آسیا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آسیا، وسیع‌ترین و پرجمعیّت‌ترین قارّه
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
، با وسعتی قریب ۴۴ میلیون کمـ ۲، یعنی ـ از کل سطح زمین و بیش از۷۲۲‘۲ میلیون نفر جمعیت (۱۹۸۲م)، واقع در نیمکره شمالی، از نزدیکی خط استوا تا نزدیکی قطب شمال؛ شمالی‌ترین حد این قاره، شبه‌جزیره تایمیر با ْ۷۷ و َ۴۰ عرض در اقیانوس منجمد شمالی و جنوبی‌ترین نقطه آن، رأس شبه‌جزیرة مالاکا با ْ۱ و َ۱۶ عرض شمالی در نزدیکی خط استوا واقع است.


وجه تسمیه



منشأ نام آسیا به درستی معلوم نیست. بنا به روایت هرودوت (د ح۴۲۵ق م)، یونانیان تصور می‌کردند آسیا براساس نام پرومته نامگذاری شده است. در مقابل ایشان، لیدپایی‌ها معتقد بودند نام آسیا از نام آسیس، پسر کوتیس، گرفته شده است. متأخرین نام آسیا را مأخوذ از کلمه آسوری یا فنیقیِ آشو یا آسو به معنای طلوع و سرزمین واقع در شرق می‌دانند. در مقابل این لفظ، در همین زبان‌ها، لفظ ارب، به معنای غروب آفتاب وجود دارد که از آن نام
اروپا«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
،
[۱] اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
و
عربستان\'\'\' پادشاهی عربستان سعودی\'\'\' (به عربی: المملکة العربیة السعودیة) یکی از کشورهای غرب قاره آسیاست
منشأ گرفته است.


موقعیت جغرافیایی



آسیا از نظر اشکال گوناگون زمین و آب و هوا، متنوع‌ترین خشکی بزرگ زمین است و از دیدگاه ارتباط با سایر قاره‌ها دارای موقعیت ممتازی است. در جنوب غربی، اگرچه تعلق
عربستان\'\'\' پادشاهی عربستان سعودی\'\'\' (به عربی: المملکة العربیة السعودیة) یکی از کشورهای غرب قاره آسیاست
به قاره آسیا از لحاظ ساختمان طبیعی مورد تردید است، اما به لحاظ همبستگی‌های فرهنگی، و کانال سوئز را می‌توان مرز آسیا با آفریقا دانست. مرز آسیا با
اروپا«اروپا» از قاره‌های جهان ؛ سکونتگاه شماری از حج گزاران است
نسبتاً مشخص‌تر است. مرز سنتی و قدیمی این دو قاره، کوه‌های اورال و دنباله شمالی آن، جزیره نوایازملیا (ارض جدید) است. البته، این مرز را نمی‌توان حدی شاخص بین دو قاره به شمار آورد. در همین زمینه، لفظ اوراسیا نشان می‌دهد که اروپا تنها شبه‌جزیره‌ای از آسیای بزرگ است. بخش جنوبی مرز آسیا و اروپا، یعنی تنگه داردانل و بوسفر و نیز دریای مرمره، به واسطه پیوندهای تاریخی ـ فرهنگی مشخص‌تر است. آسیا از طرف شمال شرقی تقریباً به سواحل آمریکای شمالی می‌رسد و تنگه باریک و کم‌عرض برینگ به عرض ۸۵ کمـ، این دو قاره را از یکدیگر جدا می‌سازد. در آسیای جنوب شرقی، مرز طبیعی و همچنین فرهنگی را می‌توان جزایر سوندا و هالماهرا به شمار آورد، زیرا گینه نو بر روی لبه فرو رفته قاره استرالیا قرار دارد و سکنه بومی آن از نظر نژادی و فرهنگی با سکنه عمدتاً مالائیایی این جزایر تفاوت دارند.

تنوع اقلیمی



تفاوت‌های شدید از نظر اشکال پستی و بلندی یعنی وجود سرزمین‌های پست جلگه‌ای وسیع در کنار سرزمین‌های مرتفع گسترده و رشته‌کوه‌های بلند و همچنین تأثیر جداسازنده‌ این رشته‌کوه‌ها، باعث شرایط خاص و تنوع اقلیمی این قاره شده است، به نحوی که در هیچ قسمت دیگری از کره زمین، این پدیده‌ها به این صورت در کنار یکدیگر مشاهده نمی‌شوند.
[۲] گروسه، رنه، ج۱، ص۶-۸، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.


تقسیم‌بندی از نظر اشکال پستی و بلندی



آسیا را از نظر اشکال پستی و بلندی، می‌توان به ۴ بخش تقسیم نمود: الف ـ زمینهای پست جلگه‌ای شمالی؛ ب ـ مثلث مرکزی کوهها و فلاتها؛ ج ـ فلات قدیمی جنوبی؛ د ـ دره‌های وسیع رودخانه‌ای.
بیش‌تر قاره آسیا کوهستانی است. تنها ۴/۱ آن جلگه‌ای و پست و بیش از ۳/۱ آن زیادتر از ۰۰۰‘۱ متر ارتفاع دارد. جلگه‌های مرتفع و دشت‌های پست، دورتادور توده‌های کوهستانی مرکزی را فرا گرفته‌اند. آسیا نه تنها مرتفع‌ترین قلل جهان (هیمالیا با قلل بسیاری بیش از ۰۰۰‘۸ متر ارتفاع و قله اورست به ارتفاع ۸۴۸‘۸ متر) را در خود جای داده است، بلکه در حاشیه شرقی خود، عمیق‌ترین چاله‌های دریایی (چاله فیلیپین با ۵۱۶‘۱۰ متر عمق) را نیز داراست.

آب و هوا



با توجه به وسعت بسیار زیاد آسیا و تنوع شدید از نظر عوامل جغرافیایی مؤثر در شرایط آب و هوایی، مانند عرض جغرافیایی، پراکندگی و طرز قرار گرفتن ناهمواری‌ها و دوری و نزدیکی به
دریاهاتوده ی بسیار بزرگى از آب را دریا می گویند
در این قاره انواع گوناگون آب و هوا مشاهده می‌شود. قلل مرتفع آسیا از لحاظ اقلیمی در ناحیه یخ‌بندان دائمی قرار دارند. از سوی دیگر، قسمت‌های وسیعی از جلگه‌های مرتفع تبت دارای ارتفاعی هستند که تراکم هوا در آن‌جا به نیمی از مقدار تراکم هوا در ارتفاع هم‌سطح دریا می‌رسد.
کوه‌های گسترده در قسمت‌های مرکزی آسیا، به صورت دیواری از غرب به شرق، بخش‌های وسیعی از شمال قاره را از آسیای جنوبی و نزدیک (خاورمیانه) جدا می‌سازد و بدین‌سان، یک خط تقسیم اقلیمی مشخص به وجود می‌آورد. سرزمین‌های بلند و مرتفع با حواشی کوهستانی باعث ایجاد چشم‌اندازهای جلگه‌ای با انواع متباین آب و هوا می‌گردند. آسیا بیش از بقیه قاره‌ها دارای تنوع درجه حرارت است. این امر به علت موقع جغرافیایی این قاره و وسعت زیاد آن به عنوان یک خشکی به هم پیوسته است. سردترین نقاط جهان در آسیا قرار دارد. درجه حرارت در سیبری تا ْ۳/۸۸- سانتی‌گراد (ورخویانسک) کاهش می‌یابد، هرچند درجه حرارت در
تابستان‌هایتابستان یکی از فصل هاست که در بعضی ابواب فقه در مورد ان بحث شده است ==معنای تابستان== به یکی از فصلهاى سال؛بین بهار و پاییزمی گویند
کوتاه این منطقه تا ْ۳۸ سانتی‌گراد می‌رسد. در قسمت‌های جنوبی‌تر نیز
زمستان‌هازمستان یکی از فصلهای سال می باشد
بسیار سرد است. به عنوان نمونه، در شرق دریاچه بالکال، درجه حرارت متوسط ژانوی/دی به ْ۳۰- سانتی‌گراد می‌رسد.
از سوی دیگر، گرم‌ترین مناطق جهان نیز در آسیا واقع است. به عنوان نمونه، یعقوب‌آباد، واقع در مرز شرقی بلوچستان، بالاترین متوسط ماهانه کره زمین، یعنی ْ۵/۳۶ سانتی‌گراد را نشان می‌دهد.

میزان بارندگی



قاره آسیا از نظر میزان بارندگی نیز بیش‌تر تفاوت‌ها را نشان می‌دهد. بخش‌های وسیعی از
بین‌النهرینبین النهرین، منطقه‌ای است میان رودهای دجله و فرات، که در شمال و شمال غربی بغداد واقع شده است
، عربستان و دشت‌های آسیای مرکزی و نزدیک (
خاورمیانهخاورمیانه، منطقه‌ای در غرب آسیا و شمال افریقا است
) دارای میزان بارشی کمتر از ۲۰۰ ملی‌متر سالانه هستند. برعکس، در چراپونچیِ آسام و در دامنه براهماپوترا، متوسط بارش سالانه به ۴۳۰‘۱۱ میلی‌متر می‌رسد.

آبها



به سبب وسعت زیاد اقالیم خشک در قسمت‌های داخلی آسیا، این قاره بزرگ‌ترین حوضه آبریز داخلی در
جهانجهان همان عالَم (به فتح لام) می‌باشد و عالم کلمه‌ای عربی است
به شمار می‌رود. این حوضه حدود ۰۰۰‘۰۰۰‘۱۳ کمـ ۲، یعنی ۳/۱ خشکی‌های جهان را در بر می‌گیرد. علاوه بر این، حوضه‌های کوچک‌تر در شبه‌جزیره عربستان و نیز در سوریه و آسیای صغیر دیده می‌شوند. از سوی دیگر، رودخانه‌های بزرگی همچون سیر دریا و آمودریا (سیحون و جیحون) یا تاریم مشاهده می‌شوند که به دریاچه‌های بسته می‌ریزند و یا در شن‌های بیابانی فرو می‌روند.

دریاچه‌ها



آسیا دارای دریاچه‌های بسیاری است. از یک سو، دریاچه‌های بسته در چاله‌ها از جمله خزر ، آرال ، دریاچه‌های واقع در استپهای قرقیزستان و نیز دریاچه‌عایی که دارای منشأ تکتونیکی هستند (مانند دریاچه بالکال با عمق بیش از ۱۷۰۰ متر) مشاهده می‌شوند و از سوی دیگر، دریاچه‌هایی که به سبب بسته شدن کناره‌های درّه‌ای و یا بسته شدن دلتاهای بزرگ رودخانه‌ای به وجود می‌آیند (مانند دریاچه واقع در دلتای هوانگ‌هو، یانگ تسه کیانگ و مکونگ) جلب توجه می‌کنند. بالاخره می‌توان از دریاچه‌های کوچک بسیاری که حفره‌های آتش‌فشانی خاموش را پُر کرده‌اند (مانند جاوه و منچوری) نام برد.

پوشش گیاهی



آسیا سهم عمده‌ای از انواع مناطق پوشش گیاهی جهان را داراست. از آن‌جا که نحوه پراکندگی و ویژگی پوشش گیاهی شدیداً به آب و هوا بستگی دارد، صرفاً در رابطه با مناطق آب و هوایی می‌توان از آن بحث کرد.
در خاورمیانه، می‌توان به‌طور کلی، مراتع طبیعی با درختچه‌های پراکنده و بوته‌های خاردار را به عنوان شاخص پوشش گیاهی طبیعی به شمار آورد. آب و هوای مرطوب جنگلی، تمامی قسمتهای جزیره‌ای آسیای جنوبی را در بر دارد. در اینجا، در تمامی فصول سال
بارانباران قطره‏های آب، در حال فرو چکیدن از ابر است
می‌بارد و آب و هوای ساوانای مرطوب به وجود می‌آید که در این قسمتها زیر عنوان اقلیم موسمی جنگلی خوانده می‌شود. ویژگی خاص پوشش گیاهی طبیعی در آسیای شرقی چنین است که کمربند جنگلی شمالی در بالای جنگلهای سرسبز تابستانی، مستقیماً در جهت کمربند جنگلی حارّه قرار می‌گیرد، حال آن‌که در جاهای دیگر، میان این ۲ کمربند جنگلی، کمربند بیابانی و اِسْتِپی قرار دارد. اگرچه در چین نیز استپهای بی‌درخت وسیعی به جای پوشش گیاهی مشاهده می‌ِود. به‌ویژه در جزایر ژاپن ، انواع درختان منطقه جنگلی حاره و شبه‌حاره قابل توجه هستند.
[۳] وآن ژوزفین، سرزمین و مردم ژاپن، ج۱، ص۳۲، ترجمه محمود کیانوش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
[۴] وآن ژوزفین، سرزمین و مردم ژاپن، ج۱، ص۳۳، ترجمه محمود کیانوش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
مناطق وسیع بیابانی در آسیا، تنها به صورتی منفصل مشاهده می‌شوند و غالباً با مناطق استپی از یکدیگر جدا می‌گردند.
در آسیای مرکزی و شمالی، پوشش گیاهی از بوته‌های خاردار و مقاوم در برابر نمک در قسمت بیابانی، جنگلهائی در بخشهای کم‌ارتفاع کوهها و نیز جنگلهای سوزنی برگ، در قسمتهای مرتفع‌تر تشکیل می‌شود که در قسمتهای شمالی، به مراتع و علفزارهای آلپی منتهی می‌گردند که پس از آنها، دره‌های لخت و یخچالها واقع شده‌اند.
در آسیای شرقی، پس از منطقة آب و هوای خشک، اقلیم جنگلی و سرد شمالی قرار دارد که در زمستانها خشک است و منطقه شمال چین و منچوری را نیز در بر می‌گیرد. قسمت عمده آسیای شمالی در منطقه اقلیم برفی و جنگلی سرد شمالی با
جنگل‌هایجنگل‌، منطقه ‌وسیعی ‌پوشیده ‌از درخت‌ (به ‌مثابه ‌عنصر اصلی‌ آن‌)، درختچه ‌و گونه‌های‌ علفی‌، با جانوران ‌وحشی‌ کوچک‌ و بزرگ‌ اعم‌ از خشکی‌زی ‌و آبزی‌ می باشد
مخلوط واقع است. پس از آن، به سمت شمال، این کمربند اقلیمی به منطقه توندرا منتهی می‌شود که در پی آن، جنگل‌های سوزنی برگ تایگا قرار دارند.

حیات وحش



حیات وحش در قاره آسیا بسیار متنوع است. در شمال قاره، انواع
خرگوشخرگوش، جانورى معروف است
،
روباهروباه یکی از حیوانات معروف و درنده می باشد
،
خرسخرس در دو معنا استعمال شده است
و گوزن قطبی وجود دارند. در قسمتهای جنوبی تایگا، این انواع، متنوع‌تر است، ازجمله گرگ ، گوزن ،
آهوآهو نام حیوانی است که به همین نام معروف است
و مانند آن.
در مناطق گرم آسیای نزدیک (خاورمیانه)، حیات وحش دارای ویژگی‌های مدیترانه‌ای است. در استپ‌ها و صحراهای بخش شرقی، انواع بز کوهی ، اسب و همچنین خر وحشی زندگی می‌کنند. در بخشهای مرتفع کوهستانی، گوسفند و بُز وحشی، یوزپلنگ و مانند آن وجود دارند. در خاورمیانه و هندوستان ، ببر ، پلنگ ، انواع خرس،
سگسگ یکی از حیوانات معروف است که دارای انواع مختلف می‌باشد
وحشی، انواع میمون ،
فیلفیل، بزرگ‌ترین جانور خاک زی می باشد
، گوزن، بز کوهی و گاومیش و ضمناً در آسیای شرقی و جنوب شرقی گیبون ، پاندا (خرس چینی) و دیگر جانوران زندگی می‌کنند.

تمدن‌های آسیایی



آسیا با ارائه نمونه‌هایی از هوموارکتوس نه تنها نمایانگر دوره‌ای زندگی آغازین انسان است، بلکه بعدها صحنه روندهای تکامل جامعه‌های انسانی بوده است. قدیمی‌ترین یافته‌های مربوط به زندگی
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
، از آسیا بوده است.
در برخی نواحی آسیای نزدیک (خاورمیانه)، انسان از مرحله جمع‌آوری و شکار به مرحله کشت و اهلی کردن برخی جانوران، انتقال یافت.
[۵] بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۶۲، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
آسیا ضمناً صحنه گذار انسان از این مرحله به مراحل استفاده از فلزات مختلف بوده است. قدیمی‌ترین فلزی که مورد استفاده انسان قرار گرفته مس بوده است.
خطخط به معناي نشانه‏اى ممتد و باريك بر روى يك سطح و همچنين به معناي نوشته مي‌باشد
نیز مربوط به آسیاست.
آسیا، درواقع، خاستگاه و جایگاه زندگی اولیه نژاد مغولی، سرزمین اصلی [[|اسکیموها]] و سرخ‌پوستان و شاید حتی مهد نخستین انواع بشر امروزی (هموساپین) بوده است.
تاریخ آسیا، تاریخ فرهنگهای گوناگون است. تأثیر دستاوردهای فرهنگ‌های آسیایی در تکامل اندیشه‌های فلسفی و علمی اروپا ـ به‌ویژه در سده‌های میانه ـ غیرقابل انکار است.
[۶] دورانت، ویل، ج۱، ص۹۹۰-۹۹۴، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.
[۷] راسل، برتراند، ج۱، ص۲/۲۱۱-۲۲۶، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.


نژادها



تقریباً از همة نژادهای بشری در اسیا وجود دارد. نژاد مغولی، اروپایی، سیاه‌پوست و نژادهای استرالیایی. نژاد مغولی در آسیای جنوب شرقی، مرکزی و شرقی و نیز به صورت گروههای کوچکتر در آسیای جنوبی و خاورمیانه زندگی می‌کنند که خود به ۳ گروه نژادی تقسیم می‌شوند. نژاد اروپایی به صورت شاخه‌های جنوبی آن ـ
ارمنیارمنیان در زمان تیرداد سوم که پادشاه منطقه در آسیای صغیر بود، به دین مسیحیت گرویدند
و هند و ایرانی ـ در آسیای جنوب غربی و شمال هند دیده می‌شوند. شاخه‌هایی از نچاد سیاه در آسیای جنوب شرقی و جنوب هند و نژادهای استرالیایی به صورتی پراکنده در آسیا زندگی می‌کنند.

زبان‌ها



همان‌گونه که تقسیم‌بندی نژادی قاره آسیا به آسانی امکان‌پذیر نیست، دسته‌بندی زبانی آن نیز به سادگی عملی نمی‌باشد. وجود گروههای کوچک زبانی در مناطق حاشیه‌ای این قاره، به پیچیدگی این چنین دسته‌بندیی می‌افزاید. باتوجه به برداشت‌های گوناگون زبان شناختی، می‌توان در آسیا به شاخه‌ها و گروه‌های زبانی مختلفی دست یافت.

تقسیم‌بندی جغرافیایی آسیا



قاره آسیا را معمولاً بنابر ملاحظاتی خاص، به قسمت‌هایی چند تقسیم می‌کنند. به همین علت، این تقسیمات در منابع مختلف، متفاوت است. در این میان، اصطلاح «آسیای میانه یا مرکزی» که اصطلاحی جدید است، بیشتر جنبه‌ای سیاسی دارد و حتی موقع جغرافیایی آن مورد اختلاف است.
[۸] بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۳۷، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
برخی به جای آن، اصطلاح خراسان بزرگ و ماوراءالنهر را پیشنهاد می‌کنند.
[۹] بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۱۰-۲۳، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
همچنین لفظ آسیای نزدیک و خاورمیانه و حدود جغرافیایی آن نیز مورد اختلاف است.
با توجه به ملاحظات عمومی، می‌توان آسیا را به قسمتهای زیر تقسیم نمود: آسیای شمالی، آسیای مرکزی، آسیای شرقی، آسیای جنوب شرقی، آسیای جنوبی و آسیای نزدیک (خاورمیانه).

تقسیم‌بندی آسیا از نظر اجتماعی-اقتصادی



آسیا از نظر اجتماعی ـ اقتصادی نیز مانند سایر جنبه‌ها، نمایانگر تنوع شدیدی است. بسیاری از قسمت‌های این قاره به سبب ویژگی‌های افراطی آب و هوایی و یا اشکال ناهمواری، از نظر اقتصادی به آسانی قابل بهره‌برداری نیست. از سوی دیگر، درجه رشد اجتماعی میان اقوام و ملل مختلف این قاره، تفاوت‌های آشکاری را نشان می‌دهد. بسیاری از اقوام ساکن جزایر کوچک و دورافتاده و مناطق داخلی در آسیای شرقی و جنوب شرقی و نیز برخی قبایل در هندوستان ، وٍداهای سیلان و بسیاری از اقوام جزایر
اندونزیجمهوری اندونزی کشوری است مرکب از جزیره‌های بسیار که در مجمع الجزایر مالایا بین هند و چین و استرالیا قرار گرفته است
، در مراحل اولیه زندگی اجتماعی به سر می‌برند، حال آن‌که جوامع دیگری که در رأس آن‌ها ژاپن قرار دارد، به پیچیده‌ترین دانش‌های فنی دست یافته‌اند.
بدین‌سان، آسیا از لحاظ اقتصادی ـ اجتماعی ساختارهای بسیار متفاوتی را در بر می‌گیرد: کشورهای بسیار صنعتی مانند ژاپن، کشورهای غنی از نظر مواد خام مانند کویت و ممالک عقب‌مانده از نظر اقتصادی نظیر
بنگلادشکشوری حج‌گزار در جنوب آسیا است
، در بسیاری از کشورهای آسیایی، رشد و توسعه اقتصادی با رشد جمعیت همگام نیست. به عنوان نمونه، در خاورمیانه، تولید زراعی طی دهه ۱۹۷۳-۱۹۸۲م به میزان ۳۳ % افزایش داشته است، اما باتوجه به تولید سرانه، افزایش چندانی در این زمینه مشاهده نمی‌شود. از سوی دیگر، نه تنها حجم صادرات تولیدات کشاورزی در این منطقه طی این مدت ۵% کاهش یافته، بلکه به میزان واردات این نوع تولیدات ۱۶۹ % افزوده شده است.
[۱۰] اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۲/۱۵۹.
گذشته از این، بسیاری از ممالک این قاره با مشکلات ناشی از حوادث طبیعی، مانند
سیلسیل به جریان پر تلاطم و شدید آب، پدید آمده از بارش شدید باران یا آب شدن ناگهانى برفها گفته می شود
و
خشکسالیاگر در سالی باران نبود و یا کم باریده باشد ، آن سال را خشکسالی می گویند که از این عنوان به مناسبت در بابهاى صلات، تجارت و حدود سخن گفته شده است
و نیز رویدادهای سیاسی درگیر هستند.
کشاورزی هنوز منبع تأمین معاش غالب مردم در اکثر کشورهای آسیایی است. در آسیای جنوبی، جنوب شرقی و شرق، حدود ۶۲ % از جمعیت فعال در بخش کشاورزی فعالیت دارند که این میزان در نپال به حداکثر یعنی ۹۳% و در کره جنوبی به حداقل خود یعنی ۴۰ % می‌رسد. سهم کشاورزی در تولید ناخالص ملی کشورهای این منطقه ۳۴ % است.
[۱۱] اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۱۶۸.
این مقادیر در سایر کشورها متفاوت است. در افغانستان، ۷۸ % از جمعیت فعال از طریق کشاورزی زندگی می‌کنند و سهم زراعت در تولید ناخالص ملی به ۵۳ % می‌رسد، حال آن‌که این مقدار در
ترکیهتُرکیه (به ترکی استانبولی: Türkiye) با نام رسمی جمهوری ترکیه (به ترکی استانبولی: Türkiye Cumhuriyeti)، کشوری اوراسیایی است که بخش بزرگ کشور یعنی آناتولی یا آسیای کوچک در جنوب غرب آسیا و خاورمیانه واقع است و بخش کوچکی نیز به نام تراکیه در منطقهٔ بالکان (منطقه‌ای در جنوب شرق اروپا) قرار دارد
۲۵ % و در عربستان به ۲ % تولید ناخالص ملی بالغ می‌گردد.
[۱۲] اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۱۵۹.

استخراج مواد معدنی در آسیا از اهمیتی خاص برخوردار است. غنی‌ترین منابع نفت جهان، در خاورمیانه، آسیای جنوب شرقی، چین و بخش آسیایی شوروی قرار دارند. تنها در منطقه خلیج‌فارس ، حدود ۶۰ % از منابع نفت و ۲۵ % از ذخایر جهانی گاز وجود دارد.
[۱۳] اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۲/۱۶۴.
ذخایر نفتی در اندونزی ۵/۱ درصد و در چین بیش از ۳ درصد از منابع جهانی است.
[۱۴] آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۴.
بسیاری از منابع نفتی اتجاد جماهیر شوروی ـ به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان در بخش آسیایی آن واقع است.
[۱۵] آمار جهانی، ج۱، ص۸۱-۸۴.

از این گذشته، منابع عظیم ذغال‌سنگ ، و منگنز به‌ویژه در بخش آسیایی شوروی، چین و هند وجود دارد.
[۱۶] آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۰.
[۱۷] آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۱.
بزرگ‌ترین صادرکنندگان قلع در جهان، مالزی ، اندونزی و تایلند هستند.
[۱۸] آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۸.

در دو دهه اخیر، تولید صنعتی ـ به‌ویژه صنایع سنگین ـ در آسیا به پیشرفت‌هایی رسیده است. مراکز صنعتی این قاره در بخش آسیایی شوروی، جمهوری خلق چین، هند، هنگ‌کنگ و به‌ویژه در ژاپن قرار دارند. در کنار این مراکز می‌توان از سنگاپور ، کره شمالی و کره جنوبی و تایوان نیز نام برد.
قدرت تجاری اصلی در آسیا ژاپن است. این کشور ۹۵ % از تولید مصنوعات این قاره را به خود اختصاص داده است. پس از ژاپن، هند، کره جنوبی، تایوان و هنگ‌کنگ قرار دارند.
کشورهای آسیایی از نظر برخورداری از سطح
آموزشآموزش به عمل یاد دادن (تعلیم) و یاد گرفتن (تعلّم) می گویند که از آن در باب‌هاى: اجتهاد و تقلید، صلات، زکات، تجارت، اجاره، نکاح و دیات به مناسبت سخن رفته است
و
بهداشتدین مبین اسلام اهمیت زیادی به بهداشت جسم و روان قائل می باشد
، میزان اشتغال، رفاه اجتماعی و درآمدها، تفاوت‌های آشکاری را چه در سطح کشوری و چه در مقایسه با دیگر کشورها، نشان می‌دهند.

در کنار عوامل طبیعی، عوامل اجتماعی نیز باعث تشدید مشکل تأمین مواد غذایی لازم برای این جمعیتِ رو به تزاید در آسیاست. بدین‌سان، بسیاری از آسیایی‌ها در مرز گرسنگی به سر می‌برند.

گرایشات مذهبی آسیا



آسیا مهد و خاستگاه اکثر ادیان جهان است. در کنار ادیان بزرگ، گرایش‌های مذهبی فرقه‌ای متعددی در این قاره وجود دارند که برخی از آن‌ها بومی و بعضی دیگر توسط مهاجرین و مهاجمین انتشار یافته‌اند. گرایش‌های مذهبی آسیا از معتقدات مبتنی بر انیمیسم و شینتوبیسم براساس اعتقاد به
ارواححضور ارواح در عالم برزخ و رجوع آنها به دنیا و اطلاع‌ از خانواده و عزیزان چگونه است؟==مقدمه==يكي از مسائلي كه ذهن انسان ها را به خود مشغول كرده مسئله مرگ و حضور ارواح در عالم برزخ مي باشد و آيا روح انسان بعد از مرگ داراي زندگي ديگري است و آيا ارواح اين قدرت را دارند كه به دنيا بازگردن و با عزیزان خود ملاقات كنند يا از وضع آنها با خبر شوند؟ در ابتدا لازم است توضيحي از عالم برزخ ارائه شود
گوناگون تا مذاهب جهانی مانند
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
،
مسیحیتآیین مسیحیت یک آیین یکتاپرستانه است که بر آموزه‌ها و سخنان عیسی ناصری (مسیح) استوار گشته‌است
و
یهودیتیهودیت یکی از ادیان ابراهیمی است که پیامبر آن ها حضرت موسی(ع) می باشد
براساس به آفریدگار یکتا، تفاوت می‌کنند. آیین زرتشت ، مانی ، آیین‌های مذهبی برهمنی ، هندویی ،
بوداییبودایی به پیرو مکتب بودا می گویند
، لامایی و کنفوسیوسی نیز از دیگر نظام‌های دینی آسیا به شمار می‌روند.
[۱۹] گروسه، رنه، ج۱، ص۲۸، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.


پیروان اسلام در آسیا



اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
به عنوان دین آسمانی، از نظر شماره پیروان در آسیا، نه تنها تمامی کشورهای آسیای مرکزی و نزدیک (خاورمیانه) را در بر می‌گیرد، بلکه ضمناً در پاکستان و اندونزی نیز دین اکثریت اسلام است. در هندوستان، جاوه ، سوماترا و نیز سرزمین‌های حاره آسیا نیز پیروانی دارد، تا آن‌جا که اسلام را به عنوان عنصر مسلط و تعیین‌کننده شرق به شمار آورده‌اند.
گسترش اسلام در آغاز با سرعتی خاص صورت پذیرفت، تا آن‌جا که در مدتی کوتاه، پس از فتح
شامشام یا شامات یکی از مناطق و کشورهایی است که به دست مسلمانان فتح شد و الان یکی از کشورهای اسلامی است
و فلسطین ،
[۲۰] آرنولد، توماس، ج۱، ص۳۵، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
توانست تمامی امپراتوری ساسانی و تمامی ولایات امپراتوری بیزانس (بجز قسمت‌های غربی آسیای صغیر) را به زیر نفوذ خود درآورد.

راه‌های گسترش اسلام




← تسلط اعراب بر ملل دیگر


تسلط اعراب بر اقوام و ملل دیگر، برخلاف تسلط ژرمن‌ها و مغول‌ها، باعث از بین رفتن ویژگی‌های قومی اهراب نشد، بلکه نواحی فتح شده بسیاری همچون سوریه و
بین‌النهرینبین النهرین، منطقه‌ای است میان رودهای دجله و فرات، که در شمال و شمال غربی بغداد واقع شده است
را کاملاً تحت تأثیر این ویژگی‌ها قرار داد، تا آن‌جا که
زبان عربیزبان عربی، یکی از زبان های زنده دنیا است که از آن به زبان اهل بهشت و زبان قرآن نیز تعبیر می کنند
، زبان رسمی و مسلط این نواجی گردید.
[۲۱] بارتولد، وو، ج۱، ص۳۷، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
البته، در این میان، تأثیر تمدن‌های دیگر در
فرهنگ اسلامیبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
را نمی‌توان نادیده گرفت،
[۲۲] مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، ۱۳۵۷ش.
تا آن‌جا که برخورد میان فرهنگ‌های قدیمی آسیا باعث تقویت دستگاه اداری و فلسفی و پربار شدن تمدن اسلامی گردید.
[۲۳] راسل، برتراند، ج۲، ص۲۱۳، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.
[۲۴] راسل، برتراند، ج۲، ص۲۱۴، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.



← تجارت


علاوه بر این، توسعه زندگی شهری باعث رونق
تجارتتجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است
داخلی و خارجی، چه از طریق راه‌های دریایی و چه راه‌های خشکی گردید. تجارت دریایی با هندوچین، وضع جزیره هرمز و کیش را دگرگون کرد.
[۲۵] بارتولد، وو، ج۱، ص۱۰۸، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
همچنین تجارت با
ترک‌هاترک یعنی انجام ندادن، مقابل فعل است
باعث ورود و گسترش در میان ایشان و برخی نواحی ترکستان شد.
[۲۶] بارتولد، وو، ج۱، ص۱۰۹، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
ترکهایی که در قرن ۴ق/۱۰م کشورهای اسلامی را تصرف کردند،
مسلمانمسلمان کسی است که به دین اسلام باور دارد
بودند. بعد از همین دوره است که تجار مسلمان، تجارت خود را به سوی شرق توسعه دادند. در اوایل سده ۷ق/۱۳م تجارت میان چین و مغولستان در دست تجار مسلمان بود.
[۲۷] بارتولد، وو، ج۱، ص۱۱۰، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.


← تبلیغ مبلغان


گذشته از برخوردهای نظامی با ترکان،
[۲۸] بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۲۶۵-۲۶۷، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
نقش مبلغان اسلامی، ازجمله انتشار مجموعه‌ای از آثار منظوم و منثور دینی به زبان ترکی، در در گسترش اسلام در میان ترکها بی‌تأثیر نبوده است.
[۲۹] بارتولد، وو، ج۱، ص۱۲۱، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
[۳۰] آرنولد، توماس، ج۱، ص۱۸۴، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
پس از مدتی کوتاه ترکستان شرقی ـ کاشغر و ختن و یارکند ـ نیز تحت نفوذ اسلام درآمد.
[۳۱] بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۷۹، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
الحاق ترکستان به قلمرو خلافت، تمامی جنبه‌های زندگی محلی را دگرگون ساخت.
[۳۲] بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۳۱۷، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
البته نفوذ اسلام در ترکستان شرقی به صورتی صلح‌جویانه صورت پذیرفت.

ورود اسلام به هندوستان



ورود اسلام به هندوستان، با حمله کم‌اهمیتی در ۴۴ق/۶۶۴م به مولتان، در غرب پنجاب، آغاز شد. در طول ۳ سده بعد، حملات دیگری به هند صورت گرفت که در نتیجه آنها، مسلمانان در درة سند مستقر شدند.
[۳۳] گروسه، رنه، ج۱، ص۷۳، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.
اگرچه، استقرار واقعی مسلمانان در هند، در پایان سده ۴ق/۱۰م صورت پذیرفت.
[۳۴] دورانت، ویل، ج۱، ص۵۲۳، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.

امروزه، اسلام در شبه‌قاره هند، در میان ادیان اسمانی، بیشترین پیروان را دارد. هرچند مسلمانان هندوستان، ویژگی‌های خود را دارند، اما تفاوت‌های فرهنگی ـ مذهبی اسلام و آیین هندویی، باعث تقسیم این سرزمین شد.

← آمار جمعیت مسلمان در شبه قاره هند


امروزه، پاکستان و
بنگلادشکشوری حج‌گزار در جنوب آسیا است
تا ۹۰ % مسلمان هستند و در دره سند و بخش پاکستانی
پنجابپَنْجاب، سرزمینی باستانی در شمال غربی شبه‌ قاره هند می‌باشد
، مسلمانان تا ۹۷ % از جمعیت را تشکیل می‌دهند. مطابق سرشماری ۱۹۷۱م، بیش از ۱۱ % یعنی حدود ۴/۶۱ میلیون نفر از مردم هند مسلمان بودند
[۳۵] آمار جهانی، ج۱، ص۱۴۱.
و این خود نشان می‌دهد که علیرغم تقسیم این شبه‌قاره به هندوستان و پاکستان و بنگلادش، هنوز مسأله مذهبی به صورتی جدی مطرح است. البته بجز در کشمیر و جزایر لاکادیو، مینی‌کودی و آمین دیوی، در هیچ نقطه دیگری از هند، مسلمانان اکثریت ندارند.
گروه خاصی از در سری‌لانکا دیده می‌شوند که به مورهای سیلان موسومند. ایشان از اعقاب دریانوردان عرب و هندی به شمار می‌روند.

ورود اسلام به سایر مناطق



اسلام از طریق هندوستان و عمدتاً توسط تاجران میانه حال به اندونزی راه یافت. این دین در اواسط سده ۶ق/۱۲م در سوماترا و در پایان سده ۸ق/۱۴م در جاوه پذیرفته شد.
[۳۶] آرنولد، توماس، ج۱، ص۲۶۶-۲۸۸، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
با وجود آن‌که حداقل از اواسط سدة ۲ق/۸م، مسلمانان در چین می‌زیستند، اسلام در این سرزمین توسعه چندانی نیافت، تا جایی که غالب مسلمانان امروزی این کشور، چینی اصیل نیستند.
[۳۷] دورانت، ویل، ج۱، ص۸۵۳، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.

نفوذ اسلام در آسیای شرقی و جنوب شرقی نیز عمدتاً از طریق ارتباط تجاری و تبلیغی صورت پذیرفت. در چامپا، در نزدیکی ساحل مرکزی ویتنام ، اسلام در اواخر سده ۴ق/۱۰م راه یافت و مسلمانان کامبوج باید از اعقاب اینان باشند. بررسی شجره‌نامه‌ها، در آسیای جنوب شرقی، نحوة نفوذ اسلام به این قسمت‌های آسیا و به‌ویژه فیلیپین را روشن می‌سازد.
[۳۸] توکلی، محمدکاظم، ج۱، ص۴۲ به بعد، مسلمانان مورو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
مسلمانان فیلیپین عمدتاً در ۲ منطقه زندگی می‌کنند: مجمع‌الجزایر سولو، پالاوان جنوبی و میندانائوی جنوبی.
امروزه در برمه ۳ % اهالی، در مالزی (دین رسمی) ۴/۳ جمعیت، در سنگاپور، در جنوب تایلند، در اندونزی (بیش از ۹۰ %) و در فیلیپین (۴/۱ میلیون نفر در ۱۹۷۰م) مسلمانند.
[۳۹] آمار جهانی، ج۱، ص۱۳۳-۱۶۸.

در بخش آسیایی شوروی، آسیای مرکزی و ماوراء
قفقازسرزمین قفقاز در خارج از محدوده‌ی آسیای مرکزی قرار دارد
، مسلمانان در جماهیر قرقیزستان ،
تاجیکستان«تاجیکستان» کشوری مسلمان در جنوب شرقی آسیای مرکزی است
،
ترکمنستانترکمنستان یکی از کشورهای اسلامی در منطقه آسیای مرکزی است که در غرب با ایران و دریای خزر، در شرق با کشور ازبکستان، در شمال با قزاقستان، و در جنوب با افغانستان همسایه است
، آذربایجان ،
ازبکستاناین مقاله درباره کشوری مسلمان در آسیای میانه، دارای نقش مهم در تاریخ حج هر ساله حدود ۵۰۰۰ تن از مسلمانان ازبکستان حج می‌گزارند
و قزاقستان و جمهوری‌های خودمختار داغستان ، چچن اینقوش، تاتار، باشقیر، کاباردینو بلغار و قراقالپاق و نیز برخی نواحی دیگر زندگی می‌کنند. مردم قزاقستان، در این میان، در سدة ۱۳ق/۱۹م اسلام آورده‌اند.
[۴۰] آرنولد، توماس، ج۱، ص۱۸۳، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
با وجود عدم دقت آمارهای موجود، می‌توان گفت، جمعیت مسلمان بخش آسیایی اتحاد جماهیر شوروی به حدود ۵۴ میلیون نفر (۱۹۸۲م) می‌رسد.
[۴۱] آمار جهانی، ج۱، ص۸۲-۸۷.



فهرست منابع



۱) آرنولد، توماس، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
۲) آمار جهانی.
۳) اطلس جهانی اقتصاد.
۴) اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
۵) بارتولد، وو، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۶) بارتولد، گزیده مقالات، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
۷) بلنیتسکی، آ، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
۸) توکلی، محمدکاظم، مسلمانان مورو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
۹) دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، اقبال، ۱۳۴۵ش؛ ج ۱۸.
۱۰) دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمه پرویز مرزبان، ج ۲۰.
۱۱) دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.
۱۲) راسل، برتراند، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.
۱۳) گروسه، رنه، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.
۱۴) ماله، آلبر، تاریخ قرون جدید، ترجمه فخرالدین شادمان، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
۱۵) مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، ۱۳۵۷ش.
۱۶) وآن ژوزفین، سرزمین و مردم ژاپن، ترجمه محمود کیانوش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
۱۷) ویلتس، دوراکه، سفیران پاپ به دربار خانان مغول، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، خوارزمی، ۱۳۵۳ش.

پانویس


 
۱. اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، تطبیق لغات جغرافیایی قدیم و جدید ایران، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
۲. گروسه، رنه، ج۱، ص۶-۸، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.
۳. وآن ژوزفین، سرزمین و مردم ژاپن، ج۱، ص۳۲، ترجمه محمود کیانوش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
۴. وآن ژوزفین، سرزمین و مردم ژاپن، ج۱، ص۳۳، ترجمه محمود کیانوش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
۵. بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۶۲، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
۶. دورانت، ویل، ج۱، ص۹۹۰-۹۹۴، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.
۷. راسل، برتراند، ج۱، ص۲/۲۱۱-۲۲۶، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.
۸. بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۳۷، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
۹. بلنیتسکی، آ، ج۱، ص۱۰-۲۳، خراسان و ماوراءالنهر (آسیای میانه)، ترجمه پرویز ورجاوند، تهران، نشر گفتار، ۱۳۶۴ش.
۱۰. اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۲/۱۵۹.
۱۱. اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۱۶۸.
۱۲. اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۱۵۹.
۱۳. اطلس جهانی اقتصاد، ج۱، ص۲/۱۶۴.
۱۴. آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۴.
۱۵. آمار جهانی، ج۱، ص۸۱-۸۴.
۱۶. آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۰.
۱۷. آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۱.
۱۸. آمار جهانی، ج۱، ص۱۸۸.
۱۹. گروسه، رنه، ج۱، ص۲۸، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.
۲۰. آرنولد، توماس، ج۱، ص۳۵، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
۲۱. بارتولد، وو، ج۱، ص۳۷، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۲۲. مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، ۱۳۵۷ش.
۲۳. راسل، برتراند، ج۲، ص۲۱۳، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.
۲۴. راسل، برتراند، ج۲، ص۲۱۴، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه نجف دریابندری، تهران، جیبی، ۱۳۵۳ش، ج ۲.
۲۵. بارتولد، وو، ج۱، ص۱۰۸، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۲۶. بارتولد، وو، ج۱، ص۱۰۹، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۲۷. بارتولد، وو، ج۱، ص۱۱۰، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۲۸. بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۲۶۵-۲۶۷، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
۲۹. بارتولد، وو، ج۱، ص۱۲۱، فرهنگ و تمدن مسلمانان، ترجمه علی‌اکبر دیانت، تبریز، احیاء، ۱۳۵۷ش.
۳۰. آرنولد، توماس، ج۱، ص۱۸۴، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
۳۱. بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۷۹، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
۳۲. بارتولد، گزیده مقالات، ج۱، ص۳۱۷، ترجمه کریم کشاورز، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۸ش.
۳۳. گروسه، رنه، ج۱، ص۷۳، تاریخ آسیا، ترجمه مصطفی فرزانه، تهران، علمی، ۱۳۲۹ش.
۳۴. دورانت، ویل، ج۱، ص۵۲۳، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.
۳۵. آمار جهانی، ج۱، ص۱۴۱.
۳۶. آرنولد، توماس، ج۱، ص۲۶۶-۲۸۸، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
۳۷. دورانت، ویل، ج۱، ص۸۵۳، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، ج ۱.
۳۸. توکلی، محمدکاظم، ج۱، ص۴۲ به بعد، مسلمانان مورو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
۳۹. آمار جهانی، ج۱، ص۱۳۳-۱۶۸.
۴۰. آرنولد، توماس، ج۱، ص۱۸۳، تاریخ گسترش اسلام، ترجمه ابوالفضل عزتی، دانشگاه تهران، ۱۳۵۸ش.
۴۱. آمار جهانی، ج۱، ص۸۲-۸۷.


منبع



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «آسیا»، شماره۲۱۴     .



جعبه ابزار