اجرای حکم قصاص

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



'''
قصاص قصاص در لغت، به معنی هر نوع دنباله روی و پی جویی نمودن- کین کشی به مثل کشنده را کشتن- مجازات- عقاب- سزا- جبران- تلافی آمده است
''' به‌معنای مقابله به مثل در جنایت‌های عمدی، مجازاتی است که برای مجرمی در نظر گرفته، که به حیات و زندگی یک انسان پایان داده است. بدین‌سان این نوع مجازات برای جرائمی نظیر قتل عمد در نظر گرفته شده است که در حکمت تشریع آن گفته شده: قصاص برای جلوگیری از رفتارهای انتقام‌جویانه بدون حد و مرز، تامین عدالت کیفری و حفظ امنیّت اجتماعی لازم و ضروری است. تحقیق حاضر جنبه‌ی حقوقی این موضوع را در موضوعاتی همچون: اجرای حکم، موانع اجرا، تقضای اجرا از سوی اولیاء دم، تشریفات اجرا و ... پی می‌گیرد.


مفهوم



قصاص در لغت به معنای پیگیری نمودن اثر چیزی است.
[۱] انیس، ابراهیم، المعجم الوسیط، محمد بندرریگی، تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۸۴، چاپ اول، ماده «ق‌ص‌ص».
در اصطلاح پیگیری و دنبال نمودن اثر جنایت به گونه‌ای که قصاص کننده عین عمل جانی را نسبت به او انجام دهد. گاهی قصاص مربوط به نفس و جان آدمی است و گاهی مربوط به
اعضاعضو به جزئی از بدن انسان گفته می شود
و
جوارحجوارح‏ دو معنا دارد
انسان.

قصاص نفس



قصاص نفس مجازاتی است که یک مصداق بیشتر ندارد و فقط برای ارتکاب جرم قتل عمد، وضع و مقرر گردیده است.
مبنای این مجازات آیات شریفه قرآن است:
«یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم القصاص فی القتلی الحر بالحر و العبد بالعبد و الانثی بالانثی»(ای کسانی که ایمان آورده‌اید حکم قصاص بر شما مقرر گردید بدین نحو که آزاد را در مقابل آزاد و بنده را در مقابل بنده و زن را در مقابل زن قصاص کنید.)
پس از ارسال پرونده به اجرای احکام جهت اجرای حکم قصاص،
قاضیدر اسلام نسبت به شرایط قاضی بسیار سخت‏گیری شده و این امر نشانگر اهمیتی است که اسلام برای قضاوت قائل است
موظف است قطعیت و لازم الاجرا بودن حکم را مورد بررسی قرار داده و در صورت قطعی بودن رای و ابلاغ صحیح حکم به
محکوم علیهمحکومٌ علیه به مکلّف و مخاطب حکم شارع گفته می‌شود
یا
وکیلجریء آن‌که کاری به وی واگذار شده باشد، و به عبارت دیگر چنان‌که از متون فقهی استفاده می‌شود، وکیل نایب در تصرف را گویند
وی، دستور اجرای حکم را صادر نماید.

موانع اجرا



در صورت وجود هریک از عوامل زیر، حکم اجرا نمی‌گردد و تصمیم مقتضی حسب مورد، اتخاذ می‌گردد.
۱. اعلام
گذشتعفو یکی از خصائص ارزشمند اخلاقی است
اولیای دم.
اولیای دم در هر مرحله از مراحل رسیدگی پرونده یا اجرای حکم، می‌توانند از اعمال مجازات قصاص صرف نظر نمایند. گاهی این انصراف مشروط به دریافت
دیهدیه دارای دو معنی لغوی_ به معنای راندن و رد کردن _و اصطلاحی_ به معنای مالی که در صورت وقوع جنایت باید ادا شود_ است و از آن در معنی اصطلاحی به خون بها و دیه مقدَّر نیز تعبیر می شود
به مقدار قانونی یا کمتر یا بیشتر است که در این صورت موافقت جانی الزامی است.
۲. عدم درخواست اجرا.
اجرای قصاص مستلزم تقدیم درخواست از جانب اولیای دم است.
۳. عدم پرداخت فاضل دیه.
مطابق ماده ۲۱۲،
[۴] ماده ۲۱۲، قانون مجازات اسلامی.
چنانچه قاتل بیش از یک نفر باشد، اولیای دم جهت قصاص همه قاتلین باید فاضل دیه هرکدام را بپردازند. همچنین است در موردی که مردی، زنی را به قتل برساند. ماده ۲۹۸.
[۵] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۵۸.

۴. عدم پرداخت سهم عفو کنندگان.
چنانچه اولیای دم مقتول متعدد باشند و برخی نسبت به جانی اعلام گذشت نمایند و برخی دیگر قصاص باشند. مطابق ماده ۲۶۴،
[۶] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۴.
کسانی که خواهان قصاص هستند باید سهم عفوکنندگان را به قاتل پرداخت نمایند.
۵. عدم پرداخت سهم متقاضیان دیه.
چنانچه اولیای دم مقتول متعدد باشند و برخی خواهان دریافت دیه و برخی دیگر خواهان قصاص باشند. مطابق ماده ۲۶۴،
[۷] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۴.
کسانی که خواهان قصاص هستند باید سهم متقاضیان دیه را پرداخت نمایند تا امکان اجرای قصاص فراهم شود.
۶. عدم پرداخت سهم صغار.
در جایی که اولیای دم متعدد باشند و برخی از آن‌ها صغیر باشند و اولیای دم کبیر خواهان قصاص باشند، مطابق رأی وحدت رویه شماره ۳۱،
[۸] رای وحدت رویه شماره۳۱ - ۱۳۶۶/۸/۲۰
اولیای دم کبیر، برای اجرای قصاص باید سهم صغار از دیه شرعی را، تامین و پرداخت نمایند.
۷. موانع مخصوص زنان.
چنانچه محکوم زن در ایام بارداری، نفاس یا شیردهی به سر می‌برد؛ اجرای حکم به تاخیر خواهد افتاد.
[۹] احمدی موحد، اصغر، اجرای احکام کیفری، تهران، نشر میزان، زمستان ۱۳۸۳، چاپ اول، ص ۷۲-۷۸.
[۱۰] الفاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (القصاص)، قم، مرکز فقه الائمه الاطهار، ۱۴۲۱، چاپ دوم، ص ۲۹۵ - ۳۲۰.


لزوم تقاضای اجرا و استیذان قصاص



اگرچه قبل از صدور حکم دادگاه، اولیای دم برای قاتل تقاضای اعمال مجازات قصاص نموده‌اند، اما با این حال پس از قطعیت یافتن حکم دادگاه، برای اجرای قصاص نیز باید تقاضای مجدد بنمایند. علاوه بر وصول تقاضای اولیای دم بر اجرای قصاص، اخذ اجازه ولی امر مسلمین برای اجرا ضرورت دارد. در حال حاضر رهبر معظم انقلاب این امر را به رئیس قوه قضائیه واگذار نموده‌اند. لذا پس از وصول تقاضای اولیای دم بر اجرای قصاص، قبل از اجرا باید از رئیس قوه قضائیه در این زمینه اجازه گرفته شود.
[۱۱] احمدی موحد، اصغر، اجرای احکام کیفری، تهران، نشر میزان، زمستان ۱۳۸۳، چاپ اول، ص ۹۸-۱۰۱.


تشریفات اجرا



۱. مطلع کردن اشخاص و مقامات ذی‌ربط.
۲. جدا کردن محکوم از سایر زندانیان ۲۴ ساعت قبل از اجرای حکم (جهت جلوگیری از اقدامات خشونت آمیز احتمالی محکوم علیه و تامین امنیت و سلامت زندانیان)
۳. معاینه محکوم قبل از اجرای حکم.
۴. برآوردن تقاضای ملاقات محکوم علیه.
۵. رسانیده وصایا و مکتوبات محکوم علیه.
۶. انجام مراسم مذهبی (
توبهپشیمانی و بازگشت از گناه همراه با تصمیم بر ترک آن را توبه گویند و از این عنوان به مناسبت در بابهای طهارت، صلات، حج، نکاح و حدود سخن رفته است
و
استغفاردرخواست آمرزش از خداوند را اِستغفار گویند
،
غسل میتغسل میّت، یعنی غسل دادن مرده را گویند
و
کفن« كَفْنْ » در لغت به معناي نشاندن و مستور كردن چيزي است و در اصطلاح فقهاء به شيوه و ترتيب خاصي كه میت مسلمان را مي‌پوشانند، گفته مي‌شود
نمودن در صورتی که محکوم حاضر به انجام این موارد شود.)
۷. برآوردن تقاضای خوردنی و آشامیدنی.
۸. تهیه صورت مجلس
[۱۲] زراعت، عباس، قانون آیین دادرسی کیفری در نظم حقوقی کنونی، تهران، انتشارات خط سوم، ۱۳۸۶، ص ۸۷۹.


اشخاص حاضر در صحنه



بر اساس ماده ۲۹۳ آ. د. ک و ماده ۷ آیین نامه، مقامات و اشخاص ذیل باید در صحنه اجرای حکم حاضر باشند:
‌ا. قاضی صادرکننده حکم.
‌ب. رئیس اداره زندان یا قائم مقام وی.
‌ج. فرمانده نیروی انتظامی محل یا قائم مقام وی.
‌د.
پزشکی قانونیدر اجراى قوانین کیفری و مدنى- مانند سنّ بلوغ- گاه نظر پزشک خبره جهت تشخيص نوع و مقدار آسيب وارد شده و نيز برخى امور ديگر، ضرور مى‌نمايد
یا پزشک معتمد.
‌ه. یکی از روحانیون یا افراد بصیر برای انجام تشریفات دینی و مذهبی.
‌و. منشی دادگاه.
‌ز. اولیای دم مقتول یا وکیل آن‌ها.
‌ح. وکیل محکوم علیه.
وظایف هر یک از اشخاص و مقامات فوق در قانون بیان شده است.
[۱۳] آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۸۱.


زمان و مکان



زمان اجرای حکم مطابق ماده ۱۵،
[۱۴] آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۵.
اول طلوع آفتاب خواهد بود مگر این‌که دادگاه زمان خاصی را تعیین کرده باشد. و محل اجرای حکم اعدام با توجه به ماده فوق، می‌تواند در محوطه
زندانزندان، محلی است برای مجازات و بازداشتن مجرم یا متهم از تصرف در برخی امور خویش و ایجاد محدودیت برای او
و توسط ماموران زندان یا خارج از محوطه زندان و توسط نیروی انتظامی اجرا گردد. البته اجرای علنی حکم طبق بخشنامه جدید منوط به موافقت رئیس قوه قضائیه و بنا به ضرورت‌های اجتماعی امکان پذیر خواهد بود.

شیوه و ابزار قصاص



پس از آن‌که محکوم به محل اجرای حکم آورده شد، حکم توسط منشی دادگاه قرائت می‌شود و سپس حکم به اجرا در می‌آید.
در ماده ۱۴،
[۱۵] آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۴.
آمده: «اجرای قصاص نفس ممکن است به صورت حلق آویز به چوبه‌ دار و یا شلیک اسلحه آتشین و یا اتصال الکتریسیته و یا به نحو دیگر به تشخیص قاضی صادرکننده رای انجام گیرد.»
در تبصره این ماده می‌خوانیم: «در صورتی که در حکم صادره، نسبت به نحوه و کیفیت اعدام، قصاص و قتل ترتیب خاصی مقرر نشده باشد، محکوم به دار کشیده می‌شود.»
بر اساس ماده ۲۶۵،
[۱۶] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۵.
ولی دم می‌تواند شخصا در اجرا را بر عهده بگیرد. بدین نحو که طناب را بر گردن محکوم علیه قرار دهد و سپس زیر پای محکوم را خالی کند تا محکوم در هوا معلق شده و به حیاتش خاتمه داده شود.
[۱۷] آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۹۱.


قصاص اعضا و جوارح



مطابق ماده ۲۶۹،
[۱۸] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۹.
قطع عضو یا جرح آن اگر عمدی باشد موجب قصاص است. پس از درخواست مجنی‌علیه مبنی بر اجرای قصاص و
استیذاناذن، رخصت در تصرف از سوی مالک يا شخص به منزله مالک را گویند
از ولی امر مسلمین، قاضی اجرای حکم موظف است با توجه به حکم صادره و عضوی که باید مورد قصاص واقع شود ابزار و آلات متناسب با قطع یا جرح عضو مورد نظر را فراهم آورد. ماده ۱۶،
[۱۹] آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۶.

با توجه به این‌که در خصوص مکان اجرا، قاعده خاصی پیش بینی نشده است. لذا بهترین مکان،
بیمارستانبیمارستان _ که در زبان عربی به آن مستشفی میگویند _ محلّ نگهداری و درمان بیماران است و از آن به مناسبت در باب زکات یاد شده است
و اتاق عمل جراحی است چراکه رعایت تساوی محل و ضرورت استفاده از ابزارهای تیز و برنده، لازمه قصاص مادون نفس است.
در صحنه اجرای حکم حضور پزشک، رئیس زندان و محکوم له یا وکیل وی ضروری است. لازم به ذکر است عدم حضور محکوم له یا وکیل وی، موجب عدم اجرای حکم می‌گردد.
=

موانع اجرا


=
۱. گذشت مجنی علیه.
۲. موانع مخصوص زنان. (،نفاس و شیردهی محکوم علیها)
۳. زایل شدن شرایط مندرج در ماده ۲۷۲،
[۲۰] قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۷۲.
که عبارتند از:
‌ا. تساوی در سالم بودن اعضا.
‌ب. تساوی در اصلی بودن اعضا.
‌ج. تساوی در محل عضو مجروح یا مقطوع.
‌د. قصاص موجب تلف جانی یا عضو دیگر او نباشد.
‌ه. قصاص بیش از‌ اندازه جنایت نشود.
[۲۱] مدنی کرمانی، عارفه، اجرای احکام کیفری، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد، ۱۳۸۵، چاپ اول، ص ۵۳.


پانویس


 
۱. انیس، ابراهیم، المعجم الوسیط، محمد بندرریگی، تهران، انتشارات اسلامی، ۱۳۸۴، چاپ اول، ماده «ق‌ص‌ص».
۲. الجبعی العاملی، زین الدین، الروضه البهیه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا، ج۱۰، ص۱۱.    
۳. بقره/سوره۲، آیه۱۷۸.    
۴. ماده ۲۱۲، قانون مجازات اسلامی.
۵. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۵۸.
۶. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۴.
۷. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۴.
۸. رای وحدت رویه شماره۳۱ - ۱۳۶۶/۸/۲۰
۹. احمدی موحد، اصغر، اجرای احکام کیفری، تهران، نشر میزان، زمستان ۱۳۸۳، چاپ اول، ص ۷۲-۷۸.
۱۰. الفاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (القصاص)، قم، مرکز فقه الائمه الاطهار، ۱۴۲۱، چاپ دوم، ص ۲۹۵ - ۳۲۰.
۱۱. احمدی موحد، اصغر، اجرای احکام کیفری، تهران، نشر میزان، زمستان ۱۳۸۳، چاپ اول، ص ۹۸-۱۰۱.
۱۲. زراعت، عباس، قانون آیین دادرسی کیفری در نظم حقوقی کنونی، تهران، انتشارات خط سوم، ۱۳۸۶، ص ۸۷۹.
۱۳. آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۸۱.
۱۴. آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۵.
۱۵. آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۴.
۱۶. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۵.
۱۷. آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۹۱.
۱۸. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۶۹.
۱۹. آیین‌نامه‌ اجرای احکام کیفری، ماده ۱۶.
۲۰. قانون مجازات اسلامی، ماده ۲۷۲.
۲۱. مدنی کرمانی، عارفه، اجرای احکام کیفری، تهران، مجمع علمی و فرهنگی مجد، ۱۳۸۵، چاپ اول، ص ۵۳.


منبع



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «اجرای حکم قصاص»، تاریخ بازیابی:۱۳۹۹/۱۲/۰۳.    






جعبه ابزار