تغلب

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تَغْلِب، از قبایل بزرگ و مشهورِ عربِ عدنانی است.


اصل و نسب

[ویرایش]

نسب این قبیله به تغلب بن وائِل بن قاسط بن جَدیْلَه بن اسد بن ربیعه بن نزار بن مَعَدّ بن عدنان می‌رسد.
[۱] ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
[۲] ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۳۰۲، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).


نام‌های دیگر

[ویرایش]

برخی از نسب شناسان عرب، «دثار» را نام دیگر تغلب دانسته‌اند.
[۳] ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
[۴] ابن مغربی، کتاب الایناس بعلم الانساب، ج۱، ص۶۵، چاپ ابراهیم ابیاری، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰.

در برخی منابع، نام آن تغلب بنت وائل ضبط شده است، زیرا تغلب را اسم قبیله و مؤنث دانسته‌اند
[۶] محمدبن محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ذیل «غلب»، ج ۳، چاپ عبدالکریم عزباوی، کویت ۱۳۸۶/۱۹۶۷.
و به نظر برخی محققانِ معاصر، تغلب نام دختر وائل بوده است.
[۷] احمد عطیه اللّه، القاموس الاسلامی، ج۱، ص۴۸۰، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۹۶/ ۱۹۶۳ـ۱۹۷۶.


جایگاه در قبایل

[ویرایش]

تغلب، همراه با سه قبیله شیبان و إِیاد و بَهراء، یکی از چهار قبیله بزرگ و توانمند عرب به شمار می‌رفت.
[۸] ابن حبیب، کتاب المحبّر، ج۱، ص۲۳۴، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.


تغلبی‌ها

[ویرایش]

به کسانی که خود را به این قبیله منسوب می‌کردند، «تَغْلِبی» یا «تَغْلَبی» می گفتند،
[۹] عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۱، ص۴۶۹.
[۱۰] ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۱، ص۴۹، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
[۱۱] ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۱، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
گاه نیز آنان را «غَلباوی» (غَلباء: قدرتمند و پیروز) می خواندند.
[۱۲] ابن حائک، کتاب الاکلیل، ج۱، ص۲۱۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بغداد ۱۹۷۷.
[۱۳] احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۱۷۶، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴.


← شجره‌ نامه


در قرون نخستین اسلامی کتاب‌هایی در باره نسب و شجره نامه تغلبیان نوشته شده بود که هیچ‌یک از آن‌ها باقی نمانده است.
[۱۴] ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۱۸ـ۱۱۹.
[۱۵] ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۳۰۸.

تغلب بن وائل سه پسر به نام‌های غَنْم، اَوْس و عِمران داشت.
[۱۶] ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۲۹۸، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
[۱۷] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۹۵، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.

اغلب بزرگان و مشاهیر تغلبی از نسل غنم بودند و در کتب انساب و شجره نامه‌ها منحصراً به این نسل توجه شده است.

← نسل اراقم


بکربن عمرو بن غنم شش فرزند به نام‌های جُشَم، مالک، عمرو، ثَعلبه، معاویه و حارث داشت که به سبب شباهت چشمهایشان با چشم نوعی مار، اَراقِم (جمع اَرقم، نوعی مار خالدار) نام گرفتند.
[۱۸] ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۲۹۸، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
[۱۹] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۹۶، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.

گروه‌های مختلفِ قبیله تغلب از نسل این شش تن بودند.

سکونتگاه‌ها

[ویرایش]

مسکن اولیه تغلبیان، تِهامه بود و از آن‌جا بتدریج به حجاز و نَجد و بحرین و دیار ربیعه (نام یکی از نیاکان تغلب بن وائل) مهاجرت کردند.
[۲۰] جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۰، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
[۲۱] رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۵۵، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).


← در صدر اسلام


در صدر اسلام گروه‌هایی از تغلبیان در کوفه ، صفّین ، تُوَّج/ تَوَّز، اهواز ، کرمان و هَیْج و الخطّ در بحرین پراکنده بودند.
[۲۲] طبری، تاریخ، ج۲، ص۵۷، بیروت.
[۲۳] طبری، تاریخ، ج۲، ص۶۱، بیروت.
[۲۴] طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
[۲۵] طبری، تاریخ، ج۷، ص۱۷۲، بیروت.


← علت مهاجرت


در باره تاریخ این مهاجرت‌ها و علت‌های آن اختلاف نظر وجود دارد.

←← جنگ بسوس


برخی مورخان علت پراکنده شدن تغلبیان و بویژه مهاجرت آنان به دیار ربیعه را جنگ بَسوس دانسته‌اند که در حدود ۵۳۰ میلادی بین آنان و پسرعموهایشان (قبیله بکربن وائل) رخ داد و به شکست تغلبیان انجامید.
[۲۶] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۰۶، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
[۲۷] مفضّل ضبّی، امثال العرب، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۷، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۲۸] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۱۶۵ـ۱۷۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.


←← حمله شاپور


اما به نوشته طبری،
[۲۹] طبری، تاریخ، ج۲، ص۵۷، بیروت.
دسته‌هایی از تغلبیان در اواسط قرن چهارم میلادی ساکن دیار ربیعه بودند و شاپور ذوالاکتاف (۳۱۰ـ۳۷۹ میلادی) به آنان حمله کرد.
[۳۰] طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۳، بیروت.
[۳۱] طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
[۳۲] ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۲۴۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۳۳] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۸۱ـ۸۲، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۳۴] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۲۵۱، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۴۰] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۱۴۹.
[۴۱] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۵۷۲.
[۴۲] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۷۲۳.
[۴۳] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۲.


تغلبیان در دوره جاهلی

[ویرایش]

تغلبیان در عصر جاهلی جنگ‌های فراوانی با قبایل عرب، بویژه با قبیله بکربن وائل، به راه انداختند.

← سلطه یمنی‌ها


آنان در قرن پنجم میلادی زیر سلطه حاکمان کِندَه، دست نشاندگان پادشاهان حِمْیَریِ یمن ، بودند.
[۴۴] رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۵۸، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
[۴۵] جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۳، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
[۴۶] جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۵۰۰، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.

بر اثر سختگیری‌های عاملان و حاکمان یمنی بر قبایل ربیعه و از جمله تغلب، یکی از بزرگان تغلب به نام ربیعه بن حارث، قبایل ربیعه را متحد کرد و به مصاف یمنی‌ها رفت، اما شکست خورد.
[۴۷] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۹، ص۱۷ـ۱۹.

پس از وی پسرش، کُلَیْب، رهبریِ تغلب و ربیعه را به عهده گرفت و با متحد کردن عرب‌های عدنانی، قبایل قحطانی یمن را در نبرد خَزاز (خَزازی) شکست داد و سلطه حاکمان یمنی را از بین برد.
[۴۹] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۲۹ـ۳۴، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۵۰] ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۵، ص۲۱۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۱/ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰.


← جنگ چهل ساله


کلیب، که ستمگری پیش گرفته بود، در حدود ۴۹۶ میلادی به دست جَسّاس بن مُرّه، از قبیله بکر، کشته شد.
این واقعه موجب بروز جنگی چهل ساله (بَسوس) میان بکر و تغلب
[۵۲] مفضّل ضبّی، امثال العرب، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۵۳] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۰۵، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
[۵۴] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۱۶۵ـ۱۷۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
و سبب ضعف تغلبیان شد؛ به طوری که پس از آن تحت سلطه پادشاه کنده، حارث بن عمرو (حک: ۴۹۵ـ۵۳۱ میلادی)، در آمدند.
[۵۵] جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۹، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.


← بی ثباتی صلح


حارث پس از تسلط بر حیره، مرکز امارت لخمیان،
[۵۶] طبری، تاریخ، ج۲، ص۹۵ـ۹۷، بیروت.
دو فرزند خود، شُرَحْبیل و سَلمه، را فرمانروا کرد؛ شرحبیل را فرمانروای قبیله بکر و سلمه را فرمانروای قبیله تغلب.
[۵۷] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۶ـ۴۷، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۵۸] جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۸۸، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.

این اقدام از جنگ و دشمنی میان این دو قبیله جلوگیری نکرد
[۵۹] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۵ـ ۶۵، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۶۰] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۲، ص۲۰۹ـ ۲۱۳.
[۶۱] ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۵، ص۱۹۲، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۱/ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰.
[۶۲] علی بن محمد شمشاطی، کتاب الانوار و محاسن الاشعار، ج۱، ص۲۰۹ـ ۲۲۸، چاپ سیدمحمدیوسف و عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۷ـ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۷ـ ۱۹۷۸.
تا این‌که در اواسط قرن ششم میلادی عَمروبن هند (حک: ۵۵۴ ـ ۵۷۴ میلادی)، که با حمایت انوشیروان ساسانی (حک: ۵۳۱ ـ ۵۷۹ میلادی) به امارت حیره رسیده بود، در محلی به نام ذوالمجاز در نزدیکی مکه ، موفق شد میان دو قبیله بکر و تغلب صلح برقرار کند،
[۶۳] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۴۲ـ۴۴.
[۶۴] سیدعبدالعزیز سالم، تاریخ العرب فی عصر الجاهلیة، ج۱، ص۳۱۹، (اسکندریه) ۱۹۸۸.
اما به علت اهانت به تغلبیان، شاعر مشهور تغلبی، عمروبن کلثوم، او را به قتل رساند.
[۶۵] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۶۰۵ـ۶۰۷، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۶۶] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۴۸، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
[۶۷] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۵۳ ـ۵۴.


← مبارزه با خودی‌ها


تغلبیان در نبردِ ذی قار در اوایل قرن هفتم میلادی نیز شرکت داشتند و در کنار ایرانیان با قبایل بکر و شیبان جنگیدند.
[۶۸] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۸۹ـ۵۰۲، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۶۹] طبری، تاریخ، ج۲، ص۱۹۳ـ ۲۱۲، بیروت.
[۷۰] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۲۴، ص۵۳ ـ۸۱.
[۷۱] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۵۵ـ۴۵۶، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۷۲] معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۷۷ـ۴۸۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
[۷۳] معمربن مثنی ابوعبیده، دیوان النقائض: نقائض جریر و الفرزدق، ج۱، ص۱۷۲، بیروت ۱۹۹۸.
[۷۴] معمربن مثنی ابوعبیده، دیوان النقائض: نقائض جریر و الفرزدق، ج۱، ص۳۹۱ـ۳۹۳، بیروت ۱۹۹۸.
[۷۵] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۵، ص۳۰۹.
[۷۶] ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده، ج۲، ص۲۰۷ـ۲۲۵، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
[۸۰] عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۲، ص۵۱۹، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۸۳] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۱۸۰.
[۸۴] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۹۲۸.


مشاغل

[ویرایش]

تغلبیان، علاوه بر کشاورزی و دامپروری،
[۸۵] احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۳.
تجارت نیز می‌کردند.
گروهی از آنان که در جزیره فَرَسان، واقع در دریای سرخ ، می زیستند، سالانه یک کاروان تجاری راهی حبشه می‌کردند.
[۸۶] ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۹۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۸۷] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۷۴.

به نوشته یاقوت حموی
[۸۸] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۲.
تغلبیان در کَباث، واقع در دیار ربیعه، نیز بازار داشتند.

آیین

[ویرایش]

تغلبیان، همانند دیگر قبایل ربیعه، در عصر جاهلیت بت پرست بودند.

← تمایل به مسیحیت


نام برخی از بت‌های آنان در منابع ذکر شده است،
[۸۹] ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۸۸، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
[۹۰] ابن حبیب، کتاب المحبّر، ج۱، ص۳۱۷، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.
[۹۱] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۳۹۵.
اما گروهی از آنان، بر اثر اقامت در دیار ربیعه و تماس مداوم با رومیان مسیحیِ شام ، به مسیحیت گرویده بودند.
[۹۲] ابن حوقل، کتاب صورة الارض، ج۱، ص۱۹.
[۹۳] ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده، ج۲، ص۱۹۴، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
[۹۴] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۱ـ۶۳۲.

گروهی از تغلبیان مسیحی در جزایر فَرَسان دارای کلیسا بودند و آیین‌های خویش را در آن‌جا اجرا می‌کردند.
[۹۵] ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۹۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
[۹۶] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۷۴.


← دلیل مسیحی شدن


به عقیده برخی،
[۹۷] احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۲.
[۹۸] ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۴، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
[۹۹] عبداللّه بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج۲، ص۱۳۷، المعروف بتفسیر البیضاوی، مصر ۱۳۳۰، چاپ افست بیروت.
تغلبیان در صدر اسلام، برای حفظ عادات و رسوم جاهلی و استمرار شرابخواری خود به مسیحیت گرویدند و ازاین‌رو جزو ا هل کتاب شمرده نمی‌شدند.

← تعهد با پیامبراکرم


در سال نهم هجری مسیحیان بنی تغلب، نزد پیامبر اکرم رفتند و متعهد شدند که در ازای باقی ماندن بر مسیحیت، فرزندانشان را به این دین در نیاورند.
[۱۰۰] ابن کلبی، نسب معدَّوالیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۵، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
[۱۰۱] طبری، تاریخ، ج۴، ص۵۵ ـ۵۶، بیروت.


← ارتداد قبیله


پس از رحلت پیامبر، تغلبیان جزو قبایلی بودند که مرتد شدند و پس از مقاومت‌های فراوان، مسلمانان آنان را سرکوب کردند.
[۱۰۲] طبری، تاریخ، ج۳، ص۲۶۹، بیروت.
[۱۰۳] طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۷۶، بیروت.
[۱۰۴] طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۳، بیروت.
[۱۰۵] طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۶، بیروت.
[۱۰۶] طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۰، بیروت.


دورویی قبایل

[ویرایش]

در نبرد‌های نخستین دوره فتوحات اسلامی، تغلبیان گاه در کنار ساسانیان و رومیان با مسلمانان می‌جنگیدند و گاهی نیز به مسلمانان یاری می‌رساندند.
[۱۰۷] طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۱ـ۳۸۴، بیروت.
[۱۰۸] طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۶۴، بیروت.
[۱۰۹] طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۶۶، بیروت.
[۱۱۰] طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
[۱۱۱] طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۵ـ۳۷، بیروت.
[۱۱۲] محمدبن عمر واقدی، تاریخ فتوح الجزیره و الخابور و دیار بکر و العراق، ج۱، ص۶۵، چاپ عبدالعزیز فیاض حرفوش، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
[۱۱۳] محمدبن عمر واقدی، تاریخ فتوح الجزیره و الخابور و دیار بکر و العراق، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، چاپ عبدالعزیز فیاض حرفوش، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
[۱۱۶] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۶۱ـ۴۶۲.
[۱۱۷] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۶۴.
[۱۱۸] یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۵۵۶ ـ ۵۵۷.


پرداخت زکات

[ویرایش]

خلیفه دوم قصد داشت از تغلبیان مسیحی ساکن جزیرة العرب جزیه بگیرد، در نتیجه گروهی از آنان تصمیم گرفتند به رومیان پناه ببرند، اما با وساطت زُرعة بن نعمان تغلبی به دادن صدقه ( زکات ) راضی شدند و با خلیفه صلح کردند.
[۱۱۹] ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۵۷۴، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
[۱۲۰] احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۲.


حضور در صفین

[ویرایش]

در نبرد صفین گروهی از تغلبیان در کنار علی علیه‌السلام با معاویه جنگیدند و برخی از آنان نیز معاویه را یاری کردند.
[۱۲۱] نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۲۸۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
[۱۲۲] نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۲۹۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
[۱۲۳] نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۴۸۶، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
[۱۲۴] نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۵۴۹، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.


سکونت در موصل

[ویرایش]

در سال ۳۹، گروهی از آنان از علی علیه‌السلام و از معاویه جدا شدند و در نواحی موصل اقامت گزیدند.

ولایت موصل

[ویرایش]

در دوره اموی و عباسی نیز تغلبیان در برخی حوادث مهم سیاسی و جنگ‌ها نقش داشتند.
[۱۲۶] طبری، تاریخ، ج۶، ص۲۶۳، بیروت.
[۱۲۷] طبری، تاریخ، ج۷، ص۳۰ـ۳۲، بیروت.
[۱۲۸] طبری، تاریخ، ج۸، ص۲۵۶، بیروت.
[۱۲۹] طبری، تاریخ، ج۸، ص۲۶۱، بیروت.
[۱۳۰] یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۲۶۷ـ ۲۶۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۱۳۱] یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۲۸۱ـ۲۸۳، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۱۳۲] ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۶، ص۳۱ـ۳۴.

در سال ۲۱۴، یکی از تغلبیان به نام مالک بن طوق بن مالک بن عتّاب، والی موصل شد.
[۱۳۳] یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۳۹۵ـ۳۹۶، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.


دولت شیعی

[ویرایش]

در قرن سوم و چهارم، بنی حمدان، که خود را جزو قبیله تغلب می‌دانستند، دولت شیعی حمدانیان را در موصل و شام به وجود آوردند.

تغلب قرن هفتم

[ویرایش]

تغلبیان در قرن هفتم در بادیة الشام و نواحی دیگر پراکنده شدند.
[۱۳۴] رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).


← مقابله با مغول


در ۶۸۱، گروهی از آنان در شام، مانع پیشروی سپاهیان مغول گردیدند.
[۱۳۵] ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ج۱، ص۲۸۸، بیروت: دارالمیسرة.


← ضعف قبایل


ابن سعید مغربی (متوفی ۶۸۵) نوشته است که سراسر جزیره ابن عمر و دیار ربیعه را گشته، اما کوچکترین اثری از تغلبیان به صورت قبیله‌ای نیرومند و مستقل عرب نیافته است.
[۱۳۶] ابن سعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج۲، ص۶۰۲، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان ۱۹۸۲.


← محو نام تغلب


به عقیده اطرقجی
[۱۳۷] رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
از قرن نهم دیگر نامی از این قبیله پرآوازه یافته نشده است.
برخی از قبایل دَواسِر وشَمَّر در عربستان خود را با قبیله تغلب مرتبط می‌دانند.
[۱۳۸] فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ج۱، ص۱۵۸، ریاض (۱۳۵۲/ ۱۹۳۳).


شاعران

[ویرایش]

از میان قبیله تغلب، شاعران فراوانی در عصر جاهلی ظهور کردند که برخی از مشهورترین آنان عبارت‌اند از: مُهَلْهِل بن ربیعه، اولین قصیده سرای عرب؛ عَمروبن کَلْثوم، صاحب یکی از معلّقات سبع؛ کُلَیْب بن ربیعه؛ أَخْنَس بن شهاب معروف به فارس عصا؛ سَلَمه بن خالدبن کعب معروف به سفّاح؛ صُرَیْم بن مَعْشَر معروف به اُفنون؛ جابربن حُنَی، بِشربن سواده معروف به ابن سَلْوَه؛ و عَمیره بن جُعَل.
[۱۳۹] حبیب بن اوس ابوتمام، کتاب الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۲۱۵، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰.
[۱۴۰] ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۳۹، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
[۱۴۱] ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۱۸۲ـ۱۸۳، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
[۱۴۲] حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، ج۱، ص۲۷، در محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
[۱۴۳] حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، ج۱، ص۸۳، در محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
[۱۴۴] محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، ج۱، ص۷۲، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
[۱۴۵] علی بن محمد شمشاطی، کتاب الانوار و محاسن الاشعار، ج۱، ص۱۹۰ـ ۱۹۵، چاپ سیدمحمدیوسف و عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۷ـ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۷ـ ۱۹۷۸.
[۱۴۶] ابن نباته، سرح العیون فی شرح رسالة ابن زیدون، ج۱، ص۹۲ـ ۹۳، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
[۱۴۷] عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۱، ص۳۳۴، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
[۱۴۸] عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۶، ص۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
[۱۴۹] عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۷، ص۳۷، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.

برخی شاعران زن این قبیله به شهرت رسیدند.
[۱۵۰] محمدبن عمران مرزبانی، اشعار النساء، ج۱، ص۱۵۰ـ۱۶۲، چاپ سامی مکی عانی و هلال ناجی، بغداد ۱۳۹۶/۱۹۷۶.


بزرگان دوره اسلامی

[ویرایش]

در دوره اسلامی نیز ادیبان و شاعران و سرداران و فقیهان و قاضیان و محدّثان بسیاری در میان تغلبیان ظهور کردند، برخی از مشهورترین افراد این قبیله عبارت‌اند از: در قرن اول، عمروبن اَهْتَم (شاعر مُخَضْرَم)، غیاث بن غَوْث معروف به اَخْطَل (مداح خلفای اموی)، اَعْشی بنی تغلب (شاعر مسیحی و ستایشگر ولیدبن عبدالملک)، ابورُبَیس، و عُتبه بن وَغْل
[۱۵۱] حبیب بن اوس ابوتمام، کتاب الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۴۱ـ۴۲، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰.
[۱۵۲] ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۳۱۹ـ ۳۲۸، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
[۱۵۳] ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۲۰ـ۴۲۱، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
[۱۵۴] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۸، ص۲۸۰ـ۳۲۰.
[۱۵۵] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۲۸۱ـ۲۸۴.
[۱۵۶] ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۳۰۵، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
[۱۵۷] علی بن ابی الفرج بصری، الحماسة البصریة، ج۲، ص۸۱ ـ۸۲، چاپ مختارالدین احمد، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
در قرن دوم، کلثوم بن عمرو (شاعر دربار هارون الرشید و برامکه)، قاسم بن طَوق
[۱۵۸] علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۰۹ـ ۱۲۵.
[۱۵۹] محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، ج۱، ص۱۹۵، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
در قرن سوم، احمدبن عمربن خطاب عدْوی و اسحاق بن ایوب، دو تن از سرداران معروف موصل
[۱۶۰] یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۸۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۱۶۱] یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۳۳۷ـ ۳۳۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
در قرن چهارم و پنجم، حسن بن عبداللّه (والی اسکندریه در ۴۱۴) و حسن بن حسین بن حمدان (والی دمشق در ۴۳۳ـ۴۴۰؛
[۱۶۲] ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۲۷۹ـ۲۸۱.
[۱۶۳] خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۴۱۹.
در قرن هفتم و هشتم، ابوالحسن علی بن بسّام شنترینی مؤلف الذخیره فی محاسن اهل الجزیره، ابن صَصَری فقیه بزرگ شافعی و قاضی القضاة شام در ۷۰۲، و فرج بن قاسم فقیه و شاعر بزرگ غرناطه (متوفی ۷۸۳)
.
[۱۶۴] ابن سعید مغربی، المغرب فی حلی المغرب، ج۱، ص۴۱۷ـ ۴۱۸، چاپ شوقی ضیف، قاهره ۱۹۶۴.
[۱۶۵] خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۱۶ـ۱۹.
[۱۶۶] ابن خطیب، الاحاطة فی اخبار غرناطة، ج۴، ص۲۵۳ـ۲۵۴، چاپ محمدعبداللّه عنان، قاهره ۱۳۹۳ـ۱۳۹۷/ ۱۹۷۳ـ۱۹۷۷.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، در محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
(۲) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۶.
(۳) ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
(۴) ابن حائک، صفة جزیرة العرب، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۵) ابن حائک، کتاب الاکلیل، چاپ محمدبن علی أکوع، بغداد ۱۹۷۷.
(۶) ابن حبیب، کتاب المحبّر، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.
(۷) ابن حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
(۸) ابن حوقل، کتاب صورة الارض.
(۹) ابن خطیب، الاحاطة فی اخبار غرناطة، چاپ محمدعبداللّه عنان، قاهره ۱۳۹۳ـ۱۳۹۷/ ۱۹۷۳ـ۱۹۷۷.
(۱۰) ابن خلّکان، وفیات الاعیان.
(۱۱) ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
(۱۲) ابن سعید مغربی، المغرب فی حلی المغرب، چاپ شوقی ضیف، قاهره ۱۹۶۴.
(۱۳) ابن سعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان ۱۹۸۲.
(۱۴) ابن عبدربه، العقد الفرید، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۱/ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰.
(۱۵) ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، بیروت: دارالمیسرة.
(۱۶) ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۱۷) ابن قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
(۱۸) ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
(۱۹) ابن کلبی، نسب معدَّوالیمن الکبیر، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
(۲۰) ابن مغربی، کتاب الایناس بعلم الانساب، چاپ ابراهیم ابیاری، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۲۱) ابن منظور، لسان العرب.
(۲۲) ابن نباته، سرح العیون فی شرح رسالة ابن زیدون، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
(۲۳) ابن ندیم، الفهرست.
(۲۴) ابن هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
(۲۵) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی.
(۲۶) حبیب بن اوس ابوتمام، کتاب الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰.
(۲۷) معمربن مثنی ابوعبیده، دیوان النقائض: نقائض جریر و الفرزدق، بیروت ۱۹۹۸.
(۲۸) معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۲۹) یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۳۰) رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
(۳۱) علی بن ابی الفرج بصری، الحماسة البصریة، چاپ مختارالدین احمد، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
(۳۲) عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
(۳۳) عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۳۴) احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان.
(۳۵) عبداللّه بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التأویل، المعروف بتفسیر البیضاوی، مصر ۱۳۳۰، چاپ افست بیروت.
(۳۶) فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ریاض (۱۳۵۲/ ۱۹۳۳).
(۳۷) سیدعبدالعزیز سالم، تاریخ العرب فی عصر الجاهلیة، (اسکندریه) ۱۹۸۸.
(۳۸) عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب.
(۳۹) علی بن محمد شمشاطی، کتاب الانوار و محاسن الاشعار، چاپ سیدمحمدیوسف و عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۷ـ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۷ـ ۱۹۷۸.
(۴۰) خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات.
(۴۱) طبری، تاریخ، بیروت.
(۴۲) احمد عطیه اللّه، القاموس الاسلامی، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۹۶/ ۱۹۶۳ـ۱۹۷۶.
(۴۳) جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
(۴۴) احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴.
(۴۵) محمدبن محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج ۳، چاپ عبدالکریم عزباوی، کویت ۱۳۸۶/۱۹۶۷.
(۴۶) محمدبن عمران مرزبانی، اشعار النساء، چاپ سامی مکی عانی و هلال ناجی، بغداد ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
(۴۷) محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
(۴۸) مفضّل ضبّی، امثال العرب، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴۹) نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
(۵۰) محمدبن عمر واقدی، تاریخ فتوح الجزیره و الخابور و دیار بکر و العراق، چاپ عبدالعزیز فیاض حرفوش، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
(۵۱) یاقوت حموی، معجم البلدان.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
۲. ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۳۰۲، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
۳. ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
۴. ابن مغربی، کتاب الایناس بعلم الانساب، ج۱، ص۶۵، چاپ ابراهیم ابیاری، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۵. ابن منظور، لسان العرب، ذیل «غلب».    
۶. محمدبن محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ذیل «غلب»، ج ۳، چاپ عبدالکریم عزباوی، کویت ۱۳۸۶/۱۹۶۷.
۷. احمد عطیه اللّه، القاموس الاسلامی، ج۱، ص۴۸۰، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۹۶/ ۱۹۶۳ـ۱۹۷۶.
۸. ابن حبیب، کتاب المحبّر، ج۱، ص۲۳۴، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.
۹. عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۱، ص۴۶۹.
۱۰. ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۱، ص۴۹، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۱۱. ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج۱، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴.
۱۲. ابن حائک، کتاب الاکلیل، ج۱، ص۲۱۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بغداد ۱۹۷۷.
۱۳. احمدبن علی قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ج۱، ص۱۷۶، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴.
۱۴. ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۱۸ـ۱۱۹.
۱۵. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۳۰۸.
۱۶. ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۲۹۸، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
۱۷. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۹۵، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۱۸. ابن کلبی، جمهرة النسب لابن الکلبی، ج۲، ص۲۹۸، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق.
۱۹. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۹۶، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۲۰. جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۰، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
۲۱. رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۵۵، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
۲۲. طبری، تاریخ، ج۲، ص۵۷، بیروت.
۲۳. طبری، تاریخ، ج۲، ص۶۱، بیروت.
۲۴. طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
۲۵. طبری، تاریخ، ج۷، ص۱۷۲، بیروت.
۲۶. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۰۶، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۲۷. مفضّل ضبّی، امثال العرب، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۷، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۲۸. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۱۶۵ـ۱۷۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۲۹. طبری، تاریخ، ج۲، ص۵۷، بیروت.
۳۰. طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۳، بیروت.
۳۱. طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
۳۲. ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۲۴۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۳۳. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۸۱ـ۸۲، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۳۴. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۲۵۱، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۳۵. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۳۳۸، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۶. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۲، ص۵۰۵، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۷. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۳، ص۷۸۰، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۸. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۴، ص۱۱۷۵، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۹. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۴، ص۱۳۶۲، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۴۰. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۱۴۹.
۴۱. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۵۷۲.
۴۲. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۷۲۳.
۴۳. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۲.
۴۴. رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۵۸، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
۴۵. جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۳، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
۴۶. جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۵۰۰، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
۴۷. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۹، ص۱۷ـ۱۹.
۴۸. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۵۰۲ ۵۰۶، بیروت ۱۳۸۵۱۳۸۶/ ۱۹۶۵۱۹۶۶.    
۴۹. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۲۹ـ۳۴، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۵۰. ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۵، ص۲۱۱، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۱/ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰.
۵۱. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۲، ص۴۹۶، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۵۲. مفضّل ضبّی، امثال العرب، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۵۳. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۰۵، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۵۴. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۱۶۵ـ۱۷۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۵۵. جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۹۹، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
۵۶. طبری، تاریخ، ج۲، ص۹۵ـ۹۷، بیروت.
۵۷. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۶ـ۴۷، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۵۸. جوادعلی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۴، ص۴۸۸، بیروت ۱۹۷۶ـ ۱۹۷۸.
۵۹. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۵ـ ۶۵، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۶۰. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۲، ص۲۰۹ـ ۲۱۳.
۶۱. ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۵، ص۱۹۲، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۱/ ۱۹۸۸ـ۱۹۹۰.
۶۲. علی بن محمد شمشاطی، کتاب الانوار و محاسن الاشعار، ج۱، ص۲۰۹ـ ۲۲۸، چاپ سیدمحمدیوسف و عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۷ـ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۷ـ ۱۹۷۸.
۶۳. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۴۲ـ۴۴.
۶۴. سیدعبدالعزیز سالم، تاریخ العرب فی عصر الجاهلیة، ج۱، ص۳۱۹، (اسکندریه) ۱۹۸۸.
۶۵. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۶۰۵ـ۶۰۷، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۶۶. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۶۴۸، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۶۷. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۵۳ ـ۵۴.
۶۸. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۸۹ـ۵۰۲، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۶۹. طبری، تاریخ، ج۲، ص۱۹۳ـ ۲۱۲، بیروت.
۷۰. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۲۴، ص۵۳ ـ۸۱.
۷۱. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۵۵ـ۴۵۶، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۷۲. معمربن مثنی ابوعبیده، کتاب ایام العرب قبل الاسلام، ج۲، ص۴۷۷ـ۴۸۰، چاپ عادل جاسم بیاتی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۷۳. معمربن مثنی ابوعبیده، دیوان النقائض: نقائض جریر و الفرزدق، ج۱، ص۱۷۲، بیروت ۱۹۹۸.
۷۴. معمربن مثنی ابوعبیده، دیوان النقائض: نقائض جریر و الفرزدق، ج۱، ص۳۹۱ـ۳۹۳، بیروت ۱۹۹۸.
۷۵. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۵، ص۳۰۹.
۷۶. ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده، ج۲، ص۲۰۷ـ۲۲۵، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۷۷. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۱۳۳، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۸. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۱۸۱، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۹. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۱، ص۲۸۱، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۰. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۲، ص۵۱۹، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۸۱. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۲، ص۶۹۷، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۲. عبداللّه بن عبدالعزیز بکری، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، ج۴، ص۱۳۱۳، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۳. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۱۸۰.
۸۴. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۹۲۸.
۸۵. احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۳.
۸۶. ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۹۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۸۷. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۷۴.
۸۸. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۳۲.
۸۹. ابن هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۸۸، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
۹۰. ابن حبیب، کتاب المحبّر، ج۱، ص۳۱۷، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/ ۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.
۹۱. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۳۹۵.
۹۲. ابن حوقل، کتاب صورة الارض، ج۱، ص۱۹.
۹۳. ابن رشیق، العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده، ج۲، ص۱۹۴، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۹۴. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۳۱ـ۶۳۲.
۹۵. ابن حائک، صفة جزیرة العرب، ج۱، ص۹۶، چاپ محمدبن علی أکوع، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۹۶. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۷۴.
۹۷. احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۲.
۹۸. ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۴، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
۹۹. عبداللّه بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج۲، ص۱۳۷، المعروف بتفسیر البیضاوی، مصر ۱۳۳۰، چاپ افست بیروت.
۱۰۰. ابن کلبی، نسب معدَّوالیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۵، چاپ محمود فردوس العظم، دمشق ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
۱۰۱. طبری، تاریخ، ج۴، ص۵۵ ـ۵۶، بیروت.
۱۰۲. طبری، تاریخ، ج۳، ص۲۶۹، بیروت.
۱۰۳. طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۷۶، بیروت.
۱۰۴. طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۳، بیروت.
۱۰۵. طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۶، بیروت.
۱۰۶. طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۰، بیروت.
۱۰۷. طبری، تاریخ، ج۳، ص۳۸۱ـ۳۸۴، بیروت.
۱۰۸. طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۶۴، بیروت.
۱۰۹. طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۶۶، بیروت.
۱۱۰. طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۷۵، بیروت.
۱۱۱. طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۵ـ۳۷، بیروت.
۱۱۲. محمدبن عمر واقدی، تاریخ فتوح الجزیره و الخابور و دیار بکر و العراق، ج۱، ص۶۵، چاپ عبدالعزیز فیاض حرفوش، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۱۱۳. محمدبن عمر واقدی، تاریخ فتوح الجزیره و الخابور و دیار بکر و العراق، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۶، چاپ عبدالعزیز فیاض حرفوش، دمشق ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۱۱۴. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۳۹۷ ۳۹۹، بیروت ۱۳۸۵۱۳۸۶/ ۱۹۶۵۱۹۶۶.    
۱۱۵. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۲۳ ۵۲۴، بیروت ۱۳۸۵۱۳۸۶/ ۱۹۶۵۱۹۶۶.    
۱۱۶. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۴۶۱ـ۴۶۲.
۱۱۷. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۸۶۴.
۱۱۸. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۵۵۶ ـ ۵۵۷.
۱۱۹. ابن قتیبه، المعارف، ج۱، ص۵۷۴، چاپ ثروت عکاشة، قاهره ۱۹۶۰.
۱۲۰. احمدبن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۲.
۱۲۱. نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۲۸۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
۱۲۲. نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۲۹۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
۱۲۳. نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۴۸۶، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
۱۲۴. نصربن مزاحم، وقعة صفّین، ج۱، ص۵۴۹، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
۱۲۵. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۳۸۰، بیروت ۱۳۸۵۱۳۸۶/ ۱۹۶۵۱۹۶۶.    
۱۲۶. طبری، تاریخ، ج۶، ص۲۶۳، بیروت.
۱۲۷. طبری، تاریخ، ج۷، ص۳۰ـ۳۲، بیروت.
۱۲۸. طبری، تاریخ، ج۸، ص۲۵۶، بیروت.
۱۲۹. طبری، تاریخ، ج۸، ص۲۶۱، بیروت.
۱۳۰. یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۲۶۷ـ ۲۶۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۳۱. یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۲۸۱ـ۲۸۳، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۳۲. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۶، ص۳۱ـ۳۴.
۱۳۳. یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۳۹۵ـ۳۹۶، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۳۴. رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
۱۳۵. ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ج۱، ص۲۸۸، بیروت: دارالمیسرة.
۱۳۶. ابن سعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، ج۲، ص۶۰۲، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان ۱۹۸۲.
۱۳۷. رمزیه اطرقجی، «تغلب و دور‌ها فی التاریخ»، ج۱، ص۱۶۹، آداب الرافدین، (سپتامبر ۱۹۷۸).
۱۳۸. فؤاد حمزه، قلب جزیرة العرب، ج۱، ص۱۵۸، ریاض (۱۳۵۲/ ۱۹۳۳).
۱۳۹. حبیب بن اوس ابوتمام، کتاب الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۲۱۵، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰.
۱۴۰. ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۳۹، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۴۱. ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۱۸۲ـ۱۸۳، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۴۲. حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، ج۱، ص۲۷، در محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
۱۴۳. حسن بن بشر آمدی، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، ج۱، ص۸۳، در محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۰۲/ ۱۹۸۲.
۱۴۴. محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، ج۱، ص۷۲، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۱۴۵. علی بن محمد شمشاطی، کتاب الانوار و محاسن الاشعار، ج۱، ص۱۹۰ـ ۱۹۵، چاپ سیدمحمدیوسف و عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۳۹۷ـ ۱۳۹۸/ ۱۹۷۷ـ ۱۹۷۸.
۱۴۶. ابن نباته، سرح العیون فی شرح رسالة ابن زیدون، ج۱، ص۹۲ـ ۹۳، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
۱۴۷. عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۱، ص۳۳۴، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
۱۴۸. عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۶، ص۸، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
۱۴۹. عبدالقادربن عمر بغدادی، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب، ج۷، ص۳۷، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ۱۹۶۷ـ۱۹۸۰.
۱۵۰. محمدبن عمران مرزبانی، اشعار النساء، ج۱، ص۱۵۰ـ۱۶۲، چاپ سامی مکی عانی و هلال ناجی، بغداد ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
۱۵۱. حبیب بن اوس ابوتمام، کتاب الوحشیات و هوالحماسه الصّغری، ج۱، ص۴۱ـ۴۲، چاپ عبدالعزیز میمنی راجکوتی، قاهره ۱۹۷۰.
۱۵۲. ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۳۱۹ـ ۳۲۸، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۵۳. ابن قتیبه، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۲۰ـ۴۲۱، او، طبقات الشعراء، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۵۴. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۸، ص۲۸۰ـ۳۲۰.
۱۵۵. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۱، ص۲۸۱ـ۲۸۴.
۱۵۶. ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ج۱، ص۳۰۵، چاپ عبدالسلام محمدهارون، قاهره (۱۹۸۲).
۱۵۷. علی بن ابی الفرج بصری، الحماسة البصریة، ج۲، ص۸۱ ـ۸۲، چاپ مختارالدین احمد، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.
۱۵۸. علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۳، ص۱۰۹ـ ۱۲۵.
۱۵۹. محمدبن عمران مرزبانی، معجم الشعراء، ج۱، ص۱۹۵، چاپ ف کرنکو، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۱۶۰. یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۸۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۶۱. یزیدبن محمد ازدی، تاریخ الموصل، ج۱، ص۳۳۷ـ ۳۳۸، چاپ علی حبیبه، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۶۲. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۲۷۹ـ۲۸۱.
۱۶۳. خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۴۱۹.
۱۶۴. ابن سعید مغربی، المغرب فی حلی المغرب، ج۱، ص۴۱۷ـ ۴۱۸، چاپ شوقی ضیف، قاهره ۱۹۶۴.
۱۶۵. خلیل بن ایبک صفدی، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۱۶ـ۱۹.
۱۶۶. ابن خطیب، الاحاطة فی اخبار غرناطة، ج۴، ص۲۵۳ـ۲۵۴، چاپ محمدعبداللّه عنان، قاهره ۱۳۹۳ـ۱۳۹۷/ ۱۹۷۳ـ۱۹۷۷.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «»، شماره۳۶۶۲.    



جعبه ابزار