بحرانزدایی و ریشهکن نمودن عوامل فتنه (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
بحرانزدایی و ریشهکن نمودن عوامل فتنه، از مباحث کلیدی در
فقه سیاسی است که به بررسی ماهیت، ریشهها و راهکارهای مقابله با بحرانهای اجتماعی میپردازد.
فتنه در اصطلاح سیاسی معادل با بحران بوده و به عملیاتهای سازمانیافته با اهداف پنهان اطلاق میشود که تشخیص و موضعگیری در برابر آنها دشوار است.
از دیدگاه
قرآن، فتنهها زاییده مقاصد سران
استکبار هستند و اهمیتی بزرگتر از
جنگ دارند، زیرا حق و باطل را مخفی میسازند.
فقه سیاسی با استناد به آموزههای قرآن و
نهجالبلاغه، فتنهیابی و علتیابی را مقدمه بر هرگونه اقدام عملی میداند.
بر اساس این دیدگاه، انجام جنگ محدود و هدفمند برای جلوگیری از جنگ گسترده و ریشهکن کردن فتنه، مجاز و حتی بهعنوان
جهاد در راه خدا ضروری تلقی میشود.
قرآن به منظور توجه دادن به علت یابی در تحلیل مسائل و مشکلات سیاسی و اجتماعی در آیه:
(و الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِن الْقَتْلِ)
حتی به معلول بودن جنگ نیز تاکید میکند که به جای بررسی کاهش یا حذف جنگ باید دراندیشه «فتنهیابی و کشف عوامل کاهش و حذف آن بود.»
فتنه به معنی مصدری، عبارت است از سازمان دادن به یک سلسله عملیات کور و ناشناخته به منظور رسیدن به اهداف پنهانی و غافلگیرانه که در اصطلاح سیاسی معاصر از آن به
بحران تعبیر میشود.
فتنه به معنی اسم مصدری به جریانهایی گفته میشود که از ترکیب پیچیده از اعمال به ظاهر کور و ناشناخته شکل گرفته و اهداف پنهانی و غافلگیرانهای را به دنبال دارد.
معمولاً تصمیمگیری در فتنهها و بحرانها بسیار مشکل و به خاطر پنهانکاری ونفاق و خدعه که در سازماندهی آنها به کار گرفته میشود، موضعگیری مشخص در برابر آنها با دشواری فراوان همراه است و چند بُعدی بودن فتنهها و بحرانها نیز موجب میشود حتی در مرحله تشخیص هم سردرگمی و اختلال فکری و حتی گمراهی به وجود آید.
قرآن فتنهها و بحرانها را زاییده مقاصد شوم سران استکبار و الحاد قلمداد میکند و برای فرونشاندن و یا جلوگیری از تولد و به ثمر نشستن فتنهها حتی جنگ را اجتنابناپذیر میشمارد و با دستور
(وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ) در واقع جنگ محدود را برای جلوگیری از جنگ گسترده و نا محدودی که از طبیعت سران فتنهانگیز به وجود میآید تجویز میکند.
یکی از محورهای بسیار مهم آموزش سیاسی در گفتار
امام علی (علیهالسّلام) در خطبهها و نامههای گردآوری شده در نهجالبلاغه، توجه دقیق به تحلیل فتنهها از بدو بذر افشانی تا انعقاد نطفه آنها و مراحل پنهانی و جنینی و سپس مرحله رشد و کمال فتنهها در بطن
جامعه و ظهور غافلگیرانه آثار شوم و ویرانگر و اغفال کننده آنها در قالب پدیدهها و جریانهای کوری که نه تنها مقابله با آنها دشوار بلکه تشخیص و جدا کردن ابعاد بههم پیچیده آنها از نظر حق و باطل نیز مشکل و احیاناً ناممکن است.
از دیدگاه
اسلام بحران زدایی و مبارزه با فتنهگران یکی از اساسیترین راههای کمک به کنترل و حذف جنگ است؛ حتی اگر این مبارزه با جنگی محدود و کوتاه مدت برای حذف جنگی گسترده در بلند مدت انجام گیرد میتوان چنین جنگی محدود را
مقدس شمرد و به آن عنوان جهاد در راه
خدا را داد.
تحلیلی که در آیه ۲ سوره بقره:
(يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فيهِ قُلْ قِتالٌ فيهِ كَبيرٌ وَ صَدٌّ عَن سَبيلِ اللّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ و الْمَسْجِدِ الْحَرامِ و إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللّهِ ) در این باره آمده بسی آموزنده است که در عین تاکید بر
جرم بودن جنگ در
ماههای حرام آن هم جرم بزرگ لکن، بستن راه خدا به روی انسانها که فطرتاً خداجو هستند و
کفر به خدا و نادیده گرفتن ارزشهای خدایی که از آن جمله احترام به
مسجد الحرام است و آواره کردن مردم از سرزمینشان از جرم بزرگ ارتکاب به جنگ در
ماه حرام بسی شدیدتر و در نزد خدا نابخشودنیتر میباشد.
قرآن در دنباله همین آیه به یک نمونه از فتنههایی که منجر به جنگ میشود اشاره نموده و عاملان آن را افشا میکند:
(وَ لاَ يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّىَ يَرُدُّوكُمْ عَن دينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُواْ) اینان که پیوسته با شما میجنگند هدفشان آن است که شما را تا آنجا که میتوانند از آیین خود بازگردانند و برای رسیدن به این هدف سعی میکنند با ایجاد محیط نا امن و جوّ آشفته، حق و باطل از هم شناخته نشوند و دینداری و حفظ ارزشها دشوار گردد و نیز انسانها ازاندیشیدن به ارزشها باز بمانند و چنان با مشکلات دست بگریبان باشند که از
مصونیت و خدا غفلت کنند و جز پیروی از آنان راهی در پیش روی نداشته باشند.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۱۶۴-۱۶۸.
