مکتب فقهی شیعه (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مكتب فقهى شيعه، از مباحث مطرح در
فقه سیاسی است.
امامان اهل بیت (ع) منبع اصلی فقه شیعه و احادیث آنان را مرکزیت میدهد.
فقهای شیعه با استناد به اصول خاص، اجتهاد و تدوین مجموعههای حدیثی را ادامه دادند.
نظام فقه در زمان غیبت با کتابهای کلیدی چون «التذكرة» و «اساس الفقه» شکل گرفت.
فکر فقه جعفری، ریشه در دوران پیامبری دارد و تا امروز بهصورت منسجم ادامه دارد.
اجتهاد در زمان معصومین و تدوین اصول احادیث
تاریخچه فقه از زمان غیبت تا فقه جعفری
امتياز اصلى فقه شيعه در منابع فقه و بهويژه در تلقى سنت نبوى است.
احاديث امامان اهل بيت (علیهمالسلام) مهمترين منبع مكتب فقهى شيعه محسوب مىشود.
از سوى ديگر شيعه بهجز كتاب، سنت، اجماع و عقل ادلهاى چون قياس و استحسان و مصالح مرسله را همواره مردود شمرده است.
گرچه فقهاى شيعه نيز همچون فقهاى سنى در استنباط احكام شرعى دچار اختلافنظر شدهاند، ولى استنباط احكام شرعى در فقه شيعه معمولاً داراى نظام خاصى بوده و بهترتيب ويژه و مألوفى انسجام يافته است.
با وجود اينكه براساس اصول مكتب شيعه، در زمان معصوم نيازى به اجتهاد و استنباط احكام شرعى نيست، ولى فقهاى شيعه در زمان امامان معصوم (علیهمالسلام) نيز بنا به تشويق ائمه (علیهمالسلام) دست به اجتهاد زده.
حديث ابان از امام صادق كه فرمود:
«يا ابان يعلم هذا و أشباهه من كتاب الله ما جعل الله فى الدين من حرج، امسح على المراره» يكى از نمونههاى تشويق به اجتهاد در زمان ائمه (علیهمالسلام) مىباشد.
و حتى قواعد اصولى را براى استنباط احكام شرعى به كار بستهاند. (۲) رجوع شود به تأسيسى الشيعة، تأليف علامه سيد حسن صدر، ص ۳۱۰.
فقهاى شيعه در عصر ائمه (علیهمالسلام) بيشتر به تدوين اصول احاديث پرداختهاند كه مجموع اين احاديث يك بار در چهارصد مجلد و بار ديگر در چهار مجموعه (اصول كافى، من لا يحضره الفقيه، تهذيب الاحكام، و استبصار) گردآورى شده است.
فقه به مفهوم اصطلاحى آن نزد شيعه عمدتاً از زمان غيبت امام معصوم (علیهالسلام) آغاز شده است و كتاب التذكره باصول الفقه نخستين گام مهمى است كه توسط شيخ مفيد در نيمه دوم سده چهارم هجرى برداشته شده است.
گرچه قبل از وى فقهائى چون ابن ابى عقيل در كتاب المستمسك بحبل آل الرسول و محمد بن جنيد معروف به اسكافى در كتاب النصرة لاحكام العترة به تدوين مباحث فقهى بر اساس شيوه اهل بيت همت گمارده بودند، ولى شيخ مفيد و از آن پس سيد مرتضى از آن جهت آوازه بيشتر يافتند كه مباحث فقهى را بر اساس قواعد مدون علم اصول فقه بنا نهادند و اين شيوه در مكتب شيخ طوسى انسجام و ارتقاء و استحكام بيشترى يافت.
برخى از نويسندگان محقق مانند علامه سيد حسن صدر در كتاب تأسيس الشيعة و علامه حاج آقا بزرگ طهرانى در كتاب الذّريعة و استاد مصطفى عبد الرزاق در كتاب تمهيد لتاريخ الفلسفه الاسلاميه و دكتر بنهان در كتاب المدخل للتشريع الاسلامى شيعه را به دليل اهتمام زياد به ضبط علوم اهل بيت عليهم السلام در تدوين فقه، مقدم بر علماء سنى شمردهاند. و كتابهائى چون سنن تأليف ابو رافع (از ياران امير المؤمنين (ع)) و كتاب الخطبة تأليف ابا ذر غفارى و كتاب محمد بن قيس بجلى و كتاب الجامع فى الفقه تأليف ثابت بن أبو هرمز (از اصحاب امام سجاد (ع)) و كتاب جامع ابواب الفقه تأليف على بن حمزه (از اصحاب امام صادق (ع)) از مؤلفات مكتب فقهى شيعه بشمار رفته است. (۱) رجوع شود به مآخذ قبلى و كتاب تاريخ الفقه الجعفرى، تأليف سيد هاشم معروف، ص ۱۳۲ به بعد.
گرچه مكتب فقهى شيعه به دليل استناد بيشتر منابع آن به امام جعفر بن محمد الصادق (ع) فقه جعفرى ناميده شده است ولى فقه شيعه در حقيقت از همان عصر پيامبر (ص) آغاز شده است و فتاواى على عليه السلام نخستين جرقههاى فقه شيعه مىباشد كه پس از تحولات و سير تاريخى خود به مكتب امروز فقهى شيعه منتهى شده است.
(۱) رجوع شود به مآخذ قبلى و كتاب تاريخ الفقه الجعفرى، تأليف سيد هاشم معروف، ص ۱۳۲ به بعد.
•
زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۲، ص ۳۲.
