ۱۳۷۲ ش.
۲۲. شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۲۶، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
۲۳. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۴، تهران ۱۳۷۳ ش.
۲۴. شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۹ـ۱۵، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
۲۵. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۵ـ۴۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
۲۶. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۳ـ۵، تهران ۱۳۷۳ ش.
۲۷. شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۱۶ـ۲۵، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
۲۸. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴۸ـ۷۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۲۹. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۰ـ۲۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۰. علی باقری، کلیات و مبانی استراتژی و جنگ، ج۱، ص۲۹، (تهران) ۱۳۷۰ ش.
۳۱. علی باقری، کلیات و مبانی استراتژی و جنگ، ج۱، ص۳۱، (تهران) ۱۳۷۰ ش.
۳۲. خوان ریکاردو کول، فضای مقدس و جنگ مقدس: سیاست، ص ۱۶۱، فرهنگ و تاریخ شیعه، لندن ۲۰۰۲.
۳۳. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۶، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۴. ایگناس گولدتسیهر، العقیده و الشریعه فی الاسلام، ج۱، ص۱۰۶، نقله الی اللغه العربیه و علق علیه محمد یوسف موسی، عبدالعزیز عبدالحق، و علی حسن عبدالقادر، بیروت ۱۹۴۶.
۳۵. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۴ـ ۵، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۶. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۵ ـ ۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۷. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۲۵ـ ۲۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۸. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۸ـ۱۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۳۹. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۲۸ـ۳۰، تهران ۱۳۷۳ ش.
۴۰. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۱۳ـ ۱۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
۴۱. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۳۰ـ۳۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۴۲. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۴۷ـ۶۴، تهران ۱۳۷۳ ش.
۴۳. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۱، ۱۳۷۵ ش.
۴۴. فرهنگ تاریخ اندیشه ها، فیلیپ پ. وینر، ج۳، ص۴۵۱ـ۴۵۶، نیویورک: پسران چارلز اسکریبنر سال ۱۹۷۳.
۴۵. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۲، ۱۳۷۵ ش.
۴۶. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۶ـ ۳۸، ۱۳۷۵ ش.
۴۷. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۸۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۴۸. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۲۴، ۱۳۷۵ ش.
۴۹. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۹۵ـ ۱۰۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۰. شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۷۹ـ۱۴۴، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
۵۱. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۱۱۱ـ ۲۳۸، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۲. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۱۵ـ۱۳۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۳. محمود مسائلی و عالیه ارفعی، جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۶۲، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۴. شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج۱، ص۲۰۳ـ۲۱۱، ج ۱، ترجمه علی هنجنی و شیرین نیرنوری، (تهران) ۱۳۶۹ ش.
۵۵. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۴۰ـ۲۵۱، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۶. محمدرضا ضیائی بیگدلی، حقوق جنگ، ج۱، ص۲۵۹ـ۲۶۳، تهران ۱۳۷۳ ش.
۵۷. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۳۸، ۱۳۷۵ ش.
۵۸. کریس آو یوکنیک و روژه نورمان، مشروعیت خشونت: تاریخچه انتقادی حقوق جنگ، ج۱، ص۴۴ـ۴۶، ۱۳۷۵ ش.
۵۹. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۱۵۰ـ۱۵۱.
۶۰. جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۳۹۹ـ۴۰۴، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۶۱. جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۱۷ـ ۴۱۸، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۶۲. جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۲۲ـ۴۲۳، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۶۳. حسین حاج حسن، حضاره العرب فی عصر الجاهلیه، ج۱، ص۱۰۶ـ ۱۱۸، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴.
۶۴. توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، ج۱، ص۶۸ـ۶۹، مونترال ۱۹۶۶.
۶۵. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۱: مقدمه، ص۲۷۱.
۶۶. حسین حاج حسن، حضاره العرب فی عصر الجاهلیه، ج۱، ص۱۰۷، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴.
۶۷. جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۰۴ـ۴۰۵، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۶۸. جوادعلی، المُفَصَّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۴۰۲، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳.
۶۹. دائرة المعارف جهان اسلام، چاپ دوم، ذیل "Harb, war"
۷۰. توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن، ج۱، ص۷۴ـ۱۰۴، مونترال ۱۹۶۶.
۷۱. احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۱۵، ص۲۵۲، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۷۲. حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۱، ص۱۸۷، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
۷۳. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۳، ص۹،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۷۴. کلینی، الکافی، ج۵، ص۷۷۷۹.    
۷۵. علی بن ابوبکر هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج۱۰، ص۲۹۱، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۷۶. سوره اعراف:آیه ۱۹۹.    
۷۷. سوره ممتحنه:آیه ۸.    
۷۸. سوره کافرون:آیه ۶.    
۷۹. سوره مزمل:آیه ۱۰.    
۸۰. کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۰۷.    
۸۱. حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۱۹۹.
۸۲. حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۹۱.
۸۳. سوره حجر:آیه ۸۵.    
۸۴. سوره حجر:آیه ۹۳-۹۴.    
۸۵. سوره حج:آیه ۳۹.    
۸۶. سوره حج:آیه ۴۰.    
۸۷. سوره بقره:آیه ۱۹۰.    
۸۸. سوره نساء:آیه ۷۴.    
۸۹. سوره نساء:آیه ۷۶.    
۹۰. ۵۹، وهبه مصطفی زحیلی، ج۱، ص۵۵، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۹۱. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۴، ص۹،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۹۲. محمدبن احمد خطیب شربینی، مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج، ج۴، ص۲۱۰، مع تعلیقات جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت: دارالفکر.
۹۳. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۹۰، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۹۴. سوره انفال:آیه ۶۱.    
۹۵. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۷۱.
۹۶. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۴۲۲.
۹۷. سوره انفال:آیه ۶۰.    
۹۸. «درآمدی بر صلح نامه های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، تاریخ اسلام، سال ۱، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۹).
۹۹. سوره انبیاء:آیه ۱۰۷.    
۱۰۰. سوره عنکبوت:آیه ۴۶.    
۱۰۱. سوره نحل:آیه ۱۲۵.    
۱۰۲. کارل بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج۱، ص۸۰، نقله الی العربیه نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹.
۱۰۳. شارل لوئی دو سکوندا مونتسکیو، روح القوانین، ج۱، ص۶۷۱، ترجمه و نگارش علی اکبر مهتدی، تهران ۱۳۶۲ ش.
۱۰۴. مجید خدوری، جنگ و صلح در قانون اسلام، ج۱، ص۵۳، نیویورک ۱۹۷۹.
۱۰۵. کارل بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج۱، ص۵۶، نقله الی العربیه نبیه امین فارس و منیر بعلبکی، بیروت ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹.
۱۰۶. دائرةالمعارف جهان اسلام، ذیل ماده "Ghazw" Harb, war.
۱۰۷. محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
۱۰۸. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۳ـ ۱۰۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۰۹. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۴، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۱۰. عبدالرزاق بن همام صنعانی، المصنَّف، ج۷، ص۴۶۴، چاپ حبیب الرحمان اعظمی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۱۱. کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۷۷.    
۱۱۲. سوره حج:آیه ۳۹-۴۱.    
۱۱۳. سوره انفال:آیه ۱۵-۱۶.    
۱۱۴. سوره انفال:آیه ۶۵-۶۶.    
۱۱۵. سوره توبه:آیه ۵.    
۱۱۶. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۹۰ـ ۹۲.
۱۱۷. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۷۳.
۱۱۸. طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۷، ص۳۲۰ـ۳۲۱.
۱۱۹. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۴۹۰ـ ۴۹۱.
۱۲۰. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۷، ص۳۸۰ـ۳۸۲، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۲۱. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۲، ص۶۸ـ۶۹، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۲۲. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۶۰.
۱۲۳. محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
۱۲۴. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۳ـ۱۰۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۲۵. سوره بقره:آیه ۲۱۶.    
۱۲۶. سوره انفال:آیه ۳۹.    
۱۲۷. سوره توبه:آیه ۲۹.    
۱۲۸. سوره توبه:آیه ۳۶.    
۱۲۹. سوره توبه:آیه ۱۲۳.    
۱۳۰. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۸، ص۵۰،( چاپ محمد ذهنی افندی )، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
۱۳۱. حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۸، ص۲۰۶، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
۱۳۲. سوره بقره:آیه ۱۹۰-۱۹۱.    
۱۳۳. سوره حج:آیه ۳۹.    
۱۳۴. سوره بقره:آیه ۱۹۴.    
۱۳۵. سوره بقره:آیه ۱۹۳.    
۱۳۶. محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۵، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
۱۳۷. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۳۸. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۳۹. گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۶، ترجمه هاشم حسینی، تهران ۱۳۶۴ ش.
۱۴۰. آن کاترین لمبتون، مالک و دهقانی در ایران: مطالعه از تصرف اراضی و مدیریت درآمد حاصل از زمین، ج۱، ص۱۷، لندن ۱۹۵۳.
۱۴۱. آندره میکل، الاسلام و حضارته، ج۱، ص۹۰ـ۹۳، ترجمه زینب عبدالعزیز، صیدا) ۱۹۸۱).
۱۴۲. عبدالحسین زرین کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ج۱، ص۱۵۸ـ۱۵۹، تهران ۱۳۸۰ ش.
۱۴۳. نعمت الله صفری فروشانی، «درآمدی بر صلح نامه های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، ج۱، ص۵۰ به بعد، تاریخ اسلام، سال ۱، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۹).
۱۴۴. توماس واکر آرنولد، موعظه از اسلام: تاریخ انتشار دین اسلام، ج۱، ص۴۷ـ ۴۸، لندن ۱۹۸۶.
۱۴۵. توماس واکر آرنولد، موعظه از اسلام: تاریخ انتشار دین اسلام، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، لندن ۱۹۸۶.
۱۴۶. ظافر قاسمی، الجهاد و الحقوق الدولیه العامه فی الاسلام، ج۱، ص۲۱۵ـ ۲۱۸، بیروت ۱۹۸۲.
۱۴۷. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۷۷، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۴۸. علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۱، ص۶۶ـ ۶۸، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
۱۴۹. علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۲، ص۲۳۰ـ۲۳۱، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
۱۵۰. طبری، تاریخ الطبری (لیدن)، ج۱، ص۳۲۷۴ـ ۳۳۶۰.
۱۵۱. محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۶، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۲، مصر۱۳۶۷.
۱۵۲. ویلفرد مادلونگ، جانشینی محمد (ص) : مطالعه ای از اوایل خلافت، ج۱، ص۲۸۷، کمبریج ۱۹۹۷.
۱۵۳. علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ج۳، ص۴۵۳، نهج البلاغه، شرح محمد عبده، چاپ عبدالعزیز سیدالاهل، بیروت ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳.
۱۵۴. ابن فراء، الاحکام السلطانیه، ج۱، ص۴۳، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۵۵. حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۵۸.
۱۵۶. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۷۹ـ۸۲، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
۱۵۷. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۶ـ۱۷، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۵۸. حسین حاج حسن، حضاره العرب فی صدر الاسلام، ج۱، ص۲۱۰ـ۲۱۱، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۱۵۹. سوره انفال:آیه ۴۱.    
۱۶۰. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۱۲۰ـ۱۳۲، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
۱۶۱. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۱، ص۱۴۷ـ ۲۲۷، ج ۲۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
۱۶۲. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۴۰۴ـ ۴۷۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۶۳. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۵۴۹ ـ ۶۳۵، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۶۴. حسن بن یوسف علامه حلّی، تذکره الفقهاء، ج۹، ص۴۶ـ ۴۸، قم ۱۴۱۴.
۱۶۵. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۱۰۰ـ ۱۰۱، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۶۶. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، ج۱، ص۹۵، بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
۱۶۷. وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۵۹ـ۶۰، دمشق ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۶۸. علی بن محمد ماوردی، الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، ج۱، ص۹۵ـ۱۰۹، بغداد ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
۱۶۹. ابن فراء، الاحکام السلطانیه، ج۱، ص۵۱ـ، چاپ محمد حامد فقی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۷۰. سوره حجرات:آیه ۹.    


منابع



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جنگ»، شماره۵۰۹۰.    



جعبه ابزار