نیت (مقالهدوم)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نیت قصد و
اراده قلبی برای انجام عمل است که منشا آن
قلب انسان است و
شرط صحت عبادات به شمار میرود. نیت باید مقارن با آغاز عمل باشد و استمرار حکمی آن تا پایان عمل ضروری است.
در عبادات، نیت علاوه بر قصد انجام فعل، باید به
انگیزه اطاعت و قربت به
خدا باشد؛
اخلاص و عدم منافات با انگیزه عبادی شرط صحت عمل است.
نیت در اعمال مختلف مانند
وضو،
غسل،
نماز،
روزه،
اعتکاف،
زکات،
خمس،
حج،
وقف،
کفاره و
نذر شرط است و تعیین نوع عمل یا قصد وجه (وجوب یا استحباب) در برخی موارد
واجب است.
تلفظ نیت لازم نیست و عمدتاً امری قلبی است. همچنین، نیت میتواند شامل داعی یا
انگیزه عمل باشد و استمرار آن از آغاز تا پایان عمل تضمینکننده صحت عبادت است.
نیت: قصد کردن کاری است.
نیت در لغت و عرف عبارت است از اراده مؤثر در وقوع فعل که به سبب آن، فعل، فعل
انسان مختار به شمار میرود.
همین معنا، مقصود کسانی است که نیت را به قصد تعریف کردهاند.
بنابر این تعریف، خاستگاه نیت، قلب انسان است؛ زیرا منشا
اراده، قلب آدمی است.
برخی به تبع متکلمان بین نیت و عزم و اراده تفاوت قائل شده و گفتهاند:- اراده مسبوق به تردید، عزم نامیده میشود.
- اراده غیر مسبوق به تردید، یا همراه عمل است، یا مقدم بر آن.
- اراده مقارن عمل، نیت نامیده میشود و اراده متقدم بر آن، اراده به طور مطلق است.
از این رو، برخی اطلاق نیت بر مطلق اراده را مجاز و بر اراده مقارن را حقیقت دانستهاند.
بعضی اشتراک لفظ نیت در معنای عزم و اراده مقارن را بعید ندانستهاند.
سؤال: آیا معنای نیت در
شرع مقدس همان معنای
لغوی و
عرفی آن است یا آنکه در
شرع از معنای لغوی به معنای دیگری نقل شده است؟
جمعی قائل به قول نخست شدهاند؛ لیکن از آنجا که در صحت عبادت، مطلق قصد کفایت نمیکند و قصد خاص (قصد عمل با غرض امتثال امر یا تقرب) شرط است، اموری را از
متعلقات نیت قرار دادهاند و همین امر موجب شده برخی گمان کنند نیت در شرع مقدس معنایی خاص دارد.
بنابر این،
نیت در عبادت، همچون دیگر اعمال
مکلف، از قبیل
ایستادن،
نشستن،
خوردن و
آشامیدن است که جز با قصد و نیت از عاقل صادر نمیشود.
این، امری طبیعی و قهری است؛ به گونهای که تکلیف به صدور فعل از عاقل بدون قصد آن، امری محال خواهد بود.
زیرا نیت کاری جز برانگیخته شدن نفس و میل و توجه او به آن که غرضش با آن حاصل میشود نیست.
بنابر این، نیت آن نیست که مثلا بگوید: وضو میگیرم یا نماز میگزارم قربه الی الله.
به لحاظ معنای آن در ذهن، بدین جهت، قدما در کتب فقهی خود، نیت را ضمن عبادات و احکام آنها مطرح نکردهاند.
در
روایات نیز در خصوص عبادات از نیت ذکری نشده؛ بلکه نیت به طور مطلق آمده است.
برخی گفتهاند:نیت از معنای لغوی به معنای شرعی نقل شده است؛ از این رو، آن را در عبادات شرط دانستهاند نه در معاملات
و اگر مراد از نیت همان معنای لغوی باشد، اختصاص آن به عبادات وجهی ندارد؛ زیرا صدور فعل اختیاری اعم از عبادی و غیر عبادی بدون قصد آن ممکن نیست.
بنابر این، نیتی که در عبادات شرط میباشد غیر معنای لغوی و عرفی آن است و آن عبارت است از قصد فعل به جهت
اطاعت و امتثال امر
خدا با قصد وجه یا غیر آن از سایر شرایط.
برخی نیت را به خطور دادن و تصور عمل در
ذهن با اوصاف و ویژگیهای آن تعریف کردهاند. این معنا به
مشهور نسبت داده شده است؛
لیکن بعضی این را اشتباه دانسته و گفتهاندمقصود مشهور بر حسب ظاهر از نیت، اراده تفصیلی است که از تصور فعل و
غایت آن نشات میگیرد.
بنابر این، تصور و خطور دادن در ذهن
مقدمه نیت است نه خود آن؛ لیکن اختلاف در این است که پس از اراده تفصیلی حاصل از
تصور عمل و
غایت آن، آنچه از آن در
نفس آدمی باقی میماند که متاخران از آن به «
داعی» تعبیر کردهاند
آیا نیت آن را نیز در بر میگیرد یا نه؟ بنابر تعریف نیت به اراده تفصیلی، داعی را نیز در نظر نداشته باشد و بلکه از آثار نیت پیشین میباشد؛ اما بنابر تعریف آن به قصد و اراده فعل، نیت شامل داعی بر فعل نیز میشود؛ چه اینکه داعی از
سنخ اراده به شمار میرود.
همچون طهارت، صلات، صوم، اعتکاف، زکات و حج سخن گفته و در بحث وضو از باب طهارت به عنوان نخستین عمل عبادی، به تفصیل به آن پرداختهاند.
نیت به معنای قصد به جا آوردن عمل به انگیزه امتثال امر خداوند، نه چیزی دیگر در عبادات، مانند وضو، غسل، نماز، روزه و حج، واجب و شرط صحت عمل است و با اخلال در آن، عمل عبادی باطل خواهد بود.
در
قرآن کریم و روایات متعدد بر لزوم
اخلاص در عبادت تاکید و خلوص در نیت شرط پذیرش عمل به درگاه خدای تعالی دانسته شده و به جا آوردن عبادت برای غیر خدا و به انگیزه
ریا و
سمعه حرام و باطل کننده عمل است.
اخلاص مراتبی دارد.
بالاترین مرتبه آن این است که بنده در فرمان بری و امتثال امر، دستیابی به
ثواب و
بیم از
عقاب را در نظر نداشته باشد و تنها از روی
محبت و سزاوار و شایسته بودن خدای تعالی برای عبادت، او را عبادت کند.
در روایتی از
امام صادق (علیهالسّلام) آمده است:
عبادت کنندگان سه دستهاند:
۱. جمعی از روی ترس (از کیفر و جهنم) خدا را عبادت میکنند. این عبادت بردگان است.
۲. گروهی برای درک ثواب (و دخول در بهشت) خدا را پرستش میکنند. این عبادت اجیران (و مزد بگیران) است؛
۳. لیکن گروهی از روی محبت، او را عبادت میکنند. این عبادت آزادگان و برترین عبادت است.
از قبیل وقف، کفاره و نذر که رویکرد عبادی دارند، نیز آمده است.
واجبات به
رکنی و غیر رکنی تقسیم میشوند.
نیت از
واجبات رکنی است؛ بدین معنا که با ترک آن، حتی از روی فراموشی عبادت باطل میشود؛ در این حکم اختلافی نیست.
لیکن در اینکه نیت جزء عمل عبادی است یا شرط آن، اختلاف است.
نیت امری قلبی است و نیازی به تلفظ و بر زبان جاری کردن آن نیست. برخی
احتیاط را در ترک تلفظ به نیت دانستهاند.
تقارن نیت با عمل و استمرار آن: بنابر تعریف نیت به خطور دادن عمل با همه خصوصیاتش در ذهن، نیت باید
مقارن با اولین جزء عمل باشد.
و از آنجا که لازم است نیت از آغاز عمل عبادی تا پایان آن استمرار داشته باشد و بنابر این، تعریف، استمرار فعلی آن ممکن نیست.
از این رو گفتهاند: استمرار حکمی واجب است. مقصود از
استدامه حکمی بنابر مشهور، این است که از نیت نخستین به نیتی دیگر منتقل نشود؛ لیکن بنابر تعریف نیت به داعی بر عمل، استمرار و استدامه فعلی آن ممکن، بلکه واجب است؛ زیرا وجود داعی؛ یعنی قصد امتثال یا قربت از آغاز تا پایان عمل شرط صحت عمل میباشد.
اگر در عمل عبادی، به قصد قربت، قصدی دیگر
ضمیمه شود، در صورت تنافی آن با قصد قربت، مانند ریا و سمعه، بنابر مشهور عبادت باطل میشود؛
لیکن اگر منافات با قصد قربت نداشته و لازم عمل باشد، مانند وضو گرفتن با
آب سرد یا
گرم برای
خنک یا
گرم شدن یا به جا آوردن
غسل جمعه برای
پاکیزه شدن، آیا قصد ضمیمه همراه قصد قربت موجب بطلان عبادت میشود یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
البته این اختلاف در صورتی است که ضمیمه از نظر شرع
مباح و غیر راجح باشد و گرنه در صورت
رجحان داشتن، قصد آن ضرری به عمل عبادی نمیرساند، مانند طول دادن رکوع توسط
امام جماعت برای ملحق شدن کسی که میخواهد به جماعت برسد.
در ادامه به احکام نیت در مهمترین اعمال عبادی اشاره میشود.
آیا در وضو علاوه بر قصد قربت،
قصد وجه (وجوب یا
استحباب) واجب است یا نه؟ مسئله اختلافی است.
جمعی آن را واجب دانستهاند.
در مقابل، جمعی دیگر قایل به عدم وجوب آن شدهاند.
آیا نیت
رفع حدث یا نیت مباح شدن آنچه مشروط به طهارت است، مانند نماز علاوه بر قصد قربت، واجب است یا نه؟ بنابر وجوب آن، آیا جمع میان آن و قصد وجه واجب است یا نه؟
در هر دو صورت، مسئله محل اختلاف است.
بنابر تعریف نیت به خطور دادن عمل در ذهن و وجوب آن، تقارن نیت با شستن نخستین
عضو وضو و
استمرار حکمی آن تا پایان عمل واجب است؛
لیکن بنابر تعریف آن به داعی بر عمل (امتثال یا قربت) این بحث منتفی است؛ زیرا داعی باید از آغاز تا انجام عمل بالفعل وجود داشته باشد.
وضویی که به نیت انجام دادن اعمال غیر مشروط به طهارت، همچون تلاوت قرآن، ورود به مسجد و یا به قصد با طهارت بودن گرفته میشود، در رفع حدث و جواز نماز خواندن با چنین وضویی اختلاف است.
بنابر قول مشهور که
غسل جنابت را
مستحب نفسی و
واجب غیری برای
غایات واجب، مانند
نماز واجب، و مستحب غیری برای غایات مستحب، همچون
زیارت میدانند، آیا قصد وجه (وجوب یا استحباب) در نیت غسل واجب است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
بنابر قول مشهور، در
غسل میت، قصد قربت شرط صحت آن است؛
بلکه بر آن ادعای
اجماع شده است.
از برخی
قدما عدم شرط بودن آن نقل شده است.
برخی نیز در شرط بودن آن تردید کردهاند.
بنابر قول به وجوب نیت رفع حدث یا
استباحه (مباح شدن آنچه انجام دادنش مشروط به طهارت است) در وضو و غسل، در تیمم باید نیت استباحه کند؛ زیرا تیمم رافع حدث نیست. برخی میان رفع حدث و استباحه تفاوتی قایل نشده و هر دو را به یک معنا دانستهاند.
در اینکه در
تیمم، نیت
بدل بودن آن از غسل یا وضو شرط میباشد یا نه،
اختلاف است. مشهور میان متاخران عدم اشراط آن است.
در نیت نماز، علاوه بر لزوم قصد قربت، تعیین نماز که مثلا
نماز ظهر است یا
عصر لازم است.
آیا افزون بر آن، قصد وجه (وجوب یا استحباب) و همچنین قصد
ادا یا
قضا بودن آن نیز لازم است یا نه؟ مسئله محل اختلاف است.
البته نیت تمام یا قصر بودن نماز لازم نیست;
خواه
مکلف میان قصر و اتمام نماز
مخیر باشد، مانند مکانهای چهارگانه
یا قصر و یا اتمام بر او متعین باشد.
لیکن برخی در مواضع
تخییر، قایل به لزوم نیت قصر یا تمام بودن نماز نیز شدهاند.
آیا نیت قطع نماز یا نیت به جا آوردن آنچه منافات با نماز دارد، موجب بطلان نماز میشود یا نه؟ مسئله اختلافی است. بسیاری قایل به بطلان شدهاند.
در مقابل، جمعی قایل به عدم بطلان نماز شدهاند.
قول نخست مشهور نسبت داده شده است.
نقل نیت نماز به نماز دیگر جایز نیست، مگر در مواردی که استثنا شده است، مانند نقل نیت از
نماز ظهر روز جمعه به نماز مستحب
برای کسی که
قرائت سوره جمعه را در نماز فراموش کرده و سورهای دیگر خوانده است. چنین کسی میتواند نماز خود را به نیت نافله تمام کند و نماز ظهر را دوباره بخواند.
یا نقل نیت از نماز واجب حاضر به نماز واجب حاضر قبل از آن، مانند نقل نیت از
نماز عصر به نماز ظهر و از
عشا به
مغرب برای کسی که از روی
سهو قبل از خواندن نماز ظهر یا مغرب مشغول نماز عصر یا عشا شده است.
در
روزه همچون دیگر عبادات، نیت واجب است.
در روزه
ماه رمضان، نیت روزه به قصد تقرب کافی است و تعیین روزه ماه رمضان و واجب و ادا بودن آن لازم نیست؛ زیرا روزه ماه رمضان شرعاً متعین است و روزه دیگری در این ماه مشروعیت ندارد.
آیا نذر معین در حکم یاد شده (عدم لزوم نیت تعیین) ملحق به روزه ماه رمضان است و در نیت روزه واجب به نذر معین، تعیین لازم نیست یا لازم است؟مسئله محل اختلاف میباشد.
مشهور قول دوم است؛
لیکن در غیر دو مورد یاد شده ماه رمضان و نذر معین، تعیین (قصد روزه مخصوص) لازم است.
برخی روزه مستحب معین، همچون روزه
ایام البیض را در عدم لزوم تعیین به روزه ماه رمضان ملحق کردهاند.
بلکه برخی مطلق روزه مستحب را به ماه رمضان ملحق کردهاند.
کسی که بعد از نیت روزه، نیت افطار (خوردن روزه) کرده، لیکن قبل از اقدام به افطار دوباره نیت روزه کرده است، آیا روزهاش صحیح است یا باطل؟مسئله اختلافی است.
برخی قایل به بطلان شدهاند.
قول به صحت به مشهور نسبت داده شده است.
در
اعتکاف همچون دیگر عبادات، نیت معتبر است و عمل باید به قصد تقرب به خدا باشد و بنابر اشتراط قصد وجه (وجوب یا استحباب) عمل، در صورت
نذر اعتکاف،
نیت وجوب میشود. در غیر این صورت، بنابر قول به عدم وجوب اعتکاف مطلقا حتی با گذشت دو روز از آن،
نیت استحباب میشود؛
لیکن بنابر قولی پس از گذشت دو روز از آن بنابر قول مشهور، اعتکاف بنابر قول نخست به نیت استحباب آغاز میگردد و پس از آغاز، ادامه آن به نیت وجوب به جا آورده میشود؛ لیکن بنابر قول مشهور، دو روز اول به نیت استحباب و روز سوم به نیت وجوب به جا آورده میشود.
زکات از عبادات و نیت قربت در آن شرط است؛
چنان که اگر چند حق مالی از زکات، خمس و کفاره بر عهده مکلف باشد، تعیین هر یک هنگام پرداخت شرط است؛ اما اگر تنها یک حق بر
ذمه او است، تعیین لازم نیست و پرداخت آن به عنوان آنچه بر ذمه است کفایت میکند.
آیا تعیین زکات مال یا فطره بودن لازم است؟مسئله اختلافی است.
بسیاری تعیین آن را لازم دانستهاند؛
برخی آن را واجب ندانستهاند.
آیا در خمس، همچون زکات، نیت (قصد قربت) شرط است یا نه؟ بسیاری متعرض نیت در بحث خمس نشدهاند؛ لیکن برخی به شرط بودن آن تصریح کردهاند.
برخی احتمال دادهاند عدم تعرض، دلیل بر شرط نبودن نیت (قصد قربت) در خمس باشد.
حج از عبادات است و نیت در هر یک از
مناسک آن از
احرام،
طواف،
نماز طواف،
سعی،
وقوف،
قربانی،
رمی جمره و غیر آن واجب میباشد
از
واجبات احرام، نیت است.
جمعی در نیت احرام، چهار چیز را شرط دانستهاند: ۱. اینکه احرام حج است یا عمره
۲. در احرام حج کدام یک از اقسام حج است:
تمتع،
قران یا
افراد۳. واجب است یا مستحب
۴. اینکه احرام برای
حجةالاسلام است یا حجی دیگر است.
لیکن بنابراین که نیت را قصد عمل به انگیزه ی اطاعت و تقرب بدانیم قصد امور چهارگانه یاد شده در نیت شرط نخواهد بود، مگر آنکه
مامور به متعدد باشد که در این صورت، تعیین عمل لازم است.
بنابر این، چنانچه وظیفه مکلف به جا آوردن یک قسم از حج، همچون حجة الاسلام باشد، تعیین آن لازم نیست.
برخی نیت مطلق احرام، بدون تعیین اینکه برای حج است یا عمره را در صورت انعقاد آن در ماههای حج صحیح دانسته و گفتهاند: پس از نیت میتوان آن را به هر یک از آن دو منطبق کند و آن را به جا آورد.
در قربانی حج، چنانچه
ذبح توسط نایب انجام گیرد، همو باید به نیابت نیت کند و صرف نیت
منوب عنه کفایت نمیکند.
بنابر قول مشهور، در صحت
وقف، قصد قربت شرط است.
بسیاری به آن تصریح کردهاند.
در مقابل، جمعی قایل به عدم اشتراط قصد قربت در صحت وقف شدهاند.
در آزاد کردن
برده به عنوان کفاره، قصد قربت و نیز قصد کفاره بودن آن شرط میباشد.
در
نذر نیت قربت همراه با صیغه آن شرط است.
• فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهمالسّلام)، ج۹، ص۲۶۴-۲۷۴.
رده:ریا اخلاص
