اصل تفکیک قوا
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
اصل تفكيك قوا در
فقه سیاسی برای ایجاد توازن میان
قوای سهگانه و جلوگیری از تمرکز
قدرت و انفصال مطلق تدوین شده است.
این اصل بر تفکیک وظایف و استقلال عملی هر قوه تأکید دارد تا ضمن جلوگیری از دخالت متقابل، هماهنگی لازم حفظ گردد.
تنوع ساختارهای اجرایی در نظامهای سیاسی، منجر به طرح نظریههایی از تداخل تا تفکیک مطلق و نسبی قوا شده است.
هدف نهایی این اصل وضع یک روش سیاسی برای طبقهبندی مسئولیتها و تعادل قدرت در ساختار
حکومت است.
در سازمانها و
تشکیلات حكومتى كه بر اساس نظريه سهگانه بودن قوا، به وجود آمده، اختلافها و تفاوتهاى زيادى ديده مىشود كه طبقهبندى ديگرى را ايجاب مىكند.
بافت تشكيلاتى در برخى از اين كشورهاى به نحوى است كه رياست جمهورى مستقيماً با آراء عمومى انتخاب مىشود.
در برخى از كشورها هم توسط
پارلمان تعيين مىگردد.
در بعضى از كشورها، دستگاه قانونگذاى بر اوضاع مسلط است و در برخى ديگر مانند
بریتانیا و
آلمان غربی قوه اجرائى از قوههاى ديگر نيرومندتر است.
در برخى از كشورها، مانند
امریکا دستگاه قضائى، دستگاه قانونگذارى و
قوه مجریه را زير نظر دارد.
در برخى ديگر
قوه قضائیه مستقيماً از طريق
انتخابات عمومى برگزيده مىشود.
در كشورى ديگر
قوه مقننه اعضاى قوه قضائيه را تعيين مىكنند.
همچنين در بعضى از كشورها رئيس قوه مجريه توان انحلال
مجلس را دارد.
در بعضى ديگر، قوه مجريه توسط پارلمان ساقط مىگردد و نيز قوه مقننه از نظر تصويب و تغيير قوانين، نسبت به قواى ديگر داراى قدرتى است كه در ارزيابى قدرت قواى سهگانه مىتواند توازن و تبادل را مختل سازد.
اصولاً تقسيم قوا به مقننه، مجريه و قضائيه به معنى تساوى قدرت آنها و يا به معنى اعطاى قدرت به ميزان توانائى بر انجام وظائف محوله است و بالاخره رابطه قواى سهگانه بايد چگونه برقرار گردد.
بررسى اين مورد و سؤالهاى ناشى از آن حقوقدانان را به بررسى و يافتن روشى صحيح و شيوهاى مقبول در ايجاد هماهنگى بين قواى سهگانه واداشته است و نظامهاى موجود نيز هر كدام به عنوان راه حلى براى اين مشكل انتخاب شدهاند.
نظريههاى موجود در زمينه تفكيك قوا را مىتوان به ترتيب زير مطرح كرد:
۱. تداخل قوا و نفى تفكيك؛
۲. تفكيك مطلق قوا؛
۳. تفكيك نسبى و تعادل قوا؛
۴. تشكيلات برتر هماهنگكننده.
قبل از آنكه به بحث و بررسى هر كدام از نظريههاى فوق بپردازيم لازم است قبلاً مفهوم صحيحى از تفكيك قوا را ارائه دهيم.
منظور از تفكيك قوا نوعى توازن و تعادل بين قواى سهگانه است تا هر كدام بتواند بدون دخالت و بيرون از نفوذ ديگرى بر انجام وظائف و تحقق اهداف خاص خود قادر گردد و به هيچوجه معنى تفكيك قوا انفصال و پراكندگى و يا حفظ
تساوی و تقارن
مطلق نيست.
در حقيقت منظور از اصل تفكيك قوا، دستيابى به نوعى روش سياسى است كه وظائف و مسئوليتهاى قواى سهگانه را طبقهبندى كرده، از انفصال مطلق و پراكندگى دستگاههاى حاكم و هم از تمركز قدرت جلوگيرى كند.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۳.
